Кіріспе

1804–1813 жылдардағы орыс-парсы соғысы – Парсы империясы мен Ресей империясы арасындағы көптеген соғыстардың бірі. Бұл соғыс, көптеген басқа да қақтығыстар сияқты, аумақтық даудан басталды. Жаңа парсы шахы Фатх Али Шах Каджар өзінің мемлекетінің ең солтүстік аймақтарын – қазіргі Грузияны – нығайтуды қалады, бұл аймақ Ресей императоры Павел I 1796 жылғы орыс-парсы соғысынан кейін бірнеше жыл өткен соң аннексиялаған болатын. Персиялық әріптесі сияқты, император Александр I де жаңадан таққа отырды және даулы территорияларды бақылауға бірдей бейілділік танытты. Соғыс 1813 жылы Гулистан шартымен аяқталды, ол бұрын даулы болған Грузия аймағын Ресей империясына, сондай-ақ Иранның Дагестан аймақтарын, қазіргі Әзірбайжанның көп бөлігін және Арменияның шағын бөліктерін берді.

Шығу тегі

Бірінші толыққанды орыс-парсы соғысының бастауларын император Павелдің Грузияны аннексиялау туралы шешімінен (1800 жылдың желтоқсаны) іздеуге болады. Ерекле II бірнеше жыл бұрын Надер шахтың тағайындауымен Картли билеушісі болғаннан кейін, 1783 жылғы Георгиевск шарты арқылы христиан Ресейінен империя құрамына қосылуды сұрады. Павелдің қазасынан кейін (1801 жылдың 11 наурызында) оның ұлы, император Александр, Шығыс Кавказ хандықтарына Ресейдің бақылауын орнатуға бағытталған белсенді саясатты жалғастырды. 1803 жылы Кавказдың жаңа тағайындалған вице-королі Павел Цицианoв Гянджаға шабуыл жасап, 1804 жылдың 15 қаңтарында оның цитаделін жаулап алды. Гянджаның губернаторы Джавад хан Каджар қаза тауып, көптеген тұрғындар таңсық қырғынға ұшырады. Каджар билеушісі Фатх Али шах Ресейдің Армения, Қарабақ және Әзірбайжанға қатысты қаупін өзінің солтүстік-батыс шекарасындағы тұрақсыздық факторы ғана емес, сонымен қатар Каджар билігіне тікелей сын-қатер деп қарастырды.

Тең емес күштер

Ресейліктер өз әскерлерінің көп бөлігін Кавказ аймағына тартуға шамалары келмеді, себебі Александрдың назары Франция, Осман империясы, Швеция және Ұлыбританиямен бір уақытта жүргізілген соғыстармен үнемі алаңдалып тұрды. Сондықтан ресейліктер, күштер арасындағы үлкен теңсіздікке қарамастан, жоғары технология, дайындық және стратегияға сүйенуге мәжбүр болды. Кейбір бағалаулар бойынша, парсылардың сандық артықшылығы бес есеге жетеді. Шах Фатх Алидің ұлы Аббас Мирза парсы әскерін жаңғыртуға тырысты, франко-персиялық одақ арқылы француз сарапшыларынан, содан кейін британдық сарапшылардан күштер арасындағы тактикалық кемшілікті жою мақсатында көмек сұрады.

Соғыс басталды

Соғыс орыс қолбасшылары Иван Гудович пен Павел Цицианов Арменияның ең қасиетті қаласы Эчмиадзинге шабуыл жасағанда басталды. Гудович әскердің жетіспеуі салдарынан Эчмиадзинды қоршауда сәтсіздікке ұшырады және Ереванға қайтарылды, ондағы қоршауы да нәтижесіз аяқталды. Бұл тиімсіз әрекеттерге қарамастан, орыстар басым күштері мен стратегиясының арқасында соғыстың көп бөлігінде басымдыққа ие болды. Дегенмен, Ресейдің осы жорыққа 10 мыңнан астам әскерді бөле алмауы парсыларға тиімді қарсылық көрсетуге мүмкіндік берді. Парсы әскерлерінің көп бөлігі нашар жарақтанған, негізінен, жалдамалы атты әскерлерден құралды.

