Кіріспе

Conospermum – Австралияға тән Proteaceae тұқымдасына жататын шамамен 50 түрдің туысы. Бұл туыстың өкілдері алыстан қарағанда түтін бұталары деп аталады, себебі олардың көк немесе сұр гүлдерінің жіңішке шоғырлары түтінге ұқсайды. Олардың ерекше тозаңдану әдісі кейде гүлге қонған жәндіктердің өліміне себеп болады. Олар Австралияның барлық штаттарында таралған, бірақ көпшілігі тек Батыс Австралияда ғана өседі. Түтін бұталары сирек өсіріледі, алайда Батыс Австралияның бірнеше түрінің гүлдері кесілген гүлдер индустриясы үшін жиналады.

Сипаттама

Conospermum түрлері бұталар немесе биіктігі 1-ден 5 метрге дейінгі шағын ағаштар болып келеді. Жапырақтары көбінесе қарапайым, сызықты немесе жұмыртқа пішіндес және тісті шеттері болмайды. Гүлдері еркек және әйел бөліктерімен жабдықталған, бірнешеден көптеген гүлдерге дейін шоғырланған бастары немесе тікенектері болады және ақ, қызғылт, көк, сұр немесе қаймақ түсті болуы мүмкін. Жемісі – кішкентай жаңғақ, әдетте негізінде түк шоғырымен жабылған.

Таксономия және атау беру

Бұл туыс алғаш рет 1798 жылы Джеймс Эдвард Смит ресми түрде сипаттады және сипаттама Лондон Линнеев қоғамының еңбектерінде жарияланды. (Conospermum) атауы ежелгі грек тіліндегі κῶνος (kônos) – "шығанақ" және σπέρμα (spérma) – "тұқым" сөздерінен шыққан, бірақ Смит оны 1806 жылға дейін толық сипаттамады. Молекулалық дәлелдер осы екі туыстың бір-біріне ең жақын туыс екенін растады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Коноспермұм түрлері Австралияның барлық материктік штаттарында таралған. Көптеген түрлері Батыс Австралияның оңтүстік-батыс бөлігінде өседі, бірақ 6 түрі Жаңа Оңтүстік Уэльсте және біреуі Тасманияда кездеседі.

Экология

Бұл туысқа жататын гүлдер жәндіктер арқылы тозаңданады. "Шашырату" күші кішкентай құмырсқалар мен шыбындарды өлтіре алады. Leioproctus туысына жататын кейбір аралар (L. conospermi, L. pappus және L. tomentosus) Conospermum-ның бір немесе екі түрімен ғана қоректенеді, нектар мен тозаңды олардан алады. Кейбіреулері камуфляжға ие, ақ көздері, сүттей ақ қанаттары және ақ түкпен жабылған денелері болады.

Бағбандықта қолдану

Бағбандықта жиі кездеспесе де, Conospermum туысының кейбір өкілдері, әсіресе Батыс Австралияның түтін бұталары ерекше әдемі. Батыс түрлерін көбейту қиын, ал шығыс түрлерінің бау-бақша шаруашылығында үлкен перспективалары жоқ. Жазғы түтін бұтасы (C. crassinervium), қауырсынды түтін бұтасы (C. incurvum), жалпы түтін бұтасы (C. stoechadis) және ағаш тәрізді түтін бұтасы (C. triplinervium) – осы төрт түрі кескіш гүл өнеркәсібінде қолданылады. Көбінесе жабайыдан жиналады, оларды өсіру қиын, бірақ 6 түрді коммерциялық көлемде өсіру туралы мәліметтер бар.