Кіріспе

Музыкалық аспап

Шахруд (Шахруд, شاهرود сөзінен, DMG šāh rūd немесе šāh i rūd) – ауд немесе барбатқа ұқсас, бірақ одан әлдеқайда үлкен, қысқа мойынды лютня. Үлкен мөлшері аспапқа қосымша резонанс пен қазіргі заманғы мандобас, мандолон немесе алжир мандолы сияқты терең (бас) диапазонды қамтамасыз етті. Бұл сөз Аль-Фараби жазған және оның "Китаб әл-Мусиқи әл-Кабир" кітабында суреттелген цитраның бір түріне де сілтеме жасайды. Бұл сурет ғалымдарды аспаптың қорапша цитра немесе арфа мен псалтеридің біріктірілген түрі болуы мүмкін деген болжамға келтірді. Шахруд 10 ғасырдың басында Самарқанға әкелінді және Таяу Шығыс араб музыкасына тарады. Тағы бір жазушы, Абд әл-Қадыр, өзінің "Мақасид әл-Алхан" (Музыканың мақсаты) атты еңбегінде бұл аспапты атады. Әл-Қадыр ішекті музыкалық аспаптарды қалпына келтіру және жетілдіруге қызығушылық танытты, ал оның еңбегі көптеген музыкалық аспаптар, соның ішінде шахруд туралы ақпарат береді.

Этимология

Парсы тіліндегі šāh rūd сөзі šāh, "патша" (шах) және rūd сөзінен құралған, бұл сөз tār сияқты "жіп" деген негізгі мағынаны білдіреді. Руд – тарихи шығыс лютня аспабы, ал ұзақ мойынды тар әлі күнге дейін Иран музыкасында ойналады. Әзірбайжандық музыкант Абд әл-Қадыр (Ибн Ғайби; † 1435) Иранның солтүстік-батысындағы Марағадан руда чатты (сондай-ақ руд чанни) рудак пен рудамен қатар айтқан. Екі ғасырдан кейін Османдық саяхатшысы Евлия Челеби (1611 – 1683 жылдан кейін) руда лютнясын төрт ішекті аспап – чахарттарға ұқсас деп сипаттады. Араб тарихшысы әл-Маккари (шамамен 1577–1632) руданың Андалусияда табылғанын 13 ғасырға жатқан дереккөзге сілтеме жасайды. "Лютнялар патшасы" – šāh rūd, 1860 жылдары ауған рубабынан дамыған Солтүстік Үндістанның қабық мойынды сарод лютнясына атын берген болуы мүмкін. Дегенмен, парсы сөзі сарод бірнеше әртүрлі жазылым нұсқаларында бұрыннан-ақ лютня аспаптарын сипаттау үшін қолданылып келген және көбінесе "музыка" дегенді білдіреді. Белуджистанда үнді сариндасына ұқсас сурод және соруд дыбыстары белгілі. Османдық кезеңде şehrud деп аталатын, 15- және 16-ғасырлардағы Османдық миниатюраларында және Тимур әулеті (1370–1507) кезеңіндегі парсы миниатюраларында қысқа мойынды лютня – Oud-тың үлкен, құмыра тәрізді нұсқасы ретінде жиі кездесетін аспап, ортағасырлық šāh rūd деп аталады, бірақ пішіні жағынан байланысы жоқ. Бұл аспаптың араб музыкасында қаншалықты кең таралғаны белгісіз. 1582 жылғы Османдық қолжазбаның миниатюралары Surname i Hümayun-да сарай музыканттары şehrud-пен бірге ойнап жатыр. Şehrud-тың үлкен бейнесіне қарағанда, бұл бас лютня болған, сондай-ақ тарихи бұрышты арфа çeng, тартылатын лютня kopuz, иіліп тартылатын лютня kemânçe, пан флейтасы mıskal, ұзын флейта ney және дабыл daf ойнатылған.

