Кіріспе

Гломерульден қанды сыртқа таситын қан тамырлары – Эфферент артериолалар организмдердің зәр шығару жолының құрамына кіретін қан тамырлары. Эфферент (латынша ex + ferre) сөзі "шығу" дегенді білдіреді, бұл жағдайда гломерульден қанды алып шығуды білдіреді. Эфферент артериолалар гломерула капиллярларының жиналысын құрайды және бұрын сүзілген қанды гломерульден алып шығарады. Олар қан қысымының өзгеруіне қарамастан, гломерулалық сүзілу жылдамдығын сақтауда маңызды рөл атқарады. Сүтқоректілердің бүйректерінде олардың бағыты, олардан шығатын гломерулалардың орналасуына байланысты екі түрлі болады. Сүтқоректілердің бүйректерінде гломерулалардың шамамен 15%-ы бүйрек қабығы мен бүйрек миы арасындағы шекараға жақын орналасқан және олар юкстамедуллярлық гломерулалар деп аталады. Ал қалғаны – дифференциалдалмаған қабықшалық гломерулалар.

Дифференциацияланбаған қабықшалық гломерульдерде

Дифференциацияланбаған қабықшалық гломерульдердің эфферентті артериолалары ең күрделі болып табылады. Гломерульден шыға сала олар капиллярларға тікелей бөлініп, бүйрекшелердің қабықшалық бөліктерін қоршап тұрған тығыз тамырлар желісінің құрамына кіреді.

Жақсы медуллярлы гломерульдерде

Жақсы қабықтық гломерулалардың эфферентті артериолалары мүлдем өзгеше. Олар фрагменттерге бөлінеді, бірақ тік артериолалардың шоғырын (arteriolae recti) құрайды, олар қабықшаның сыртқы аймағынан өтіп, ішкі аймақты қанмен қамтамасыз етеді. Ішкі қабықшадан қайтып келетін тамырлар (venulae recti) түсетін артериолалардың арасында өте реттелген түрде араласып, жақсы ұйымдастырылған керемет желіні (rete mirabile) құрайды. Бұл желі ішкі қабықшаның бүйректің қалған бөлігінен осмостық оқшаулануына жауапты және қажет болған жағдайда гипертоникалық зәрдің шығарылуын қамтамасыз етеді. Рете ішкі қабықшаны газ алмасудан оқшаулайтындықтан, бұл аймақтағы барлық метаболизм анаэробты болып табылады, ал қызыл қан тасқындары онда қажет болмайтындықтан, әдетте белгісіз механизм арқылы тік артериолалардан қабықшаның сыртқы аймағындағы түтікшелерді қоршап тұрған капиллярлық торға жіберіледі. Бұл қан ішкі қабықшадан қайтып оралып, бүйрек тамырларына және жалпы қан айналымына, қабықтың қалған бөлігінен дренаж жасауға арналған ұқсас жолдармен жетеді.

Гломерулярлық сүзгілеу жылдамдығын реттеу

Ренин-ангиотензин-альдостерон жүйесінің белсенділігінен ангиотензин II деңгейі артқанда, дененің көптеген артериялары қан қысымын қалыпты деңгейде ұстау үшін тарылады. Бірақ, бұл бүйректерге қан ағынын азайтады. Осыған компенсация ретінде эфферент артериолалар, ангиотензин II деңгейінің артуына жауап ретінде, басқа артерияларға қарағанда күштірек тарылады. Осының нәтижесінде гломерулалық капиллярлардағы қысым сақталады және гломерулалық сүзгілеу жылдамдығы жеткілікті болады. Алайда, егер ангиотензин II деңгейі ұзақ мерзімге тым жоғары болса, капиллярлардың коллоидтық онкоздық қысымы артады, бұл эфференттік тарылудан туындаған гидростатикалық қысымның артуына қарсы әрекет етеді. Бұл капиллярлардағы онкоздық арту деңгейіне байланысты гломерулалық сүзгілеу жылдамдығын төмендетеді, соның салдарынан сүзгілеу фракциясы төмендейді.