Қасиетті соғыс және парсы жеңілісі

Парсылар соғыстың аясында күш-жігерін арттырып, 1810 жылы Ресей империясына джихад, яғни қасиетті соғыс жариялады. Ресейдің артық технологиясы мен тактикасы стратегиялық жеңістерді қамтамасыз етті. Парсы патшасы Аббас Мирзаның одақтасы Наполеонмен парсылық одақтастығына қарамастан, Франция нақты, тікелей көмек көрсетуге шамасы келмеді. Француздар Мәскеуді басып алғанда да оңтүстіктегі орыс әскерлері қайтарылмады, олар Персияға қарсы шабуылдарын жалғастырды, нәтижесінде Пётр Котляревский Асландуз және Ланкаран шайқастарында жеңіске жетті. Бұл жеңістер 1812 және 1813 жылдары Султанабад шайқасындағы жеңілістен кейін болды. Парсылар жеңіліске ұшырағаннан кейін, Гулистан шартының талаптары бойынша бұрынғы даулы территориялардың көп бөлігі Ресей империясына өтті. Бұл аймақтағы бұрынғы қуатты хандардың құлдырауына және Ресейге бағынуға мәжбүр болуына әкелді.

Соғыс

Бұл кезеңде Ресей негізінен Персияға бағынышты жергілікті хандықтармен айналысты. Гянджаны қанды түрде басып алғаннан кейін хандар көбінесе ұрыссыз, қорлыққа ұшырауға мәжбүр болды. Персияның басты әскері екі рет араласты, бір рет сәтті, бір рет сәтсіз. Маңызды оқиғаларға 1804 жылы Гянджаны басып алу және Ереванды алуға әрекет жасаудың сәтсіз аяқталуы; 1805 жылы Каспий теңізіне дейін шығысқа жасалған шабуыл; 1806 жылы Цыциановтың қазасы, Каспий жағалауын басып алу және орыс-түрік соғысының басталуы жатады. 1803 жылдың соңында Павел Цыцианов Грузияның оңтүстік-шығысында орналасқан Гянджа хандығының бағынуын талап етті, Грузияның оған номиналды талаптары болған еді. Ол енді Грузияны біріктіруге немесе христиандарды босатуға емес, дәстүрлі түрде мұсылман және парсы деп есептелетін аумаққа қарсы шықты. 1804 жылдың 3 қаңтарында Гянджа ауыр қырғынмен басып алынды. Әббас Мирзаның әскері кешігіп келді және оңтүстікке шегінді. Маусым айында Цыцианов 3000 әскермен бірге Ереван хандығының Эчмиадзин қаласына қарай оңтүстікке аттанды. Оларды Әббас Мирза мен 18000 парсы әскері кері қайтарды. Орыстар шығысқа жылжып, Ереванды қоршады (шілде-қыркүйек). Жергілікті хан қамалда, орыстар қалада, ал парсылар айналасындағы ауылдарда орналасты. Аурудан әлсіреп, азық-түлік жетіспеушіліктен зардап шеккен орыстар Грузияға қайта шегінді, жолда көптеген әскерлерін жоғалтты. 1805 жылдың басында Шорагел сұлтандығы орыстар басып алды. Бұл Грузия, Ереван хандығы және Түркияның тоғысқан жеріндегі шағын аймақ болды және әскери маңызы бар Гюмри қаласын қамтыды. 14 мамырда Қарабақ хандығы орыстарға бағынды, ал 21 мамырда Шаки хандығы да солай істеді. Қарабақтың жоғалғанына жауап ретінде Әббас Мирза Қарабақтың астанасы Шушаға апаратын аңғардың аузындағы Аскерен бекінісін басып алды. Орыстар жауап ретінде Корягинге Шабулаг қамалын басып алуды тапсырды. Әббас Мирза солтүстікке аттанып, қаланы қоршады. Фатх Алидің басқа әскерінің жақындап келе жатқанын естіген Корягин түні бойы Шушаға қарай қашып кетті. Аскеран шатқалында ұсталды, бірақ жеңілмеді. Орыс әскерлері Корягин мен Шушаны қоршаудан босатыңыз. Ресейдің басты күштері оңтүстік-шығысқа қарай алға жылжығанын көріп, Әббас Мирза солтүстікке кең бұрылып, Гянджаны қоршады. 27 шілдеде 600 орыс жаяу әскері Шамкирдегі лагерін талқандады. Қыркүйекте Бакуға жасалған теңіз шабуылы сәтсіз аяқталды. Қарашада Цыцианов Ширван хандығының бағынуын қабылдау үшін Бакуге қарай шығысқа аттанды (27 желтоқсан). 