Кіріспе

1981 жылы Ирак ядролық реакторына Израильдің әуе шабуылы, Югославия соғыстарының операциясы

"Операция Опера", сондай-ақ "Операция Вавилон" деп те аталады, 1981 жылдың 7 маусымында Израиль әуе күштері жүргізген күтпеген әуе шабуылы болды. Ол Бағдадтың оңтүстік-шығысында орналасқан аяқталмаған ирак ядролық реакторын жойды. 1976 жылы Ирак Франциядан "Озирис" класындағы ядролық реактор сатып алды. Ирак пен Франция француздар "Осирак" деп атаған реактор бейбіт ғылыми зерттеулер үшін арналған деп мәлімдегенмен, Израиль реактордың "критикалық деңгейге жететін бір айдан аз уақыт қалған" десті және бұл операцияны өзін-өзі қорғау шарасы деп атады. Әуе шабуылы кезінде он ирактық сарбаз және бір француз азаматы қаза тапты. Шабуыл 1981 жылғы Кнессетке сайлауға үш аптадай уақыт қалғанда болды. "The New York Times" газетінде жазылғандай, ал "Los Angeles Times" газеті бұл "мемлекеттік деңгейдегі терроризм" деп сипаттады. Ирактың "Осирак" реакторының жойылғаны халықаралық құқық бойынша алдын ала соққы берудің мысалы ретінде жиі келтіріледі. Олар Иракты ядролық қару жасау қабілетінен тоқтатып, қару-жарақ бағдарламасын жасырын жүргізуге мәжбүр етті, сондай-ақ Ирак президенті Саддам Хусейннің ядролық қаруға ие болу ниетін күшейтті.

Ирактың ядролық бағдарламасы

Ирак 1960 жылдары ядролық бағдарлама құрды, ал 1970 жылдардың ортасында ядролық реактор сатып алу арқылы оны кеңейтуге тырысты. Газбен салқындатылатын графитпен орташаланған плутоний өндіретін реактор мен қайта өңдеу зауытын сатуға француз үкіметін көндіре алмағаннан кейін, сондай-ақ Италия үкіметін Cirene реакторын сатуға көндіре алмағаннан кейін, Ирак үкіметі француз үкіметін Osiris класындағы зерттеу реакторын сатуға көндірді. Сатып алуға сонымен қатар кішірек Isis типіндегі реактор, 72 килограмм 93% байытылған уранды сату және персоналды оқыту кірді. Жалпы құны 300 миллион долларға бағаланды (бұл қазіргі шақта 1.62 миллиард долларға тең). 1975 жылдың қарашасында екі ел ядролық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды, ал 1976 жылы реакторды сату аяқталды. Француздар негізгі реакторды Osirak (Osiraq) деп атады, бұл Ирак атауын реактор класының атауымен біріктірді. Ирак негізгі реакторды Таммуз 1 (араб.: تموز), ал кішірек реакторды Таммуз 2 деп атады. Таммуз – 1968 жылы Баас партиясы билікке келген вавилондық ай. 1979 жылдың 6 сәуірінде Израиль агенттері Францияның Ла-Сен-сюр-Мер қаласында Иракқа жөнелтілетін Osirak реакторын саботаж жасады. 1980 жылдың 14 маусымында Моссад агенттері Париждегі қонақ үйде Ирактың ядролық бағдарламасын басқарған египеттік ядролық ғалым Яхья Эль-Машадты өлтірді. 1980 жылдың шілдесінде Ирак Франциядан реакторда пайдалануға арналған 12,5 килограмм жоғары байытылған уран отынын алды. Бұл жүк жоспарланған алты жеткізілімнің біріншісі болды, жалпы көлемі 72 килограммды құрады. Сатып алу келісімінде Иракта бір уақытта 24 килограммнан аспайтын екі HEU отын жүгі болуы мүмкін емес екені айтылған. Ирак пен Франция реактордың бейбіт ғылыми зерттеулер үшін арналғанын мәлімдеді. Франция мен Ирак арасындағы келісімдерде әскери мақсатта қолдануға тыйым салынған. Америкалық жеке барлау агенттігі STRATFOR 2007 жылы уранмен жабдықталған реактордың "жарақ бағдарламасы үшін плутоний өндіруге дайын деп саналады" деп жазды. Гарвард университетінің физика профессоры Ричард Уилсон 2003 жылы сөйлеген сөзінде, 1982 жылдың желтоқсанында жартылай зақымдалған реакторды жеке қарап шыққаннан кейін, "Osirak-ты пайдаланып жеткілікті плутоний жинауға жылдар емес, ондаған жылдар қажет болар еді" деді. 2005 жылы Уилсон The Atlantic журналында былай деді: "1981 жылдың маусымында Израиль бомбалаған Osirak реакторы француз инженері Ив Жирармен бомба жасауға жарамсыз етіп жобаланған. Бұл менің 1982 жылғы сапарымда анық болды". Басқа жерде Уилсон Ирактың Osirak реакторына жасаған бомбалау Ирактың ядролық бомба бағдарламасын кешіктірді деген талаптарға қарсы шығып, 1981 жылға дейінгі Ирактың ядролық бағдарламасы бейбіт болғанын және Osirak реакторы бомба жасауға жарамсыз болғанын, сонымен қатар қатаң күзетпен қамтылғанын айтты. 2012 жылы берген сұхбатында Уилсон тағы да: "Ирак Osirak-та ядролық қару жасауға тырыса алмады. Мен әлемдегі кез келген ғалымға олар қалай жасағанын көрсетуге шақырамын" деді. Ирак Ядролық қаруды таратпау шартына қол қойды, оның реакторлары Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) бақылауында болды. МАГАТЭ бас директоры Зигвард Эклунд Рихтер ешқашан Osirak-ты тексермегенін және Таяу Шығыстағы нысандарды тексеруге тағайындалмағанын айтып, қарсылық білдірді.

