Кіріспе

Пирилий – C5H5O+ формуласы бар катион (оң ион), бес көміртек атомынан тұратын, әрқайсысы бір сутек атомымен және бір оң зарядты оттегі атомымен байланысқан алты мүшелі сақинадан құралған. Сақинадағы байланыстар бензолдегідей конъюгацияланған, бұл оған хош иісті қасиет береді. Атап айтқанда, оң зарядтың болуына байланысты оттегі атомы үшвалентті болады. Пирилий – оксоний иондарының бірі, моноциклді және гетероциклді қосылыс.

Тұздары

Пирилий және оның туындылары әртүрлі аниондармен тұрақты тұздарды қалыптастырады.

Деривативтер

Көптеген маңызды катиондар пирилиумнан сақинадағы бірнеше немесе барлық сутек атомдарын әртүрлі функционалдық топтармен алмастыру арқылы формальды түрде туындайды. 2,4,6-трифенилпирилиум, Катрицки тұзы деп аталады (Алан Р. Катрицкинің құрметіне), металл катализделген кросс-байланыстардың көптеген қазіргі заманғы мысалында қолданылатын маңызды мысал болып табылады.

Химиялық қасиеттері

Басқа оксоний иондары сияқты, пирилий бейтарап суда тұрақсыз. Дегенмен, пирилийдің реакциялық қабілеті қарапайым оксоний иондарына қарағанда әлдеқайда төмен, себебі ол ароматикалық тұрақтандыруға ие. 2,4,6-трифенил тұзы көбінесе 1-орындағы алифалық аминдермен реакцияласып, пиридиний тұздарын түзетіп, оларды металл кешендерімен, ең әсіресе никельмен окистеуге бейімдейді. Пирилий катиондары 2, 4 және 6-орындағы нуклеофилдермен де әрекеттеседі, бұл түрлі реакцияларды тудыруы мүмкін. Оттегінің жоғары электронегативтілігі алты мүшелі сақинадағы бір гетероатомның күшті әсеріне себеп болады.

Синтез

Пирилий тұздары конденсация реакциясы арқылы қарапайым бастапқы материалдардан оңай өндіріледі. Ароматты топтармен пирилий тұздары, мысалы 2,4,6-трифенилпирилий тетрафторбораты, тетрафторбор қышқылы мен тотықтырғыш заттың қатысуымен (Дилтей синтезі) екі моль ацетофенон мен бір моль бензальдегидтен алынуы мүмкін. 2,4,6-триметилпирилий тұздары сияқты алкил топтары бар пирилий тұздары үшін ең жақсы әдіс – үшінші бутанол мен сірке қышқылынан, тетрафторбор, перхлор немесе трифторметансульфон қышқылдарының қатысуымен Балабан-Неницеску-Прайлл синтезін қолдану болып табылады. 2,4,6-трифенилпирилий тұздары негіздердің әсерінен тұрақты 1,5-энедионға (псевдобазаға) айналады, ал 2,4,6-триметилпирилий тұздары ыстық сілтілік гидроксидтермен өңделгенде тұрақсыз псевдобаза түзеді, ол 3,5-диметилфенолға айналатын ішкі молекулалық конденсацияға ұшырайды. Жылы дейтерий оксидінде 2,4,6-триметилпирилий тұздары 4-метил сутегінің изотоптық алмасуын 2 және 6-метил топтарына қарағанда жылдам өткізеді, бұл аймақтық деутерленген қосылыстарды синтездеуге мүмкіндік береді.

Деривативтер

Пирилий тұздарының нуклеофилдерге реактивтілігі оларды күштірек ароматикалық қасиеттері бар басқа да қосылыстарды алуға ыңғайлы материал етеді. Пирилий тұздары аммиакпен пиридиндерді, біріншілік аминдермен пиридиний тұздарын, гидроксиламинмен пиридин N-оксидтерін, фосфин туындыларымен фосфабензендерді, күкіртсутекпен тиопирилий тұздарын, ал ацетонитрил немесе нитрометанмен бензол туындыларын береді.

Пирондар

2-позициядағы гидроксил анионын қосатын пирилий катионы звиттерлиондық ароматты қосылыс (1) емес, бейтарап қанықпаған лактон – 2 пирон немесе пиран-2-он (2) болып табылады. Бұл кластың маңызды өкілдері – кумариндер. Сол сияқты, 4-гидроксил пирилий қосылысы γ пирон немесе пиран-4-он (4) болып табылады, және малтол сияқты қосылыстар осы топқа жатады.

Хроменлий ионы

Бір бициклді пирилий ионы бензопирилий ионы деп аталады (IUPAC: хроменлий ионы) (формуласы: C9H7O+, молярлық массасы: 131,15 г/моль, дәл массасы: 131,04968983). Оны 2H-1 бензопиранның (IUPAC: 2H хромен, C9H8O) зарядталған туындысы немесе нафталиннің (C10H8) зарядталған гетероциклді туындысы деп қарастыруға болады.

Флавилий ионы

Биологияда 2 фенилбензопирилий (2 фенилхроменлий) ионы флавилий деп аталады. Флавилийден туындаған қосылыстардың бір класы – антоцианидиндер және антоцианиндер, олар көптеген гүлдердің түсіне жауап беретін пигменттер.

Нафтоксантен катионы

Пирилийдің жоғары полициклді туындылары да бар. Нафтоксантиум осыған жақсы мысал. Бұл бояу өте тұрақты, ароматикалық және жазық. Ол ультракөк сәуле және көк аймақта сіңіріледі, сонымен қатар ерекше фотофизикалық қасиеттерге ие. Оны химиялық немесе фотохимиялық реакциялар арқылы синтездеуге болады.