Дизайн

Шах руд туралы жарияланған мәліметтер Каирдегі Ұлттық кітапханада сақталған 13 ғасырдағы қолжазбадан алынған. Бұл, Мадридтегі Ұлттық кітапханадағы, 12 ғасырға жатқан деп саналатын қолжазбадан кейін, осы аспап туралы табылған екінші мәлімет. Мадридтегі бейнелеу жазумен тығыз байланысты, мұқият емес және компассыз орындалған; құрылымдық тұрғыдан екеуі де айырмашылығы жоқ. Ал Каирдегі сурет компас пен сызғыш арқылы мұқият жасалған. Екі суреттің де бірдей немесе әртүрлі үлгіге негізделгені, немесе кейінірек Каирдегі сурет Мадридтегі бұрынғы суреттен көшірілгені әлі белгісіз. Археологиялық қазбалардан табылған саз балшықтар, Сасанидтердің тас бедерлері немесе парсы кітаптарының миниатюралары тарихи музыкалық аспаптардың сыртқы түрін көбінесе шамамен көрсетеді, бірақ жіптердің саны көбінесе көркемдік талаптарға сәйкес келіп, сирек нақты болады. Бұл музыкалық зерттемелердегі бейнелеулерге де қатысты. Мысалы, 13 ғасырдағы суреттегі бұрышты арфаның (чанг) сәндік әшекейлері нақты көрініске қарағанда, көркемдік еркіндікке көбірек жатады. Арфалар көбінесе сымсыз немесе сымдары бос кеңістікке қарай созылатын суреттерде бейнеленеді. Кейде музыкант аспапты көрсетілгендей ұстай алмайды немесе сымдарды қысып ұстай алмайды. Шах рудтың иллюстрациясындағы параллель сымдар жоғарыдан қорапша тәрізді цитра сияқты жүреді, бірақ оң жақта сыртта бір жерде аяқталады. Алты қысқа (ең биік) сымның ұштары үзіліп қалған. Екінші сым тобы тік бұрышпен жоғары қарай өрмеленеді және лираның тіреуіне немесе арфаның жақтауына ұқсайтын қисық ағаш жақтауға енгізілген. Бұл сымдар да құрылыстың сыртында аяқталады. Екі жүйенің де аспаптан шығып тұру себебін түсіндірудің бір жолы – суретші сымдардың ілініскен ұштарын, олар бекітілгеннен кейін төмен ілінетін және көбінесе қосымша безендіріліп, сәндеу үшін тік сызық ретінде қалдырылатын сызықтармен жалғастырған болуы мүмкін. Мадридтегі аспапта 40 сым бар, оның 27-сі жабық корпуста, ал 13-і жақтауға перпендикуляр; Каирден алынған суретте 48 сымды шах руд бейнеленген, оның 29-ы корпуста, ал 19-ы жақтауда. Музыкатанушы және шығыстанушы Родольф д'Эрлангер (1872–1932) 1935 жылы шах рудты цитра деп жіктеді. Генри Джордж Фармер (1882–1965) бұрын, 1929 жылы «Араб музыкасының тарихы» еңбегінде оны «архлют немесе цитра» деп атаған, сондай-ақ ол «15 ғасырдың басында, әрине, архлют болды» деп қосты. Д'Эрлангердің ықпалымен басқалар арфа немесе псалтирді көргісі келді, сондықтан Фармер 1940 жылғы «Араб музыкасының бастаулары» еңбегінде оны «Арфа псалтирі» деп өзгертті. Ислам энциклопедиясының бірінші басылымында (1934) Фармер шах рудты ʿŪd мақаласында, яғни шығыс лют аспаптарымен бірге атап өткен. 2000 жылы қайта басылған басылымда Фармердің бұл бөлімі өзгеріссіз қалды, өйткені кейін Фармер өзінің бастапқы көзқарасына оралды. Осыған сәйкес, бір сым тобын пернетақтадағы мелодиялық сымдар, ал екінші сым тобын бөлек тіреуіштерге жалғасқан гул сымдары ретінде қарастыру керек. Бұл көзқарасты әл-Фараби де растайды, ол осы аспапты бұрышты арфалардан (парсы чанг, араб ǧank) және лиралардан (араб miʿzafa) ажыратқан. Павел Курфюрст Фармердің «Арфа псалтирі» деп түсіндірмесімен келісті. Канун ойнаушы және музыка тарихшысы Джордж Димитри Сава цитра туралы айтады. Әл-Фараби 10 ғасырда төрт октава диапазонын көрсеткен. Абд әл-Қадирдің айтуынша, 15 ғасырда шах руд он жұп сымнан тұрған және аудтан екі есе ұзын болған.

