Кіріспе

Орхидеялар тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер. Түрлер жәшігі.
| атауы = Бақа орхидеясы немесе ұзын гүлшоғырлы орхидея
| сурет = Dactylorhiza viridis (гүлдер). jpg
| taxon = Dactylorhiza viridis
| авторы = (L.) Р. М. Бейтман, Приджен және М. В. Чейз

Сипаттама

Өсімдік етті, екі салалы тамырлардан өсіп, биіктігі 10-ден 55 см-ге жетеді. D. viridis жапырақтарының ұзындығы 5–14 см, ені 2–7 см; орхидеяның түбіндегі жапырақтары сопақшадан эллипстікке дейін, ал сабақтағы жоғары жапырақтары сүйірленген болады. Бір өсімдікте 2-ден 6-ға дейін жапырақ кездеседі және жапырақтар кезектесіп орналасқан. Орхидеяның гүлшоғыры – 7-ден 70-ке дейін ұсақ гүлдерден тұратын тығыз масақ гүлшоғыры (гүл шоғыры). Гүлдері жасыл түсті, көбінесе күлгін, қызыл немесе қоңыр қызыл түспен боялған. Гүлдері ұзындығы 1–6 см болатын, төменгі жағы ұзын және әдетте гүлдің ұзындығынан асып түсетін, көзге түсетін, үшкір жапырақшалармен қамтылған. Гүлдің жапырақшалары (sepals) 3–7 мм ұзындығында, 2–4 мм енінде, қою жасыл түсті, дөңгелек немесе сәл үшкір болады. Жапырақшалар гүлдің төменгі жапырағына (labellum) қарама-қарсы қалпақша тәрізді құрылымды құрауы мүмкін. Гүлдің жапырақтары (petals) ұзын және тар, 3.5–5 мм ұзындығында, шамамен 0.5 мм енінде және ішке қарай иілген. Төменгі жапырақ (labellum) баға тәрізді және әдетте өте ұшында екі немесе үш тісшеге бөлінеді, олардың ортаңғы тісшесі қалғандарынан кішірек. Оның ұзындығы 5–11 мм, ені 1–4 мм. 2–3 мм ұзындығындағы нектар қылыбы төменгі жапырақтың артына қарай шығыңқы болады. Dactylorhiza viridis мамырдың соңы мен маусымның басында гүлдейді. Оны аралар мен кішкентай шершеңдер тозаңдандырады немесе тозаңдықтары шашырап, гүлдің мойнына (stigma) түсіп, өздігінен тыңайды. Солтүстік Америкада Dactylorhiza viridis Platanthera flava (сары жасыл орхидея) деп жаңылысуы мүмкін, бірақ оны төменгі жапырағының (labellum) ұшындағы тіліктерінен және P. flava-да кездесетін түйіндік болмауынан ең жақсы ажыратуға болады.

Тарату

Dactylorhiza viridis Солтүстік жарты шардың салқын аймақтарында кеңінен таралған, Еуропаның көп бөлігін, тропикалық емес Азияны (Ресей, Жапония, Қытай, Гималайлар және т.б.) қамтиды. Сонымен қатар, Канаданың көп бөлігінде және АҚШ-тың бірқатар аймақтарында (Аляска, Солтүстік-шығыс, Аппалач таулары, Ұлы көлдер аймағы, Солтүстік Ұлы жазықтар және Роки таулары) өседі. Әдетте, ол ылғалды, құнарлы топырақта, сулы шалғындарда, ылғалды жапырақты ормандар мен бұталар арасында табалады және көбінесе тік беткейлерде кездеседі.

Экология

Dactylorhiza viridis негізінен қоңыздар және гименоптералардың кең ауқымымен, оның ішінде құмырсқалармен тозаңданады. Бұл орхидея түрі әртүрлі микоризалық саңырауқұлақтармен, соның ішінде Ceratobasidium sp., Epulorhiza anaticulata, Moniliopsis anomala, Rhizoctonia sp., Tulasnella cucumeris және Tulasnella calospora түрлерімен симбиотикалық қарым-қатынас құруға қабілетті.

Химия

Брактеат деп аталатын сорттың химиясы күрделі, көптеген биоактивті құрамы бар, олардың кем дегенде жетісі осы өсімдікке ғана тән. Осы уақытқа дейін анықталған белгілі қосылыстар: 4 гидроксибензальдегид, 4 гидроксибензил спирті (=гастродигенин), 4,4'-дигидроксидибензил эфирі, 4,4'-дигидроксидифенилметан (ксеноэстрогенге қараңыз), 4 (4 гидроксибензилокси)бензил спирті, гастродин, кверцетин 3,7 диглюкозиді (флавонол гликозидіне қараңыз), тимидин, лороглоссин, милитарин, дактилорин А, дактилорин В, β-ситостерол және даукостерол.