1806 жылдың 8 ақпанында Бакудің берілуін қабылдағанда қаза табады. Ресейдің абыройын таулардың солтүстігінен шабуыл жасап, Дербентті, Кубаны және Бакуды (техникалық тұрғыда Баку Булгаковқа берілді) алған Глазенап қалпына келтірді. Иван Гудович Цыциановтың орнына вице-патша болды. Желтоқсан айында Осман империясы Ресейге соғыс жариялады. Түріктермен күресу үшін әскерлер батысқа көшірілді, бітім жасалды және Ниболшин шекараны күзетуге қалдырылды. 1808 жылы Ресейдің Ечмиадзинды басып алуымен соғыс қайта басталды. Әббас Мирза Ширван көлінің оңтүстігінде жеңілді; нәтижесінде Нахичеван немесе оның бір бөлігі басып алынды. 1808 жылдың қыркүйегінде Гудович Ереванға шабуыл жасады. Шабуыл сәтсіз аяқталды, кері шегіну қажет болды және 1000 адам, көбінесе ауру және жарақат алғандар, кері қайтқанда мұздап қатып қалды. Ниболшин мен Лиссаневич парсылардың "көптеген әскерін" жеңгендіктен ғана құтылу мүмкін болды. Гудович отставкаға кетіп, оның орнына Александр Тормасов тағайындалды. 1809 жылы Фатх Али Гюмриден, Әббас Мирза Гянджадан айдалды. 1810 жылы Әббас Мирза Қарабаққа басып кіруге тырысты, бірақ Арас өзеніндегі Мегриде жеңілді. 1812 жылдың басында Парсы Қарабоғқа басып кірді. Олар Шахбулаг қамалын басып алды, оны кейін орыстар қайтарып алды. Олар "Сұлтан Буда" деген жердегі орыс батальонына еуропалық үлгідегі жаяу әскер мен бірнеше британдық офицерлерді қолдана отырып шабуыл жасады. Бір күндік ұрыстан кейін орыстар берілді. Ресей бұл ерекше жеңіске жауап ретінде Ахалкалакидің батыры Петр Котляревскийді түрік майданынан парсы майданына көшірді. 1812 жылдың жазында Наполеон Ресейге шабуыл жасауға дайындалған кезде, ресейліктер Осман империясымен татуласты, ал Кавказдағы ресей әскерлері Парсыға бет бұрды. 19 қазанда Котляревский сақтықпен ескерту жасаған Ритищевтің бұйрығын елемей, Арас өзенінен өтіп, Асландуз шайқасында парсыларды талқандады. Содан кейін ол қар жауып тұрған Муган жазығын кесіп өтіп, бес күндік қоршаудан кейін жаңадан салынған Ланкаран бекінісін басып алды. Орыстар 1000 әскерін жоғалтты, күшінің үштен екі бөлігі. 4000 парсы гарнизонының барлық аман қалғандары садақпен қадалды. Котляревский денелер қалыңдығында жараланған күйде табылған. Ол жартылай өлген күйде Тифлис (қазіргі Тбилиси) қаласына жеткізілді және тағы 39 жыл өмір сүрді, енді қызметке жарамсыз болды. "Карабезук" шайқасындағы жеңіс парсыларды толық жеңді (1813 жылдың 3 сәуірі). Наполеонның жеңілісі туралы жаңалық Парсыға 1813 жылдың көктемінде жетті. Бітім келіссөздері басталған еді және қазан айында бітімге қол қойылды. Гулистан шартында Парсы Ресейдің өзінің бақылауындағы барлық хандықтарды мойындады және Дағыстан мен Грузияға деген барлық талаптарынан бас тартты. Талыштың солтүстік бөлігіндегі шекара кейінірек шешілуге қалды. Парсы Қарабақтың оңтүстік-батысындағы Мегриді сақтап қалды, орыстар оны денсаулыққа зиянды және Қарабақтың қалған бөлігінен қол жеткізу қиын деп тастаған еді. Он үш жылдан кейін, 1826 жылдан 1828 жылға дейін болған тағы бір орыс-парсы соғысында Парсы өзінің территориясын қайтаруға тырысты. Ол жеңілді және Ереван мен Нахичеван хандықтарын жоғалтты, бұл қазіргі Арменияның аумағына сәйкес келеді.

