Кіріспе
1768–1774 жылдардағы Осман империясы мен Ресей империясы арасындағы қақтығыс – 1768–1774 жылдардағы орыс-түрік соғысы Осман империясына қарсы Ресей қарулы күштерінің басым жеңіспен аяқталған ірі қарулы қақтығысы болды. Ресейдің жеңісі Буг және Днепр өзендері арасындағы Едисанды, сондай-ақ Қырымды Ресейдің ықпал аймағына енгізді. Ресей империясының жеңістер сериясы едәуір аумақтық иеленулерге әкелді, оның ішінде Понт-Каспий даласының көп бөлігін тікелей бағындыру. Алайда, Еуропалық дипломатиялық жүйедегі күрделі күрес нәтижесінде, басқа Еуропа мемлекеттері үшін қанағаттанарлық күш тепе-теңдігін сақтау және Шығыс Еуропаға Ресейдің тікелей үстемдігін жол бермеу мақсатымен, күтілгеннен кем Осман территориясы тікелей аннексияланды. Дегенмен, Ресей әлсіреген Осман империясының мүмкіндіктерін, Жеті жылдық соғыстың аяқталуын және Францияның Польша істерінен қол үзгенін пайдаланып, континенттің маңызды әскери державаларының бірі ретінде бекітілді. Соғыс Ресей империясына аумағын кеңейтуге және Польша-Литва одағына үстемдік етуге мүмкіндік берді, нәтижесінде Польшаның бірінші бөлінісі орын алды. Түріктердің жеңілісінен туындаған зиянға Еуропаға қауіпсіздік тұрғысынан олардың беделінің төмендеуі, православиелік миллетке деген эксклюзивті бақылауын жоғалту және Еуропа дипломатиясында Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Осман империясының ыдырауына дейін жалғасқан Шығыс мәселесі төңірегіндегі еуропалық дау-жанжалдардың басталуы кірді.
The Russo Turkish War of 1768–1774 was a major armed conflict that saw Russian arms largely victorious against the Ottoman Empire. Russia's victory brought the Yedisan between the rivers Bug and Dnieper, and Crimea into the Russian sphere of influence. Through a series of victories accrued by the Russian Empire led to substantial territorial conquests, including direct conquest over much of the Pontic–Caspian steppe, less Ottoman territory was directly annexed than might otherwise be expected due to a complex struggle within the European diplomatic system to maintain a balance of power that was acceptable to other European states and avoided direct Russian hegemony over Eastern Europe. Nonetheless, Russia was able to take advantage of the weakened Ottoman Empire, the end of the Seven Years' War, and the withdrawal of France from Polish affairs to assert itself as one of the continent's primary military powers. The war left the Russian Empire in a strengthened position to expand its territory and maintain hegemony over the Polish–Lithuanian Commonwealth, eventually leading to the First Partition of Poland. Turkish losses included diplomatic defeats that saw its decline as a threat to Europe, loss over its exclusive control over the Orthodox millet, and the beginning of European bickering over the Eastern Question that would feature in European diplomacy until the Dissolution of the Ottoman Empire in the aftermath of World War I.