Стратегия және дипломатия

Израильде Ицхак Рабиннің алғашқы президенттік мерзімінде (1974–1977) Ирак реакторын дамыту стратегиясы талқыланды. Операцияны жоспарлау және дайындық осы кезеңде басталды. Оқу кезінде үш израильдік ұшқыш қаза тапты. Саддам Хусейн Осирактың бейбіт мақсатта қолданылатынын тұрақты түрде айтты. Бегин дипломатиялық мүмкіндіктерді нәтижесіз деп есептеді және шабуылды кешіктіру қауіпке жауап беруге қабілетсіздікке алып келуі мүмкін деп алаңдады. Энтони Кордесман Израильдің барлау қызметі Моссадтың реактор құрылысын тоқтату немесе жою үшін бірқатар жасырын операциялар жүргізгенін жазды. 1979 жылдың сәуір айында Моссад агенттері Францияда Иракқа жөнелтілетін алғашқы реакторлық құрылымдарды жойған бомба орнатты. 1979 жылдың сәуір айындағы жарылыстан кейін Франция Иракпен келісімге француз мамандары Осирак реакторын 10 жыл бойы бақылап тұруға тиіс екенін қосты. Бұл ядролық реакторға жасалған алғашқы шабуыл және тарихтағы ядролық нысандарға жасалған үшінші шабуыл болды. Бұл сондай-ақ ядролық қаруды жасауды болдырмау мақсатында ядролық реакторға жасалған алғашқы алдын алу шабуылы болды. Ирандықтар реакторға отын құйылған және соққы тиген жағдайда радиоактивті түйіршіктер таралуы мүмкін деген алаңдаушылықтарына байланысты, олар реактордың өзіне емес, басқару бөлмесіне, зерттеу/центрифугалық қондырғыларға және іргелес ғимараттарға шабуыл жасады. Мақсаттар жойылды, ғимараттар зақымдалды, сондай-ақ электр станциясының салқындату механизмдері де зақымдалды. Бұл ақпараттың көзі – бұрынғы израильдік үкімет қызметкері Ари Бен Менаше. Кездесуде ирандықтар 1980 жылы жасаған шабуыл туралы егжей-тегжейлі айтып берді және төтенше жағдай туған жағдайда израильдік ұшақтарына Табриздегі ирандық әуежайға қонуға рұқсат беруге келісті. Израильдік ұшақтары шетелдік аумақ үстінен жасырын ұшу кезінде Иордания және/немесе Сауд Арабиясының әуе кеңістігін бұзуға мәжбүр болар еді, бұл ортада жанармай құюды мүмкінсіз ететін еді. Израильдіктер көп мөлшерде отынмен және қарумен жабдықталған F 16A эскадрильясының, әуеден қорғау және қолдау үшін F 15A тобымен бірге реактор орнын жою үшін хирургиялық соққы беруге қабілетті екеніне келді. Даян, қорғаныс министрі (1980 жылдың соңына дейін), Эзер Вейцман және вице-премьер Игаэль Ядин бұған қарсы болды. Бегин мен оның қолдаушылары, соның ішінде Шарон, саяси салдарларына қатысты қарсыластарынан гөрі пессимистік көзқарас білдірмеді. Ақырында, Бегин қару бір-екі жылдың ішінде жасалуы мүмкін деген ең нашар сценарийге негізделіп, шабуылға бұйрық берді. АҚШ Конгресінің зерттеу қызметінің сарапшысы Уоррен Доннелли жасаған талдау "реактор жұмыс істеп тұрғанда оған конвенциялық бомбалармен шабуыл жасау Бағдадта радиоактивтілікке қауіпті әсер етуі екіталай, бірақ реактор аумағындағы адамдар белгілі бір әсерге ұшырауы мүмкін" деген қорытындыға келді. Колумбия университетінің профессоры Герберт Голдштейн МАГАТЭ факторларын пайдаланып, өлімге әкелетін ластану реакторға жақын жерде шектеледі және жел сол бағытта соғып тұрса, Бағдадта радиацияның аз мөлшері анықталады деген қорытындыға келді. 