Персиядағы ағылшын-француз дипломатиясы

Бұл орыс-парсы соғысы көптеген жағынан Петр I мен Надер шахтың заманынан бері Транскавказияда үстемдік үшін күрестің жалғасы болғанмен, бұрынғы Парсы мен Ресей арасындағы қақтығыстардан ерекшеленді. Оның барысы Наполеон дәуіріндегі еуропалық державалардың дипломатиялық маневрлеріне де, соғыс алаңындағы оқиғаларға да бірдей тәуелді болды. Ресейдің түрлі хандықтарды басып алуынан кейін, Фатх Али шах ақшаға мұқтаж және одақтас іздегендіктен, 1804 жылдың желтоқсанында британдықтардан қолдау сұрады. 1805 жылы Ресей мен Ұлыбритания Францияға қарсы үшінші коалицияға бірікті, бұл Ұлыбританияның Ресейдің есебінен парсылық байланысын дамытуға мүмкіндік бермеді және шахтың көмек сұрауына жауап беруден қашуға мәжбүр етті. Британ елшісі Осман империясында, Чарльз Арбутнот, 1806 жылдың тамызында: «[Ресей] императорының ризалығын табу үшін біз Персиядағы барлық ықпалымызды жойдық» деді. Бұл Францияға Ресей мен Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіру үшін Парсыны пайдалануға мүмкіндік берді. Франция, Осман империясы және Парсының үшжақты одағын құруды көздеген Наполеон Парсыға түрлі елшілерді жіберді, олардың ішінде Пьер Амеде Жоберт пен Клод Маттье, граф Гардан есімдері ерекше аталады. Олардың дипломатиялық күш-жігері 1807 жылдың 4 мамырында қол қойылған Финкенштейн келісімімен аяқталды. Осы келісім бойынша Франция Парсының Грузияға қойған талаптарын мойындады және парсы армиясын жарақтандыруға және оқытуға көмектесуге уәде берді. Бірақ екі айдан кейін Наполеон мен Александр I қарулы келісімге келіп, 1807 жылдың 7 шілдесінде Тильзит келісімін қол қойды. Бұл Францияның Парсыға берген міндеттемелерін күшсіз етірді, алайда француз миссиясы әскери көмек көрсетуді және Ресеймен келісімге қол жеткізуге тырысуын жалғастырды. Француздардың күш-жігері сәтсіз аяқталып, Гудович 1808 жылы Ереванды қоршауға алуын қайта бастады. Парсыдағы француздық ықпалдың күшеюі Үндістанға шабуылдың алғышарты ретінде қарастырылды, бұл британдықтарды алаңдатты. Тильзиттегі франко-орыс жақындасуы оқшауланған Ұлыбританияға Парсыдағы күш-жігерін қайта бастауға мүмкіндік берді, бұл Джон Малкольмнің (1807–1808) және Харфорд Джонстың (1809) келесі миссияларында көрінді. Джонс ұйымдастырған Тегеранның алдын ала келісімі (1809 жылдың 15 наурызы) бойынша Ұлыбритания 16 000 парсы жаяу әскерін жарақтандыруға және оқытуға, ал Парсы еуропалық державалардың шабуылына ұшыраса 100 000 фунт стерлинг көмек төлеуге, немесе егер бұл держава Ұлыбританиямен бейбітшілікте болса, делдалдық жасауға келісті. Ресей бейбітшілік туралы ұсыныс жасағанымен, Джонс бұл келісім келісімге жетеді деп үміттенді, бірақ бұл оқиғалар Фатх Али шахтың соғысты жалғастыруға деген ниетін күшейтті. Абул Хасан ханның 1809 жылы Лондонға сапары және 1810 жылы Гор Оуслимен бірге Парсыға елші және толық өкілетті министр ретінде оралуымен ағыл-парсы қарым-қатынастары одан әрі жақсарды. Оуслидің қолдауымен алдын ала келісім 1812 жылы достық пен одақтастық туралы түпкілікті келісімге айналдырылды. Ол әскери көмек туралы бұрынғы уәделерді растады және осы мақсаттағы көмектің сомасын 150 000 фунтқа дейін арттырды. Содан кейін, оқиғаның үшінші және соңғы бұрылысында