Ресейдің Польшамен соғысы
Соғыс Польшадағы ішкі шиеленістерден кейін басталды, бұл тікелей Осман империясының және оның одақтасы Қырым хандығының қауіпсіздігіне үнсіз сын болды. Польша тағының нақты билігі Ресей елшісі Николай Репнин мен Ресей армиясының қолында болды, ал король Станислав Август Понятовский Ресей императрицасы Екатерина II-нің бұрынғы жақыны болғандықтан сайланды. Репнин 1768 жылғы Польша мен Ресей арасындағы мәңгілік шартты күштеп қабылдады, ол Польшаның геосаяси мүдделеріне зиян келтірді, Польшаның католик дінінің саяси үстемдігіне қарсы шықты, либерум вето реформасын тоқтатып, Варшаваның орыс әскерлерімен оккупациялануына жол ашты. Күшейіп келе жатқан наразылық Бар конфедерациясының кең көтерілісіне әкелді, ол аристократтардың, католиктердің және шаруалардың одағына айналды. 1768 жылдың 29 ақпанында Осман шекарасына жақын Бар қаласында Казимир Пуласки бастаған Бар конфедерациясы құрылды. Ресей армиясы конфедераттардан әлдеқайда көп болғандықтан, оларды Украинаның Подолия аймағында бірнеше рет тікелей шайқаста жеңді, бірақ конфедераттардың отряды Украина мен Польшаның оңтүстігінде кішкентай партизандық соғыс жүргізді. 20 маусымда Ресей армиясы Бар бекінісін басып алды, бірақ аман қалған конфедераттардың тобы түрік шекарасына қашып, Запорожье казактарының қатысуымен, оларды қуған әскерлермен қақтығысты. Польшадағы көтерілістер соғыс бойы Ресейді мазалады және Екатерина II-нің Польшаны бақылауын мүмкінсіз етті. Соғыс басталғанда Осман империясы басымдыққа ие болды, себебі Ресей Жеті жылдық соғысқа қатысу салдарынан қаржылық қиындықтарға тап болды. Осман флоты Ресей императорлық флотының нашарлығын пайдаланды, тіпті Ресей бұл кемшілікті жою үшін британдық офицерлерді жалдағанмен де. Османдықтар Қара теңізіне ие болды, бұл оларға жабдықтау желілерін қысқарту артықшылығын берді. Османдықтар өздерінің вассалы мемлекетінен, Қырым хандығынан, ресейліктерге қарсы күрес үшін әскер жинауға мүмкіндік алды, бірақ олардың тиімділігі Ресейдің аймақты тұрақсыздандыруымен төмендеді. Соғысқа дейінгі жылдары Осман империясы Еуропамен өте ұзақ бейбіт кезеңді бастан өткерді (1739–1768). Дегенмен, Осман империясы ішкі дағдарысқа, бүлікке және сыбайлас жемқорлыққа тап болды, сонымен қатар Надир шах басқаратын біріккен парсы басшылығының қайта пайда болуымен күрделенді. Османдықтардың айқын артықшылығы – олардың көптігі, өйткені Осман армиясы Ресей армиясынан үш есе үлкен болды. Алайда, жаңа Ұлы визир Мехмед Эмин-паша әскери жағынан қабілетсіз екенін көрсетті. Ресей армиясы Польша мен Осман империясының шекараларына жиналды. Ресей айыптауларды жоққа шығарды, бірақ казактар "Балтаны қиратып, тапқандарын өлтіргені" туралы хабарлар тарады. Польшаның одақтастары мен француз елшілігі сұлтанды соғысқа итермелегенмен, көптеген соғыс жақтастарының ықпалымен, сұлтан 6 қазанда Алексей Михайлович Обресковті және Ресей елшілігінің барлық қызметкерлерін тұтқындады, бұл Осман империясының Ресейге соғыс жариялауын білдірді. Соғыстағы жеңістерінен кейін Екатерина II портреттерде Ұлыбританияның әскери киімдерін киген күйі бейнеленді, себебі Ұлыбритания екі ел арасындағы саудаға байланысты Ресейдің бастапқы одақтасы болды. Ұлыбритания өзінің өнеркәсіптік революциясын қамтамасыз ету үшін темірге, сондай-ақ желкен матасы, қымыз және кеме