Кіріспе
1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысын аяқтаған шарт Кесе Қайынарқа шарты (Кючук Кайнарджийский мир), бұрын жиі Кучук Кайнараджи деп жазылатын, 1774 жылғы 21 шілдеде Кесе Қайынаркада (қазіргі Қайынарджа, Болгария) Ресей империясы мен Осман империясы арасында қол қойылған бейбітшілік шарты болды. Ресейге жасалған жеңілдіктер тек аумақтық емес; Румыния және Қырым хандығының (бірақ Қырымның өзі емес) жерлері берілгеннен бөлек, Ресей Стамбулда грек православ шіркеуін салу құқығын да алады, өзін грек православ Осман қауымының қорғаушысы деп жариялап, алдағы онжылдықтарда жиі және көптеген араласуларға себеп болатын жағдай туғызады. Осман христиандары Еуропалық және христиандық державалардың өсіп келе жатқан ықпалын және саяси күшін көрсетуімен бірге, күштірек сезіне бастады. Еуропаның саяси байланыстарына, нарықтарына және білім беру орталықтарына қол жеткізу Осман христиандары үшін әлеуметтік артықшылықтар жасады, ал ғалымдар бұл шартты Осман христиандары мен Еуропа елдері арасындағы қарым-қатынастың шешуші нүктесі деп есептейді. Бұл шарт Осман империясының құлдырау тарихындағы маңызды кезең болды, себебі алғаш рет шет ел билігі Порта басқаруындағы империяның православиелік христиан халқының тағдырына тікелей жауапкершілікті алды.
The Treaty of Küçük Kaynarca (Küçük Kaynarca Antlaşması; Кючук Кайнарджийский мир), formerly often written Kuchuk Kainarji, was a peace treaty signed on 21 July 1774, in Küçük Kaynarca (today Kaynardzha, Bulgaria) between the Russian Empire and the Ottoman Empire, ending the Russo Turkish War of 1768–74 with many concessions to Russia. The concessions to Russia are not merely territorial; not only are the territories of Romania and Crimea Khanate (not Crimea proper) ceded, Russia also gains the right to construct a Greek Orthodox Church in Istanbul, claiming itself to be the protector of the Greek Orthodox Ottoman community, as a pretext for frequent and numerous interventions in the decades to follow. Ottoman Christians started to feel more empowered as European and Christian powers demonstrated their rising influence and political power. Access to Europe's political networks, markets and educational institutions created a class privilege for Ottoman Christians, and scholars often regard the treaty as turning point for relations between Ottoman Christians and the European nations. The treaty was a milestone in the history of the decline of the Ottoman Empire, as for the first time a foreign power had a say in the governance of the Porte in assuming direct responsibility for the fate of the Empire's Orthodox Christian subjects.
Сипаттама
Козлужа шайқасында Осман империясының жеңілісінен кейін Кучук-Кайнарджи келісім-шарты 1768–74 жылдардағы орыс-түрік соғысын аяқтады және Осман империясының Ресейге қарсы күрестегі жеңілісін білдірді. Орыстарды фельдмаршал граф Петр Румянцев, ал Османдықтарды Мухсинзаде Мехмед-паша өкілдік етті. Ресей Валахия мен Молдавияны Осман империясына қайтарып берді, бірақ Осман империясындағы христиандарды қорғау құқығын алды. Осының нәтижесінде Ресей Қара теңізге екі жолмен шығу мүмкіндігіне ие болды, ол енді Османдық көлі емес еді. 1739 жылғы Ниш келісімінде Ресейдің Азов теңізіне кіруіне және оны бекітуіне қойылған шектеулер алынып тасталды. Ресейлік сауда кемелеріне Дарданеллден өтуге рұқсат берілді. Келісім сонымен қатар Шығыс православие христиандарына Ресей туымен теңізде жүзу құқығын берді және Константинопольде орыс православие шіркеуін салу қарастырылды (бірақ ол ешқашан салынбады). Қырым хандығы солтанның билігінен шыққан алғашқы мұсылман аймағы болды, өйткені Кучук-Кайнарджи келісім-шарты Ұлы Портаны Қырым татарларын саяси тәуелсіз деп мойындауға мәжбүр етті, бірақ солтан мұсылман халифасы ретінде татарлардың діни басшысы болып қалды. Бұл Осман халифасының билігінің Осман шекарасынан тыс жерде алғаш рет қолданылып, еуропалық держава ратификациялаған жағдайы еді. Хандық номиналды тәуелсіздігін сақтап қалды, бірақ іс жүзінде Ресейге тәуелді болды, 1783 жылы Екатерина II оны ресми түрде қосып алғанға дейін, Ресейдің Қара теңіз аймағындағы ықпалын арттырды. 1768–74 жылдардағы орыс-осман соғысы Еуропаның Шығыс мәселесімен айналысу дәуірін ашты: Осман империясы аумағын жоғалтып, құлдыраған кезде күштер тепе-теңдігіне не болады? Кучук-Кайнарджи келісім-шарты осы сұраққа жауаптың бір бөлігін берді. 1699 жылғы Карловиц келісімінен кейін Осман империясы енді агрессивті держава болмай қалды; ол үш жүз жылдан астам уақыт бойы христиан әлемін қорқытып келді. Сол кезден бастап ол негізінен христиандық Еуропаның басымдығына қарсы күресті. Габсбургтер Осман империясының еуропалық қарсыластарының бірі болды, бірақ ғасырдың ортасына қарай орыс патшалары Габсбургтердің түріктерге қарсы күресін өздеріне алды. Орыс патшалары Қара теңізіне, Осман империясының астанасы Константинопольдің бекінісіне қол жеткізуді көздеді. Соңғы екі ғасырлық қақтығыстан кейін орыс флоты Османдық флотты жойды және орыс армиясы Османдық құрлық әскерлеріне ауыр жеңілістер сырғады. Осман империясының шекарасы тағы екі ғасыр бойы біртіндеп тарылып, Ресей өз шекарасын батысқа қарай Днестрге дейін жылжытатын болды.
