Кіріспе

Америкалық математик (1923–2011)

Джесси Эрнест Уилкинс-кіші (27 қараша 1923 – 1 мамыр 2011) – американдық ядролық ғалым, инженер-механик және математик. Ол 13 жасында Чикаго университетіне түсіп, ондағы ең жас студент атанды. Оның жас кезінде бітіруі оны ұлттық БАҚ-та "Негр генийі" деп жариялады. Уилкинс пен Юджин Вигнер ядролық реакторлардағы нейтрон энергиясының таралуын бағалау үшін Вигнер-Уилкинс әдісін бірлесіп әзірледі, бұл барлық ядролық реакторлардың жобалануының негізі болып табылады. Кейін Уилкинс 1974 жылы Америкалық ядролық қоғамның президенті болды. Уилкинстің мансабы жеті онжылдыққа созылып, таза және қолданбалы математика, азаматтық және ядролық инженерия, оптика салаларында маңызды үлес қосты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Уилкинс Манхэттен жобасындағы афроамерикандық ғалымдар мен техниктердің бірі болды. Ол сонымен қатар академиялық және өнеркәсіптік ортада ядролық физика бойынша зерттеулер жүргізді. Ол көптеген ғылыми мақалалар жазды, маңызды лауазымдарда қызмет етті, бірнеше маңызды награда алды және аз ұлттық студенттерді ғылымға тартуға көмектесті. Өмірі бойы нәсілшілдікке ұшырады. Уилкинстің командасы Теннесси штатындағы Оук-Ридж ұлттық зертханасына (сол кезде "X" деп аталған) ауыстырылуға жақын болғанда, Оңтүстік АҚШ-тың Джим Кроу заңдарына сәйкес, Уилкинске онда жұмыс істеуге рұқсат берілмейтін еді. Эдвард Теллер бұл туралы білген соң, 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Гарольд Юриге (сол кезде Колумбиядағы соғыс зерттеулерінің директоры) Уилкинстің қабілеттері туралы хат жазып, Уилкинстің нәсіліне байланысты жергілікті реакциялар тудырған мәселені хабарлады және оның қызметін жаңа лауазымға ұсынды. Теллер түсіндіргендей:

Уилкинс математиканы оқытуды жалғастырды және физик Юджин Вигнермен бірлесіп нейтронды сіңіру бойынша маңызды зерттеулер жүргізді, соның ішінде оның математикалық модельдерін жасады. 1970 жылы Уилкинс Говард университетінде қолданбалы математикалық физиканың құрметті профессоры болып тағайындалды және университеттегі математика бойынша PhD бағдарламасын құруға көмектесті. Говардтағы қызметі кезінде ол 1976 жылдан 1977 жылға дейін Аргонн ұлттық зертханасында қонақ ғалым ретінде демалысқа шықты. 1976 жылы Ұлттық инженерлік академияға сайланған екінші африкалық американдық атанды. 1990 жылдан бастап Уилкинс Атлантада, Джорджия штатында, Кларк Атланта университетінде қолданбалы математика және математикалық физика профессоры ретінде жұмыс істеді және 2003 жылы соңғы рет зейнеткерлікке шықты.

Отбасы

Уилкинстің алғашқы әйелі Глория Луиза Стюардтан (1980 жылы қайтыс болған) екі баласы болды, ол 1947 жылдың маусымында оған үйленді. Оның әкесі, Дж. Эрнест Уилкинс аға, Эйзенхауэр басқармасы кезінде АҚШ Еңбек министрінің орынбасары болды. Уилкинс екі белгілі адвокаттың інісі: Гарвард құқық мектебінің профессоры Дэвид Б. Уилкинс және Freshfields Bruckhaus Deringer фирмасының серіктесі Тимоти А. Уилкинс. 2010 жылы Уилкинстің қызы, Бостон қаласындағы Беркли музыка колледжінің музыка профессоры Кэролин Мари Уилкинс, өзінің «Аққа жақын: құлдықтан ащы тәтті табысқа дейін афроамерикандық отбасының өрлеуі» атты өмірбаянында Уилкинстің әкесі және оның отбасы туралы жазды.

Өлім және мұра

Уилкинс 2011 жылдың 1 мамырында Аризона штатындағы Фонтейн-Хиллс қаласында қайтыс болды. Бұл фильмді Ұлттық киносыншылар кеңесі мен Америка киноинституты 2023 жылғы үздік он фильмнің қатарына қосты.