Кіріспе

Филиппин крокодилі (Crocodylus mindorensis), сонымен қатар Миндаро крокодилі, Филиппиннің тұщы су крокодилі, илокано тілінде букарот деп, ал Филиппиннің жазық аймақтарындағы көптеген мәдениеттерде жалпы буая деп аталады. Бұл түр тек Филиппинге ғана тән және 2008 жылы пайдалану мен динамитпен балық аулау сияқты ұзаққа соқпайтын балық аулау әдістері салдарынан деректер жетіспеушілігінен қауіпті түрге жатты. Голланд-Филиппин Mabuwaya қоры, Крокодилдерді қорғау қоғамы және Миндаро аралындағы HerpaWorld зоологиялық институты оны сақтау жөнінде шаралар қабылдап жатыр. Елде крокодилдерді өлтіруге қатаң тыйым салынған және ол заңмен жазаланады.

Таксономия

1989 жылға дейін Жаңа Гвинея крокодилінің (Crocodylus novaeguineae) түршесі саналды. Қазір олар тығыз байланысты, бірақ жеке түрлер екені анықталды.

Эволюция

Крокодилус туысы, болжам бойынша, Африкада пайда болып, Оңтүстік-Шығыс Азия және Америкаға қарай тараған. Филогенетикалық мәліметтер Крокодилустың ең жақын туысы – Мадагаскардың жойылған Воайынан (Voay) шамамен 25 миллион жыл бұрын, Олигоцен-Миоцен шекарасында айырылғанын көрсетеді.

Филогения

Төменде Ли және Ятстың 2018 жылғы зерттеуіне негізделген кладограмма келтірілген, ол морфологиялық, молекулалық (ДНК тізбектелімі) және стратиграфиялық (тас жасындағы) деректерді бірдей қолданады. Бұл зерттеу 2021 жылы Хеккала және авторлар тобының жобалаған палеогеномикалық зерттеуімен қайта қарастырылды, онда жойылған Воайдан алынған ДНК пайдаланылды. Ересектердің мөлшері көбінесе және аралығында болады, ал тек ең ірі аталықтары ғана рекордтық ең үлкен өлшемге, шамамен жетеді, ерекше жағдайларда салмағы дейін болуы мүмкін. Әйелдер аталықтардан сәл кішідірек. Филиппин крокодилдері алтын-қоңыр түсті, олар өскен сайын түсі қарайады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Филиппиндік крокодилы Самар, Жоло, Негрос, Масбате және Бусуанга аймақтарында жойылды. Ұлттық популяциялары әлі де Лусон жаңбырлы орманындағы Солтүстік Сьерра-Мадре табиғи паркінде, Сан-Мариано, Исабела, Бабуян аралдарындағы Далупири аралында, Лусон облысының Абрасында, Лигавасан батпағында, Оңтүстік Котабатодағы Себу көлінде, Букидондағы Пуланги өзенінде, Сиаргао аралындағы Пагхунгаван батпағында және мүмкін Минданаодағы Агусан батпағының жабайы табиғат қорығында сақталып қалған. Филиппиннің осы жерлерде мекендейтін крокодилдердің популяциясы географиялық тұрғыдан бірін-бірінен оқшауланған, бұл олардың популяциялық айырмашылықтарына әсер етеді және генетикалық әртүрлілігін азайтады. Бұл түр тарихи тұрғыдан Висая аймақтарының бір бөлігінде кездесетін, бірақ олардың саны, негізінен, мекендеу ортасының жойылғандығынан күрт төмендеді. Бұл крокодилдер ауру балықтарды сау балықтарға қарағанда әлдеқайда көп жейді, осылайша балық қорының жалпы денсаулығын жақсартады. Олар ең көп кездесетін балықтарды жеу арқылы балық популяциясын теңдестіреді; кез келген түр кенеттен басымдыққа ие болса, оны тиісті пропорцияға қайтарады. Крокодилдің нәжілі балық үшін қоректік және маңызды химиялық элементтерге толы.