Мақалалар
І бап – Атысты тоқтатуды белгілейді. Бейбітшілік, тұтқындарға бостандық пен кешірім, жер аударылғандардың отанына қайта оралуы және "шынайы одақ пен мәңгілік және бұзылмайтын достық" орнатылуын қалайды. II бап – Өлім жазасына тартылатын қылмыстар жасағандарға қатысты, осы қылмыскерлер екі империяның бірінде де жасырынып отыра алмайтынын және олар өз мемлекеттеріне "тапсырылуы" керек екенін мәлімдейді. Мұсылмандардың христиан үкіміне бағынуы, мұсылмандардың христиандарды жаулап алуға негізделген мемлекеттің және нағыз сенушіге дүниеде гүлдену мен билік, ақыретте құтқарылуды уәде еткен діни аянның дұрыстығына күмән тудырды. Бұл мемлекетті құтқару және нағыз дінді қайта бекіту үшін реформаның қажеттігін анық көрсетті; ал реформаның жалғыз негізі – мұсылманның шайтанды қууы сияқты нәрсе болуы мүмкін. [?]
Тілдер
Севдет Паша өзінің тарихында шартты қайта жазды. Оның 14-бабында шіркеу "дозограф шіркеуі" деп аталуы тиіс делінген.
Түсіндірудегі қиындықтар
Бұл келісім мемлекет қайраткерлері мен ғалымдар арасында үздіксіз дау тудырып келеді. Келісімнің әртүрлі нұсқалары әртүрлі тілдерде өзгешеліктерге алып келді, осылайша олар шатасудың себебіне айналды. Келісімнің көп бөлігі түсінікті болғанымен, 7 және 14-баптар әртүрлі интерпретацияларға себеп болды. Келісімнің 14-бабы Константинопольде салынатын шіркеуге қатысты. Орыс тіліндегі мәтінде 14-бапта шіркеу "грек-орыс" дініне жатады делінген. Итальян тіліндегі мәтінде шіркеу "Руссо Греки" деп аталады. Ресей осы баптар арқылы Осман империясының христиандарын қорғаушы ретінде әрекет ету құқығын алды ма, жоқ па, әлі де белгісіз. Бұл мәселе тарихшылар арасында даулы, себебі кейбіреулер келісім Ресейге Осман империясы ішіндегі христиан дінін қорғау құқығын берді деп санайды, ал басқалары кері пікірде немесе оның тым беймазмұнды болғанын айтады. Келісімге сәйкес, ресейліктер Константинопольдің Галата ауданында шіркеу салуға құқылы болды. Келісімде шіркеу орыс елшісінің қорғауында болады және ол осы мәселе бойынша Жоғары Портаға жүгіне алады делінген. Кейінірек Ресей үкіметі Грек православие шіркеуін және Сұлтанның билігіндегі грек православие халқын қорғау үшін одан да кең құқықтар талап етті. Бұл талаптар асыра сілтеу болғанымен, келісімде Константинопольде салынатын шіркеуге қатысты ереже болғандықтан, бұл байланыс логикалық көрінді. Севдет Пашаның тарихында ол келісімнің ағылшын тіліндегі мәтінінде "грек салтымен" болуы тиіс шіркеу туралы ештеңе айтпайды, керісінше шіркеуді досографа шіркеуі деп атау керектігін көрсетеді.