1857 жылғы Үнді көтерілісіндегі Дели қамалы және Екінші Англо-Маратха соғысы

Кіріспе

1857 жылғы Үндістан көтерілісінің қақтығысы, Екінші англо-маратха соғысы кезіндегі қоршау

Дели қоршауы 1857 жылғы Үндістан көтерілісінің шешуші қақтығыстарының бірі болды. Шығыс Үндістан компаниясының билігіне қарсы көтеріліс Солтүстік Үндістанның көп бөлігінде кеңінен тарады, бірақ негізінен ол Бенгал армиясының сепойыларының жаппай көтерілісінен туындады, оларды компания өзінің Бенгал президенті (іс жүзінде Ассамнан Пешаварға дейінгі аумақты қамтыған) ішінде тәрбиелеген еді. Бірлік іздеген көтерілісшілердің алғашқылары Моғол империясының билігін қайта орнатуға тырысты, ол бұрынғы ғасырларда Үнді субконтинентінің көп бөлігін билеген. Басшылықтың болмауынан кейін, көптеген көтерілісшілер Делиге жиналды. Бұл қоршауды екі себептен шешуші етті. Біріншіден, көтерілісшілердің көп саны бір ғана бекініске қорғануға міндеттенді, бұл, мүмкін, олардың басқа аймақтардағы мүмкіндіктеріне зиян келтірді, сондықтан Делидегі жеңіліс олар үшін үлкен әскери соққы болды. Екіншіден, британдықтардың Делиді қайта басып алуы және қарт Моғол императоры Баһадүр Шах II-нің күресті жалғастырудан бас тартуы көтерілістің ұлттық сипатын жоғалтты. Көтерілісшілер әлі де үлкен аумақтарды бақылап тұрса да, олардың арасында үйлесім болмады, британдықтар оларды жеке-жеке жеңе алды.

Көтерілістің басталуы

Бірнеше жыл бойы британдық Шығыс Үндістан компаниясының Бенгал армиясының сепуйлері (үндістандық сарбаздар) арасындағы шиеленіс күшейгеннен кейін, Делиден солтүстік-шығысқа қарай 69 шақырым жерде орналасқан Мереуттегі сепуйлер британдық офицерлеріне ашық қарсылық көрсетті. Бұл оқиғаның туындауына 1853 үлгісіндегі Энфилд мылтығының енгізілуі себеп болды. Оқтардың сиыр мен шошқа майы қоспасымен майланғанына кеңінен сенеді, ал мылтықтың оқтарын аузымен ашу (нұсқаулықтарда талап етілгендей) индуист және мұсылман сарбаздарын діни тұрғыдан таза емес деп есептеуге әкелер еді. Мереуттағы 3-ші Бенгал кавалериясының 85 адамы оқтарды қабылдаудан бас тартты. Олар жедел түрде әскери сотқа берілді және 1857 жылдың 9 мамырында ұзақ мерзімге түрмеге жабылуға үкім шығарылды. Содан кейін олар британдық және Бенгал полктерінің алдынан темірге бұғауланып шығарылды. Келесі күні кешке Бенгал полкінің сарбаздары (3-ші жеңіл кавалерия, 11-ші және 20-шы жаяу әскер) көтеріліс жасап, тұтқынға алынған сарбаздарды босатып, британдық офицерлерін және көптеген британдық азаматтарды өздерінің гарнизонында өлтірді. Мереуттағы компанияның жоғары лауазымды шенеуніктері бұл жағдайға дайын болмады. Олар Берхампур, Барракпур және Амбаладағы бұрынғы тәртіпсіздіктерден кейін Бенгал армиясы арасында наразылықтың күшеюі мүмкін екені туралы жеткілікті ескерту алғанмен, Мереутта, еуропалық әскерлердің үнді әскерлеріне қатынасы Үндістандағы басқа жерлерге қарағанда жоғары болғандықтан, Бенгал бөлімшелері ашық көтеріліске бара қоймайды деп есептеді. Олар апаттан құтылуға мүкіндік алды. Бенгал полкі сенбі күні көтеріліс бастады, сол кезде еуропалық әскерлер әдетте кешкі шіркеуге қарусыз баратын. Мамырдың 10 күні ауа райының ыстық болуына байланысты шіркеу қызметтері әдеттегіден жарты сағатқа кешіктірілді, және осы оқиға болған кезде британдық әскерлер әлі казармаларынан шықпағандықтан, оларды жылдам жинап, қаруландыруға мүмкіндік болды. Мереуттағы компания командирлері өздерінің казармаларын және қару-жарақтарын қорғаудан басқа, көп қимыл жасаған жоқ, тіпті жақын жердегі гарнизондар мен бекеттерге хабарламаған. (Телеграф желісі үзілген, бірақ егер дереу жіберілген болса, хабаршылар сепуйлерге дейін Делиге жете алатын еді.) Олар британдық әскерлерді жинап, 11 мамырда сепуйлерді таратуға дайындалғанда, Мереут тыныш екенін және сепуйлердің Делиге қарай кеткенін анықтады.