Қорғау мәртебесі

Crocodylus mindorensis әлемдегі ең қауіпті жағдайдағы крокодил түрі саналады және IUCN тізіміне енгізілген. Бұл түр бұрын Филиппиннің барлық аймақтарында кездескен, бірақ қазіргі таңда құрып кету қаупі төніп тұр. Сонымен қатар, түрдің табиғи тарихы мен экологиясы, сондай-ақ оның таралу аймағы үлкен дәрежеде жапсарласқан Crocodylus porosus түрімен байланысы туралы мәліметтер өте аз. Қазіргі ареалды анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Алғашқы халық азаюы коммерциялық пайдаланудың нәтижесінде болды, бірақ қазіргі қауіп – ауыл шаруашылығы үшін қолайлы ортаның жойылуы, осы арқылы қарқынды өсіп келе жатқан халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру. Үкіметтік қолдау консервациялық шараларға шектеулі, ал крокодилдерді жергілікті тұрғындар жиі өлтіреді. Қазіргі уақытта ең тиімді шара – ұзақ мерзімді шайқап өсіру және табиғатқа қайта жіберу (PWRCC, Silliman University және халықаралық өсіру орталықтары арқылы), бірақ қалған жабайы популяция үшін басқару бағдарламасы аса маңызды (олардың көп бөлігі тек бір қорғалған аумақта қоныстанған). 1992 жылы жабайы табиғатта 1000-нан аз жануар қалған деп есептелді. 1995 жылы бұл көрсеткіш 100-ден аспауы тиіс деп қайта қарастырылды (жас балапандардың тірі қалу деңгейі өте төмен болғандықтан, олар көбінесе зерттеулерде есепке алынбайды). Филиппин крокодилінің азаюына себеп – оның дұрыс түсінілмеуі. Филиппин қоғамында крокодилдер қауіпті адам жегіштер ретінде қарастырылады және олар сыбайлас жемқор шенеуніктермен және заңды сақшы органдарымен салыстырылады. Олар жергілікті қауымдастар тарапынан құрметтеледі: әйгілі Агусан батпағының саласы – Панлабуан көлінің тұрғындары арасында жүргізілген зерттеулерде олардың крокодилдерге қатысты көзқарасы өте жағымды және қауіп-қатерді сезіну деңгейі төмен. Алайда, крокодилдің сырттан келгендер алдындағы беделі нашарлауда. Көптеген адамдар оларды адам жегіштер деп санайды. Шындығында, крокодилдің денесі кішкентай, сондықтан олар ашуланбаса, адамға шабуыл жасамайды. 2021 жылдың қазан айынан бастап C. mindorensis IUCN-мен «Қауіпті жағдайдағы» деп жіктелді. Осы түрдің санының азаюына крокодилдерді өлтіру себеп болып отыр. Лусонның солтүстік-шығысындағы қауымдастыққа негізделген консервациялық тәсіл, Crocodiles Rehabilitation Observance and Conservation (CROC) жобасы аясында әзірленді, мақсаты – крокодилдер мен жергілікті халықтың тұрақты өмір сүруін қамтамасыз ету. Филиппин крокодилі 2001 жылы 9147 Республикалық заңның қабылдануымен ұлттық қорғауға алынды. Крокодилді өлтіру қылмыс саналады және ең жоғары айыппұл 100 000 песоны (шамамен 2500 доллар) құрайды.

Медиа

Бұл крокодил National Geographic журналының крокодилдер маманы доктор Брэйди Барр жүргізген "Қауіпті кездесулер" бағдарламасында көрсетілді. Бір эпизодта Барр әлемдегі крокодилдердің барлық түрін көруге бірінші болып тырысты. Бақытымызға орай, ол шамамен екі апталық филиппин крокодилін көрді. Филиппин крокодилінің шайқасуы GMA News Born to Be Wild бағдарламасында тіркелді. Сондай-ақ, олар тропикалық отты құмырсқалардың, бұл жаттық түр, жойылып кету қаупі төнген букарот жұмыртқаларын жейтінін тіркеді. Медиа командасы отты құмырсқалардың шабуылынан ұяны құтқарып қалды. Ересек филиппин крокодилдері де тіркелді.

Жалпы атаулар

Жалпы термин бууая немесе буая болса (әдетте C. porosus қолданылады, бірақ екі түрді ажыратпайтын тілдерде C. mindorensis-ке де қолданылуы мүмкін), олар аралдардың барлық жерінде әртүрлі атаулармен белгілі болған. Испан отаршылдығының жазбаларында екі түр көбінесе cocodrilo (C. porosus үшін) және caimán (C. mindorensis үшін) деп ажыратылған, бірақ бұл айырмашылық ағылшын тілінің сөздіктері мен аудармаларында сақталмайды.