құрылысы мен күтіп ұстау үшін ағаш сияқты басқа да өнімдерге мұқтаж болды, олардың барлығын Ресей ұсына алатын. Соғыс барысы Ресейдің пайдасына бұрылған кезде, Ұлыбритания қолдауын шектеді, Ресейді Жерорта теңізіндегі француз флотына тепе-теңдік емес, Шығыс Азия саудасындағы өркендеген бәсекелес ретінде қарастырды. Ресей Қара теңізде басымдықты сақтап қалғанмен, Ұлыбританияның қолдауын тоқтату Ресейге өз жабдықтау желілерін қысқартудан және Түркияның аймақтағы саудасын бұзудан басқа ештеңе істеуге мүмкіндік бермеді. 17 қыркүйекте 1769 жылы ресейліктер Днестрден Молдавияға алғашқы жорығын бастады. Османдық янычарлары Хотинде ресейліктерден ауыр зардап шекті, бірақ тұруға тырысты, ал Осман армиясының қалған бөлігі үрейленіп, шайқас алаңынан қашты, ал ресейліктер бекініске ие болды. Османдықтар дүрбелеңге түскен кезде, 7 қазанда ресейліктер Молдавияның астанасын (Яссы) басып алды. Олар Валахияға оңтүстікке қарай жылжуын жалғастырып, 17 қарашада астанасы Бухаресті басып алды. Осман Грециясында Орловтың келуі Осман билігіне қарсы Маниот көтерілісін тудырды. Алайда, Осман визирі Осман Албаниясының провинциялық байларынан (аян) көтерілісті басу үшін жалдамалы әскерлерді жинауды сұрады. 1770 жылдың 24 маусымында Чесма қаласының жанында он екі ресейлік кеме жиырма екі түрік кемесімен кездесіп, оларды өртеу кемелерін пайдалану арқылы жойды. Чесмадағы жеңіліс Османдықтарды әлсіретті және ресейліктердің рухын көтерді.
Орталық ету және атысты тоқтату
Пруссия, Австрия және Ұлыбритания Ресейдің экспансиясын тоқтату үшін Ресей мен Осман империясы арасындағы дауды татуластыруды ұсынды. Австрия 1771 жылғы 6 шілдеде жасалған шарт арқылы Буковина аймағын Осман империясынан алып, жағдайды өз пайдасына бұрды. Австриялықтар Молдавия және Валахиямен шекарасындағы әскери күштерін арттырып, қаржы тапшылығына тап болған Осман империясына (салық жинаумен айналысқан) субсидияны ұлғайтты және Ресейге қарсы Осман империясына негізсіз қолдау көрсетті. Екатерина II Австрия армиясының өзінің әскерлеріне жақын орналасқандығынан және толыққанды еуропалық соғысқа қаушағандықтан, Польшаның жоғалуын қабылдады және Фридрих II-нің Польшаны бөлу жоспарына келісті. Ол тұтқынға алынған княздықтарды Осман империясына қайтаруға құпия келісім жасады, осылайша Австрияның күшті орыс Балқан көршісінен қорқуын сейілтті. 1772 жылғы 8 сәуірде Австрияның Сыртқы істер министрі Кауниц Жоғарғы Портаға Австрияның 1771 жылғы шартты енді міндетті деп санамайтынын хабарлады. Ресей мен Осман империясы арасындағы уақытша тыныштық 1772 жылғы 30 мамырда жарияланды, бірақ нақты келіссөздер 8 тамызға дейін басталмады. Бейбіт келіссөздер Қырым мәселесі бойынша дерлік бірден тоқтап қалды, бірақ бітімгершілік 1773 жылғы 20 наурызға дейін ұзартылды. Екі тараптың да келіссөздерді жалғастыруына себеп, екі жақтың да бір майданда соғысуды жалғастыру ниеті болды. Османдықтар енді Мысыр мен Сириядағы көтерілістерді басып, сонымен қатар Парсының шабуылдарына қарсы тұрды. Ресейліктер Гюстав III патшаның төңкерісінен кейін қайта жаңғырған Швецияға қарсы тұрды.
Ресейдің соңғы шабуылдары
1774 жылғы 20 маусымда Александр Суворов басқаратын орыс әскері Козлужа жанында Осман әскерін күйретіп жіберді. Ресей осы жеңісті Осман империясын шартта Ресейдің тілектерін қабылдауға мәжбүрлеу үшін пайдаланды.