Кіріспе

Тритонис көлі (Τριτωνίδα λίμνην) – Солтүстік Африкадағы көптеген ежелгі мәтіндерде сипатталған үлкен тұщы сулы көл. Классикалық дәуірдегі грек жазушылары осы көлді бүгінгі Оңтүстік-Шығыс Алжир және Оңтүстік Тунис (қазіргі Чотт-эль-Джерид) аймағында деп көрсетеді. Бұл көлдің атын Тритонның құрметіне қойғандығы туралы деректер кешкі мифтерде және осы тарихшылардың жеке бақылауларында кездеседі. Геродоттың мәліметінше, көлде екі арал болған: біреуі – Фла, оны лакедемондықтар оракулдың болжауы бойынша отарлауға тырысқан, екіншісі – Мене.

Орналасқан жері

Орын анық емес. Көл Ливияда орналасқан деп айтылады, ежелгі гректердің өз әлемін қоршап тұрған жер, Геродот айтқандай, "Азиямен жалғасқан жерінен басқа барлық жағынан теңіз шайып тұрады". "Олардың білуінше, Ливия ежелгі Египеттен, Ніл өзені мен оның бассейнінен, Алжирден және ежелгі Египеттің оңтүстігінен басталады". Б.з.д. V ғасырында Геродот та, б.з. I ғасырында Диодор да осы көлді сипаттаған. Псевдо-Скилакстың "Периплісінде", б.з.д. 4 ғасырдың ортасында жазылған деп есептеледі, оның шеңбері 1000 стадийге жетеді, бұл оған шамамен 2300 км² (900 миль²) аумақ береді, яғни қазіргі АҚШ штаты Род-Айлендтің жартысына тең. Геродот оған үлкен өзен құяды деп болжаған, оны Тритон деп атаған.

Тарих

Көлдің атауы грек мифологиясындағы географиялық орындар туралы айтылғанда кездеседі. Афинаға «Афина Тритогения» («Тритодан туған») деп құрмет көрсетілгенде, бұл ежелгі эпитет Зевстің жүкті анасын жұтып қойып, өзінің билігінен құлауын болдырмау үшін, оның ұрпағының болашақтағы билігі туралы болжам бойынша, толыққанды күйінде бас-аяғынан пайда болғандығымен түсіндіріледі. Сөйтіп, құдайша Трито көліне жеткізіліп, нимфалар оған күтім жасады. Басқаша түсіндірме, грек және миной мифтерін ескере отырып, аудармашы Роберт Грейвсты діни ықпалдың кері бағыты болғанына сендіреді, яғни Нейт Афина құдайының грек түсінігінің қалыптасуына әсер еткен құдай. Нейт ежелгі египет пантеонында алғашқы кезде пайда болған ежелгі құдай, және ол берберлердің арасында туған деп саналады. Аргонавттар туралы әңгімеде Тритонның үйі Ливияның Жерорта теңізі жағалауында орналасқан. Аполлонийдің «Аргонавтика» эпосынан бұрын Геродот Ясон туралы осы дәстүрді білген, онда жел «оны Ливия жағалауына айдап әкелді; ол жерді көрер алдында Тритонис көлінің суына ілігіп қалды. Ол қалай шығу жолын табу керек екенін ойлап жатқанда, Тритон (деп айтады) оған көрінді және оған арнаны көрсетуді, үш аяқты берсе, қауіпсіз жолмен қайтуға көмектесуді ұсынды. Ясон келісімін берді, Тритон оған жағалау арқылы өту жолын көрсетті; содан кейін құдай үш аяқты алып, оны өз ғибадатханасына орналастырып, оған отырып, пайғамбарлық ықыласқа толы болды және Ясон мен оның серіктеріне ұзақ болжамды жеткізді. «Егер Арго кемесінің бір ұрпағы мыс үш аяқты ұстап алып кетсе, онда тағдыр бойынша Тритонис көлінің маңына жүз грек қаласы салынады», деді ол. Сол аймақтағы ливиялықтар бұл болжамды естіген соң, үш аяқты алып, жасырып қойды. Родостың Аполлонийінің айтуынша, «Арго» кемесі Колхидадан қайтып келе жатқанда, қатты дауылдан Кіші Сирт аралдарына соғылып, жағаға шықты. Олар кемелерін Тритонис көліне дейін он екі күн бойы тасып әкелді, бірақ көлдің суы тұзды және ішуге жарамсыз болды. Тритонис көлінен теңізге шығу жолын таба алмағандықтан, олар ештеңе істей алмады. Содан кейін олар жағалаудағы алтын үш аяқты құдайларға сыйға берді, ал жергілікті құдай Тритон оларға жас жігіттің кейпінде пайда болып, теңізге апаратын жасырын арнаны көрсетті. Бұл кейінгі мифте Тритонис есімді көл нимфасы көлді мекен еткені және ежелгі дәстүр бойынша, ол Посейдоннан Афинаның анасы болды делінеді. (Геродот, IV. 180; Пиндар. Питли. iv. 20.) Амфитемидадан Насамон мен Кафаврдың анасы болды.

Табиғи апат

Белгісіз бір күні жер сілкінісі көлдің құрғап қалмауы үшін сақтап тұрған бөгеттерді немесе жер құрылыстарын қиратты, нәтижесінде тұщы судың көп бөлігі теңізге ағып, ең болмағанда маусымдық көл немесе батпақ пайда болды. Содан кейін ол, ылғалды және саяз Chott el Djerid көлімен байланысты болуы мүмкін, қазір ол Жерорта теңізінен 10 километр ені бар, 50 метрлік биік қыратпен бөлінген. Басқа ұсынылған орындар – Сидра шығанағындағы әртүрлі сабхалар және батыс жағалау бөлімдері, олар тұз бен гипс булануынан және құмның шаюынан немесе желмен әкелінуінен толып кеткен. Бұл аймақтардың көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен жатыр, әдетте тереңдігі 5 метрден аспайды. Бұл мақала Уильям Смиттың 1854 жылғы «Грекия және Рим географиясы сөздігі» мақаласына ішінара негізделген.