After several years of increasing tension among the sepoys (Indian soldiers) of the British East India Company's Bengal Army, the sepoys at Meerut, 43 mile (69 km) northeast of Delhi, openly rebelled against their British officers. The flashpoint was the introduction of the Pattern 1853 Enfield rifle. The cartridges for this were widely believed to be greased with a mixture of cow and pig fat, and to bite them open when loading the rifle (as required by the drill books) would defile both Hindu and Muslim soldiers. Eighty five men of the 3rd Bengal Cavalry stationed at Meerut refused to accept their cartridges. They were hastily court martialled, and on 9 May 1857 they were sentenced to long periods of imprisonment and were paraded in irons before the British and Bengal regiments in the garrison. On the evening of the following day, soldiers of the Bengal regiments (3rd Light Cavalry, 11th and 20th Infantry) rebelled, releasing the imprisoned troopers and killing their British officers and many British civilians in their cantonment. The senior Company officers at Meerut were taken by surprise. Although they had ample warning of disaffection among the Bengal Army after earlier outbreaks of unrest at Berhampur, Barrackpur and Ambala, they had assumed that at Meerut, where the proportion of European to Indian troops was higher than anywhere else in India, the Bengal units would not risk open revolt. They were fortunate that they did not suffer disaster. The Bengal regiments broke into rebellion on Sunday, when European troops customarily attended evening church parade without arms. Due to the increasingly hot summer weather, the church services on 10 May took place half an hour later than on previous weeks, and when the outbreak occurred, the British troops had not yet left their barracks and could quickly be mustered and armed. Other than defending their own barracks and armouries, the company's commanders at Meerut took little action, not even notifying nearby garrisons or stations. (The telegraph had been cut, but dispatch riders could easily have reached Delhi before the sepoys, had they been sent immediately.) When they had rallied the British troops in the cantonment and prepared to disperse the sepoys on 11 May, they found that Meerut was quiet and the sepoys had marched off to Delhi.

Делидің көтерілісшілердің қол астына түсуі

Дели – өткен ғасырда маңызсыз күйге келген Моғол империясының астанасы болды. 82 жастағы император Баһадүр Шах II-ге Шығыс Үндістан компаниясы оның титулы өзімен бірге аяқталады деп хабарлаған еді. Ол кезде Дели компанияның басқару орталығы болмаған, бірақ компания шенеуніктері қаланың қаржысын және соттарын бақылаған. Олар отбасыларымен қаланың солтүстігіндегі «Азаматтық желілерде» тұрды. Делиде британ армиясының немесе Шығыс Үндістан компаниясының «еуропалық» бөлімшелері болған жоқ. Үш Бенгалиялық тума әскер полкі (38-ші, 54-ші және 74-ші) қаладан солтүстік-батысқа қарай 2 миль (3 км) қашықтықтағы казармаларда орналасқан еді. Олар «Бас күзет» ғимаратына күзетшілер, жұмысшы топтары және басқа да қажетті әскерлерді жіберді. 11 мамыр күні таңертең полктер парадқа шыққанда, офицерлер оларға сол жылдың басында Баракпур маңында бүлік көтеруге тырысқан сепуи Мангал Пандейдің өлім жазасына кесілгені және оның 34-ші Бенгалиялық тума әскер полкі таратылғаны туралы жалпы бұйрық оқыды. Бұл қатарларда көп шу тудырды. Кейбір компания офицерлері мен азаматтық адамдар Бас күзетке паналауға тырысты, бірақ ондағы сепуилер көтеріліске қосылып, оларды өлтірді. Казармадан екі далалық зеңбірек және әлі көтерілісшілерге қосылмаған бірнеше сепуи ротасымен келген басқа офицерлер Бас күзетті қайта басып алып, өлген офицерлердің денелерін арбамен гарнизонға жіберді. Бірақ көп ұзамай Бас күзеттегі әскерлерге кері шегінуге бұйрық берілді. Осы уақытқа дейін көтеріліске қатыспаған сепуилер өз офицерлеріне қарсы шықты, олардың кейбіреуі сепуилер тонауға кеткеннен кейін қашып үлкерді. Мерет күштерін бригадир Арчдейл Уилсон басқарды, ол 11 мамырда көтерілісші сепуилердің Делиге жол тартқанын тоқтатуға тырысқан жоқ. Ансон 27 мамырда Карналда холерадан қайтыс болды. Оның орнын бастан кешірген генерал-майор Генри Барнард басшылығымен біріккен күштер Делиге қарай жылды. 8 маусымда олар көтерілісшілердің қала сыртында бекініп тұрғанын анықтады. Олар үлкен, бірақ ұйымдаспаған көтерілісші күшін Бадли ки Серай шайқасында (Делиден батысқа қарай 6 миль (10 км)) даладан ығыстырып, қаланың солтүстігіндегі 2 миль (3 км) қашықтықтағы Дели қыратын басып алды, сонымен қатар көптеген жалдамалы әскерлерді, негізінен мұсылман моджахедтерін де тұтқынға алды. Өздерімен әкелген олжаға қуанған Баһадүр Шах Бахт Ханды жаңа бас қолбасшы етіп тағайындады. Бахт Хан қаланың қаржысын толықтырып, көтерілісші әскерлерді жаңа күшпен жұмылдырды. Бірақ Баһадүр Шах көңілі құлап, басқа көтерілісші лидерлердің көмек ұсыныстарын қабылдамай қойды. Делиге келген алғашқы күш – «Корпус гидтері» жылдың ең ыстық мезгілінде бірнеше жүз шақырымдық қашықтықты басып өтті, бұл Рамазан айымен бірге келді, сол кезде олардың мұсылман әскерлері күндіз тамақ жей де, су іше де алмады. Дегенмен, олар тау басына жеткенде бірден шайқасқа түсті. Пунджабтан Делиге жіберілген негізгі күш – бригадалық генерал Джон Николсон басқаратын 4200 сарбаздан тұратын «Жедел топ» және қоршау колоннасы болды. Николсонның өзі 14 тамызда келді. Көтерілісшілер қоршау колоннасының жақын арада келе жатқанын естіп, оны тоқтату үшін қаладан күш жіберді. 25 тамызда Николсон Наджафгарх шайқасында олардың позициясына қарсы шабуыл жасады. Моссон басталғаннан кейін жолдар мен егістіктер суға батқан болса да, Николсон өз күштерін жылдам марш жасап, жеңіске жетіп, еуропалықтардың рухын көтеріп, көтерілісшілердің рухын түсірді. Қоршау колоннасы қыркүйек айының басында келді, оның құрамында алты 24 фунттық зеңбірек, сегіз 18 фунттық ұзын зеңбірек, алты 8 дюймдік гаубица және төрт 10 дюймдік миномет, сонымен қатар 600-ге жуық оқ-дәрі арбасы болды. 8 қыркүйекте тағы төрт зеңбірек келді.

