Кіріспе
Орхидеяның түрі – Himantoglossum hircinum, кесіртке орхидеясы – Еуропа мен Солтүстік Африкада таралған Himantoglossum туысына жататын орхидея түрі.
Himantoglossum hircinum, the lizard orchid, is a species of orchid in the genus Himantoglossum found in Europe and North Africa.
Сипаттама
Himantoglossum hircinum - көпжылдық шөптесін өсімдік, биіктігі айнымалы. Топырақта жұмыртқа тәрізді/шар тәрізді түбіршектер жұбы және қысқа тамырлар түрінде сақталады. Жапырақтары 5–20 см ұзындықтық, тамыр жапырақтары ауадағы жапырақтардан ірі, ал өсімдік түгісіз. Гүлдері жасыл-ақ түсті, ұзын, бұралып немесе оралып тұратын лабеллмен, ақ, жасыл, күлгін немесе қоңыр түстерге боялуы мүмкін. Гүлдері ешкінің иісіне ұқсас күшті хош иіске ие. Оған ұқсас Himantoglossum adriaticum түрі Шығыс Еуропада таралған.
Тіршілік ету ортасы және таралуы
Бұл орхидея құрғақ шалғынды жерлерде, жартасты аймақтарда және ашық орманды жерлерде өседі. Ол көбінесе оңтүстікке қарай бұрылған шөпті беткейлерде, Bromus және Brachypodium шөптерінің арасында өседі. Францияда оны жиі жол жиегінде кездестіруге болады. Ұлыбританияда бұл түрдің биіктігі 850 метрден аспайды. Бұл түрдің ареалы Еуропаның барлық аймақтарын қамтиды, Испаниядан бастап шығысқа қарай Балқан жарты аралына дейін, сондай-ақ Солтүстік Африканың батыс бөлігінде де таралған. Көбінесе сирек кездеседі, бірақ қолайлы жағдайларда көптеп табылуы мүмкін. Бұл түрдің өсетін орындарының мысалдары: Ұлыбританиядағы Сандвич шығанағындағы құмды төбелер, Франциядағы Massif Central және Италиядағы Mugello аңғары.
Экология
Himantoglossum hircinum - тамақ алдаушы орхидеялар түрі, яғни гүлдері көбінесе тозаңдаушыларына нектар ұсынбайды. Бірақ, Ұлыбритания және Ирландия ботаникалық қоғамы кейбір өсімдіктердің тозаңдаушыларға нектар беретінін анықтаған, және шаян орхидеясының негізгі тозаңдаушыларының қай түрлер екендігі әлі анықталмаған, бірақ олар Андрена араларын ұсынады. H. hircinum микоризалық генералист екені айтылған, алайда түрдің шектеулі таралуына байланысты оған күмән келтіргендер де бар, және бұл мәселе әлі шешілген жоқ.
Химия
Орхинол, лороглосол және хирцинол – инфекцияланған Loroglossum hircinum-нан бөліп алуға болатын феноантреноидтар.
Қорғау
Бұл Ұлыбритания мен Германияда, сондай-ақ мүмкін басқа елдерде де қорғалатын сирек кездесетін түр.
Этимология
Өсімдіктің ағылшын тіліндегі жалпы атауындағы "кесіртке" гүлдерінің пішіні мен түсіне сілтеме жасайды. Латын тіліндегі Himantoglossum туысы гүлдің лабельінің пішініне байланысты "жолақты тіл" дегенді білдіреді, ал түрдің эпитеті "hircinum" гүлдің шығаратын иісіне байланысты "ешкіге тән" дегенді білдіреді. Неміс тілінде өсімдік "Bocks Riemenzunge" деп аталады, бұл "ешкінің (яғни ешкінің) жолақты тілі" деп аударылады. Француз тіліндегі атауы "l'orchis bouc" "ешкі орхидеясы" дегенді білдіреді.