1980 жылдың қазан айында Моссад Бегинге Осирак реакторы 1981 жылдың маусым айына дейін отынмен жабдықталып, іске қосылатынын хабарлады. Бұл бағалауға АҚШ ұсынған барлау суреттері, әсіресе KH 11 KENNEN спутнигі көмектесті. Реакторды орнатушы француз техникалық мамандары реактордың 1981 жылдың соңында ғана іске қосылатынын мәлімдеді. Иран 48 ирак ұшағы жойылғанын мәлімдеді, бірақ АҚШ барлау қызметі 27 ұшақ жойылғанын және тағы 11-і зақымдалғанын (кейбіреулері жөндеуге жарамсыз) хабарлады. Жоюға ұшыраған ұшақтардың арасында екі Ту-22 "Блиндер" және үш Ту-16 "Баджер" стратегиялық бомбалаушысы болды (олар шабуыл жағдайында Израильге қарсы жауап ретінде қолданылуы мүмкін еді). Бұл шабуыл Ирактың әуе күштеріне ауыр соққы болды және Иранға Ирактан басымдыққа ие болуға мүмкіндік берді. Операция 1981 жылдың 7 маусымында жергілікті уақыт бойынша сағат 15:55-те (12:55 GMT) басталды. Израиль ұшақтары Итцион әуе базасынан шығып, Иордания және Сауд Арабиясының әуе кеңістігінде тосқауылсыз ұшты. Байқаудан қалу үшін израильдік ұшқыштар Иордания әуе кеңістігінде сауд арабша сөйлесіп, иордандық әуе диспетчерлеріне олар бағытынан ауытқып кеткен сауд патрулі екенін айтты. Израиль ұшақтары соншалықты ауыр жүктелгендіктен, ұшу кезінде ұшақтарға орнатылған сыртқы жанармай бактерілері таусылды. Бактер Сауд шолында тасталып кетті. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі шабуылды "Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартиясын және халықаралық қағидаларды айқын бұзу" деп айыптады және Израильді мұндай шабуылдардан аулақ болуға шақырды. Кеңес Ирактың "технологиялық және ядролық даму бағдарламаларын құру құқығын" мойындады және Израильді Ядролық қаруды таратпау шартының МАГАТЭ қауіпсіздік режиміне қосылуға шақырды. Кеңес сондай-ақ Ирактың "көтерген зиян үшін тиісті өтемақы алуға құқылы" екенін атап өтті. АҚШ резолюцияға дауыс берді және Израильге төрт F 16 ұшағын жеткізіп беруді тоқтатты, бірақ БҰҰ-ның жазалау шараларын тоқтатып қойды. Ұшақтарды жеткізіп беруге қатысты тыйым екі айдан кейін алынды. БҰҰ Бас Ассамблеясы 1981 жылдың 13 қарашасында № 36/27 резолюциясымен Қауіпсіздік Кеңесін қолдады, Израильдің "алдын ала жоспарланған және бұрын-соңды болмаған агрессиялық әрекетіне" қатты алаңдаушылық білдірді және Израильдің келтірген зиян мен өлім үшін жылдам және толық өтемақы төлеуін талап етті. Резолюция сондай-ақ Израильді мұндай шаралардан аулақ болуға қатаң ескертті. Франция өкілі реактордың мақсаты ғылыми зерттеулер екенін мәлімдеді. Кеңес сондай-ақ Израильдің мүшелік құқықтарын тоқтату мүмкіндігін келесі Бас конференцияда қарау керектігін ұсынды. Жеке өзі президент Рейган шабуыл күні күнделігіне "Мен Армагеддонның жақындап келе жатқанына сенемін" деп жазды және Бегиннің шешімі туралы "Ол бізге және француздарға айтуы керек еді, біз қауіпті жоюға қабілетті едік" деп қосты. The Guardian газетінде жазған Джонатан Стил реакцияны былай сипаттады:

"1981 жылдың 7 маусымындағы Израильдің шабуылына әлем ашуға келді. «Мұндай жағдайлардағы қарулы шабуылды ақтауға болмайды. Бұл халықаралық құқықтың ауыр бұзушылығы», - деп айқайлады Маргарет Тэтчер. БҰҰ-дағы АҚШ елшісі және британ премьер-министрінен де қатал лектор болған Джин Киркпатрик оны «таң қалдыратын» деп сипаттап, оны Ауғанстанға кеңес басқындығымен салыстырды. Американдық газеттер де осылай жазды. «Израильдің жасырын шабуылы кешірілмейтін және көзсіз агрессиялық әрекет болды», - деді New York Times. Los Angeles Times оны «мемлекеттік демеушілікпен жасалған терроризм» деп атады. 1981 жылы Израиль Шоссепидтің отбасына өтемақы төлеуге келісті. Иран-Ирак соғысы, халықаралық қысым және ирактық төлемдердегі қиындықтардың салдарынан 1984 жылы келіссөздер тоқтап, Франция жобадан бас тартты. Осирак нысаны 1991 жылғы Персия шығанағы соғысына дейін зақымдалған күйде қалды, сол кезде ол АҚШ Әуе күштерінің келесі әуе шабуылдарымен толығымен жойылды, олардың бірі Package Q операциясы болды. Соғыс кезінде Кнессет мүшелерінің 120-сынан 100-і Менахем Бегинге Осиракқа шабуыл жасауға бұйрық бергені үшін алғыс айтып хатқа қол қойды. 1991 жылдың шілде айында Бегин Израиль армиялық радиосына берген сирек сұхбатта Персия шығанағы соғысы, әсіресе соғыс кезінде Израильге қарсы ирактық Scud зымырандарының шабуылы, оның реакторды бомбалау шешімін растайтынын мәлімдеді."