Delhi was the capital of the Mughal Empire, which had been reduced to insignificance over the preceding century. The emperor, Bahadur Shah II, who was 82, had been informed by the East India Company that the title would die with him. At the time, Delhi was not a major centre of Company administration, although Company officials controlled the city's finances and courts. They and their families lived in the "Civil Lines" to the north of the city. There were no units of the British Army or "European" units of the East India Company forces at Delhi. Three Bengal Native Infantry regiments (the 38th, 54th and 74th) were stationed in barracks 2 mile (3 km) north west of the city. They provided guards, working parties and other details to a "Main Guard" building just inside the walls near the Kashmiri Gate on the northern circuit of walls, the arsenal in the city and other buildings. By coincidence, when the regiments paraded early in the morning of 11 May, their officers read out to them the general order announcing the execution of sepoy Mangal Pandey, who had attempted to start a rebellion near Barrackpore earlier in the year, and the disbandment of his regiment, the 34th Bengal Native Infantry. This produced much muttering in the ranks. Some Company officers and civilians tried to take refuge in the Main Guard, but the sepoys there joined the revolt, and they were slaughtered. Other officers arrived from the barracks, accompanied by two field guns and several companies of sepoys who had not yet joined the rebellion, and recaptured the Main Guard, sending the bodies of the dead officers to the cantonments in a cart. Shortly after this, the troops at the Main Guard were ordered to withdraw. The sepoys there, who had hitherto remained aloof from the revolt, turned on their officers, a few of whom escaped after the sepoys left to join the looting. The Meerut force was led by Brigadier Archdale Wilson, who had conspicuously failed to prevent the rebel sepoys' move to Delhi on 11 May. Anson died of cholera at Karnal on 27 May. Under his successor, Major General Henry Barnard, the combined force advanced on Delhi. On 8 June, they found the mutineers had entrenched themselves outside the city. They drove the large but disorganised rebel force from the field at the Battle of Badli ki Serai 6 mile (10 km) west of Delhi, and captured Delhi ridge 2 mile (3 km) north of the city along with large numbers of irregulars, mainly Muslim mujahaddin. Pleased with the loot they brought with them, Bahadur Shah made Bakht Khan the new commander in chief. Bakht Khan was able to replenish the city's finances and inspire the rebel soldiers to renewed efforts. Bahadur Shah however, was growing discouraged, and turned away offers of assistance from other rebel leaders. The first reinforcements to arrive at Delhi, the Corps of Guides, made an epic forced march of several hundred miles through the hottest season of the year, which also coincided with the month of Ramadan, during which their Muslim soldiers could neither eat nor drink during the day. They nevertheless went into action almost immediately when they arrived at the ridge. The major force dispatched from the Punjab to Delhi were a "Flying Column" of 4,200 men under Brigadier John Nicholson and a siege train. Nicholson himself arrived on 14 August. The rebels had heard of the imminent arrival of the siege train and sent a force out of the city to intercept it. On 25 August, Nicholson led a force against their position at the Battle of Najafgarh. Although the monsoon had broken and the roads and fields were flooded, Nicholson drove his force to make a rapid march and gained an easy victory, raising European morale and lowering that of the rebels. The siege train arrived at the beginning of September, comprising six 24 pounders, eight 18 pounder long guns, six 8 inch howitzers and four 10 inch mortars, with almost 600 ammunition carts. On 8 September a further four guns arrived.