Наполеон 1812 жылдың маусымында Ресейге басып кірді, бұл Ресей мен Ұлыбританияны тағы да одақтас етті. Осылайша, Ұлыбритания, Франция сияқты, Тильзиттен кейін Ресейге қарсылық білдіру мен Парсымен берген міндеттемелерін бұзу арасында таңдау жасауға мәжбүр болды. Оның ең жақсы шешімі екеуінің арасындағы қақтығысты реттеуге делдалдық жасау болды. Ресейліктер 1805–1806 жылдардағы сәтсіздіктерден бастап және 1810 жылы Ереванды сәтсіз қоршап алғаннан кейін Гудовичтің орнын басқан Александр Тормасов пен Мирза Бозорг Каим Магамның қол қою туралы келісімге қол қоюға тырысқаннан кейін келіссөздер арқылы келісімге келуге қызығушылық танытты. Алайда, ресейліктер соғысты аяқтау үшін маңызды жеңілдіктерге дайын емес еді, ал парсылар да келісімге келуге құштар емес еді, өйткені олардың пікірінше соғыс нашар жүрген жоқ. Оусли Ұлыбританияның ресурстарын Ресейге қарсы қолданудың қиындығын және Ресей Наполеонмен күрестен босағаннан кейін Парсы үшін жағдай нашарлайтынын түсінді. Сондықтан ол Ресейдің араласушы ретінде әрекет ету туралы өтінішін қабылдады және қажарларды келісімге келісу үшін қысым жасаудың жолдарын іздеді. Ол «Түпкілікті келісімге» түзетулер енгізуді ұсынды, британдық әскери қатысуды қысқартты (әскери кеңесшілер Чарльз Кристи мен Линдсей Бетюн және парсы армиясымен бірнеше сержанттарды қалдырды) және қажарларға уәделенген көмекті төлеуден бас тартумен қорқытты. 1812 жылдың ақпанында Н. Р. Ритищев ресейлік күштерге қолбасшылық етіп, парсылармен бейбіт келіссөздерді бастады. Оусли мен келіссөздердегі өкілі Джеймс Мориер Ритищевке түрлі ұсыныстар жасады, бірақ олар қабылданбады. Тамызда Аббас Мирза жауынгерлік қимылдарды қайта бастап, Ланкаранды басып алды. Наполеон Мәскеуді басып алғаны туралы хабар келгеннен кейін келіссөздер тоқтатылды (Рамазан 1227/қыркүйек 1812). Содан кейін, 24 Шаууал 1227/31 қазан 1812 ж., Ритищев Тбилисиде болмағанда, генерал Петр Котляревский Асландұздағы парсы лагеріне күтпеген түнде шабуыл жасады, нәтижесінде Аббас Мирзаның армиясы толығымен жеңіліске ұшырады және британдық қолдау офицерлерінің бірі (Кристи) қаза тапты. Наполеонның Ресейдегі жорығының сәтсіз аяқталғаны анық болған соң, ресейліктер Кавказдағы әскери науқанды күшейтуге батылдық танытты. 1813 жылдың басында Ланкарандағы парсы бекінісі түсті және гарнизоны жойылды, бұл ресейліктерге Талештің көп бөлігін қайта басып алуға мүмкіндік берді. Фатх Али шах пен Аббас Мирза осы жеңілістерден кейін де соғысуды жалғастырғысы келсе де, ақырында Оуслиге мойынсұнуға мәжбүр болды, ол шахқа ресейліктер аумақтық жеңілдіктер беретінін немесе британдықтар уәделеген көмекті жалғастыратынын қамтамасыз етті.

Бағалау және оның салдары

Ресей Кавказ аймағында үстемдік ететін күш ретінде мойындалса да, Гюлистан шартының жетістігі Осман империясының қатерімен көлеңкеленді. Бухарест шарты Осман империясының пайдасына шешілді, ол Ресей соғыс барысында бағындырған аймақтарға – Қара теңіздегі Поти мен Анапа порт қалаларына, сондай-ақ Ахалкалакиге талап қойды. Бірақ, осы жылдары тәуелсіздік шарттары салыстырмалы түрде тұрақты болды. Оңтүстік Кавказдың күрделі саяси картасында Ресей қорғаныс шебі арқылы аймақты бақылау мүмкіндігіне ие болды. Уильям Бэйн Фишер (және басқалар):