Китай әл-Мусиканың екі бейнелеуіне қоса, Йоханнес Дунс Скоттың 1474 жылғы «Quaestiones in librum II sententiarum» еңбегінің инкунабуласында әртүрлі суреттелген шах руд бейнеленген. Инкунабл Чехиядағы Брно қаласындағы Этнографиялық мұражайда сақталған және Брнодан шыққан болуы мүмкін. Өсімдік орнамаларының арасында орналасқан түрлі түсті қаламмен салынған аспапты тұрып жатқан музыкант ұстап тұр. Бұл аспаптың корпусы пішіні өзгеше, бірақ шеттері ішкі жағынан қисық және араб қолжазбаларындағыдай дыбыс тесіктері жоқ, ойнату орнында перспективада көрсетілген, сондықтан оның көлемін бағалауға болады. Бірақ бұл жерде сымдардың саны белгісіз, өйткені 25 миллиметрлік суретте мүмкін болғандай ғана сымдар қатарлап салынған. Араб суреттерінде корпустың алты жиегі бар, ал Брно суретінде біреуі артық, бұл дәлдіксіздікке байланысты болуы мүмкін. Түсіне қарай, дыбыс тақтасы ретінде парқмент қолданылуы мүмкін.

Тарату

Шах руд 918/19 жылы Самарқанға әкелінген және онымен бірге Орталық Азиядағы Согдияға саяхат жасаған Хулайс ибн әл-Ахвас (сонымен қатар Хаким ибн Ахвас әл-Сугди деп аталған) музыкантына барып жатады. Кейін ол Ирак, Сирия және Мысырға тарады. «Китаб әл-Мусика әл-Кабир» бойынша, осы шамада араб аспаптық музыкасы едәуір өзгерген сияқты. 19 ғасырда барбаттың жұқа, қатты нысаны бүгінде белгілі қысқа мойынды лютня түріне дамыды, оның корпусы жылдамдатып жалғанған ағаш қабаттарынан жасалған. Одан бері ол ең танымал араб тартылмалы аспабы болып табылады және «уд» деп аталады. Сондай-ақ, «уд» мөлшерінің жартысы ғана болатын «Тухфат әл-’Уд» лютнясы да жасалды. Бес жұпты ішектері бар «үлгілі лютня» (’уд камил) эталон болып саналды. Әл-Фарабидің айтуынша, Аббасидтер дәуірінде екі түрлі ұзын мойынды лютня болған: ескі «тунбур әл-мизани» (сонымен қатар «тунбур әл-багдади») және «тунбур әл-хурасани», екеуі де таралу аймандарының – Бағдад пен Хорасанның аттарымен аталыпты. Бұған қоса, сирек кездесетін тартылмалы аспаптардың арасында лира (ми’зафа) арфадан (жанқ) гөрі жиі қолданылған, ал трапеция пішіндес қорапша цитра (қанун) болған. Әншілер лютня аспаптарымен өзіне сүйемелдеген, ал әншінің лира не арфада ойнағаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Шах руд туралы деректер 15 ғасырға дейін сақталған. 16 ғасырда оның бар екені расталмайды. Сол сияқты күрделі аспап – неміс аспап жасаушысы Венделин Тиффенбруккердің (1570–1610 жылдары жұмыс істеген) жасаған арфалы лютнясы. Бұл ерекше, бірегей аспап 1590 жылдан кешіктірілмей жасалған, оның диапазоны 6,5 октаваға жетеді және ол лютня жасаушы Тиффенбруккер білген шах рудтың мұрагері болуы мүмкін.