Кіріспе

Америка Тәуелсіздік соғысының шайқасы

1855 жылғы Қырым соғысының шайқасы

Черная шайқасы (Тчерная; Russian: Сражение у Черной речки, Сражение у реки Черной, сөзбе-сөз: Қара өзен шайқасы) – Қырым соғысы кезінде 1855 жылдың 16 тамызында Черная өзені маңында болған шайқас. Бұл шайқаста орыс әскерлері мен француз және пиемонт әскерлері арасында болды. Черная өзені Севастопольдің шетінде жатыр. Шайқас орыс әскерлерінің шегінуімен және француз бен пиемонт әскерлерінің жеңісімен аяқталды.

Жоспарлау

Бұл шайқас ресейліктердің шабуылдық операциясы ретінде жоспарланған, мақсаты – одақтас әскерлерді (француз, британ, пиемонт және осман) Севастопольді қоршаудан шегінуге және қоршауды тоқтатуға мәжбүрлеу. Александр II патшасы Крымдағы бас қолбасшысы Михаил Горчаковқа қоршауға алынған әскерлерге қосымша күштер келгенше шабуыл жасауды бұйырған. Орыс генералдары зор күш дайындады: 47000 саяқтан тұратын жаяу әскер, 10000 саяқтан тұратын ат әскерімен нығайтылды, олар 6 дивизияға бөлінді: IV, V, VI, VII, XII, XVII, сондай-ақ резервтегі II дивизия. Патша жеңіске жетіп, қақтығыстың оңтайлы шешімін табуға мүмкіндік береді деп үміттенді. Горчаков шабуыл сәтті болады деп ойламады, бірақ ең үлкен мүмкіндік Чёрная өзені маңындағы француз және пиемонттық әскерлеріне шабуыл жасауда деп санады. Патша тартыншақ Горчаковқа шабуылды жоспарлау үшін соғыс кеңесін шақыруды бұйырды. Шабуыл 16 тамыз күні таңертеңге жоспарланды, себебі француз және пиемонттықтар императордың мерекесін (Франция) және Успение күнін (Пиемонт) тойлаған еді. Орыстар осы мерекелерге байланысты қарсыластарының шаршап, оларға жақын назар бөлмейтінін күтті.

Шайқас

58 000 ресейлік әскер, князь Михаил Горчаковтың басшылығындағы екі армия корпусында, француз генералы Эмабль Пелиссиер және пиемонт генерал Альфонсо Ферреро Ла Мармора басқаратын 36 000 француз және сардиниялық әскерге қарсы шайқасты. Британдық тілшілер олардың шабуылының батылдығы мен күштілігіне таң қалғанмен, орыс армиясының шабуылы нашар ұйымдастырылуы және тәжірибелі әскерлердің жетіспеуінен кемсінді. Севастопольға байланысты, олардың корпусы көбінесе жасақтан тұруға мәжбүр болды. Таңертеңгі тұмандықта ресейліктер генерал Павел Липрандидің сол жағында және генерал Николай Андреевич Реадтың оң жағында 47 000 жаяу әскер, 10 000 атты әскер және 270 зеңбірекпен Трактир көпіріне қарай жылжыды. Екі генералға Горчаков нақты бұйрық берілгенше өзеннен өтпеуді бұйырған еді. Іс тез ілгерілемей жатқанына наразы болған Горчаков генералдарына «Бастайық» деген хабарлама жіберді. Осы сөздермен Горчаков орыстардың күштерін жаюды бастауын ғана білдірді. Алайда, оның генералдары оның сөздерін шабуылға бұйрық деп түсініп, резервтік күштер әлі де майданға жетіп келе жатқанда, оған сәйкес әрекет етті. Шабуылдаған орыстар бірден француз және сардиниялықтардың қарқынды қарсылығына тап болды. Реадтың әскерлері Трактир көпіріне жақын өзеннен өтті, бірақ атты әскер мен артиллерияның қолдауы болмағандықтан, оларды француздар Федюхин биіктігінде (Федюхины высоты) оңай тоқтатты. Содан кейін Реад өзінің резервтік күштеріне, 5-ші жаяу әскер дивизиясына, биіктікке шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ үйлесімді шабуыл жасаудың орнына, оларды бөліп-бөліп шайқасқа жіберді. Полктармен шабуылдаған резервтік әскерлер ештеңеге қол жеткізе алмады. Мұны көрген Горчаков Реадқа дивизияның барлығын француз әскеріне қарсы жаюға бұйырды. Бұл француздарды төбеден кері шегінуге мәжбүр етті, бірақ орыстар биіктікті басып ала алмады. Келесі шегіну кезінде генерал Реад қаза тапты. Реадтың қазасына байланысты Горчаков оң жаққа жеке басшылықты алып, оң қанатты күшейту үшін Липрандидің сол қанатынан 8 батальонға бұйрық берді. Бұл күштер сардиниялықтардың атысына түсіп, кері шегінді. Сағат 10-да Горчаков жағдайдың үмітсіз екенін түсініп, жалпы шегінуге бұйрық берді. Сардиния әскерлерінің және 50-ші, 82-ші, 95-ші, 97-ші сызықтың француз сарбаздарының батылдығы, 19-шы Foot Chasseurs және 2-ші және 3-ші Зуавтар ерекше атап өтілді. Сардиния әскерлерінің шайқастағы ерлігі соғыстың соңында келіссөздерге қатысуына ықпал етті. Сардиния Корольдігі осы жерде Италияның бірігуі үшін басқа еуропалық елдердің көмегін іздеуді бастады.

Салдары

Бұл шайқас орыстар үшін апатқа ұшырады. Сан жағынан артық болғанына қарамастан, орыстар шайқасты ұтырып, одақтастарға қарағанда бес есе көп шығынға ұшырады. Александр патша орыстардың жеңіске жетіп, қолайлы шарттармен бейбіт келісімге келуін үміттенеді. Бірақ ол үміт енді жойылды. Шайқаста болған қырғын салдарынан орыс әскерлері орыс командирлеріне сенімін жоғалтты және Ресей армиясы Севастопольді тапсыруға мәжбүр болады деген уақыт жақын болды.