Кіріспе

Парашат Ваикра, Ваикра, Ваикра, Ваиикра, немесе Ваиикро (ивритше "және Ол шақырды", парашадағы алғашқы сөз) – Тораның жылдық еврей оқу циклындағы 24-ші апталық бөлігі (פָּרָשָׁה, параша) және Леуіліктер кітабындағы біріншісі. Параша құрбандықтардың заңдарын (קָרְבָּנוֹת, korbanot) сипаттайды. Ол Леуіліктер кітабының 1:1–5:26 аяттарын құрайды. Бұл парашада Леуіліктер кітабындағы апталық Тора бөліктерінің ішінде ең көп әріптер мен сөздер кездеседі (бірақ ең көп тармақтар емес). Онда 6222 еврей әріпі, 1673 еврей сөзі, 111 тармақ және Тораның (סֵפֶר תּוֹרָה, Sefer Torah) кішкентай шорығында 215 жол бар. (Парашат Эмор Леуіліктер кітабындағы Тора бөліктерінің ішінде ең көп тармаққа ие.) Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі 23-ші немесе 24-ші сенбі күні, әдетте наурыз айының соңында немесе сәуір айының басында оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті бөлікке немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқу Леуіліктер 1:1 13

Бірінші оқылымда Құдай Мұса пайғамбарды Шатырдан шақырып алып, құрбандықтардың заңдарын айтты. Толық өртеу құрбандықтары (עֹלָה, olah) бұқалар, қошқарлар немесе еркек ешкілер, немесе нақтырақ айтқанда, қаз немесе көгершіндер болуы мүмкін, оларды Кохен діни қызметкерлері ғибадатхананың құрбандық тақтасында ағашқа толығымен өртеп жіберді.

Екінші оқылым: ~ Леуіліктер 1:14 ~ 2:6

Екінші оқылымда құрбандыққа шалынып, өртелетін құрбандықтар торғайлар немесе көгершіндер де болуы мүмкін, оларды дін қызметкері тақтайшаға (алтарьға) ағашпен бірге толықтай өртетін. Ұн құрбаны (минха) – таңдаулы ұннан май қосылып жасалатын, одан дін қызметкері алтарьда өртеу үшін бір бөлігін алып, қалғанын жеуге рұхсат етілетін.

Үшінші оқылымЛеуіліктер 2:716

Үшінші оқылымда шашпақ табада пісірілуі де мүмкін еді. Шашпақтарда ашытқы мен бал болмауы керек еді, және олар тұзбен дәмделуі тиіс еді. Алғашқы өнімдерден жасалған шашпақтар жаңа егістің қуырылған дәндерінен және кептірілген бидайдан болуы керек еді.

Төртінші оқу Леуіліктер 3:1 17

Төртінші оқылымда, амандық құрбандықтары (שְׁלָמִים, shelamim) бұқа, қой немесе ешкі болуы мүмкін, онда дін қызметкері құрбандық тастағының бүйірлеріне қан шашып, ішектердің маңындағы майды, бүйректі және бауырдағы дөңгелек бөлігін тастақта жағар еді.

Бесінші оқу Леуіліктер 4:1 26

Бесінші оқылымда Бас діни қызметкердің немесе қауымның қасақана емес күнәсі үшін (חַטָּאת, chatat) күнәлық құрбандық ретінде бұқа шалып, оның қанын Жиналыс шатырына себу, ішек, бүйрек және бауырдың майын құрбандық тастағында өртеу, ал бұқаның қалған бөлігін лагерден тыс күл қазу орнында жағып жіберу қажет болды. Басшының қасақана емес күнәсі үшін айып төлеу құрбаны ретінде ешкі шалып, оның қанын құрбандық тастағының мүйіздеріне жағу керек еді.

Жетінші оқу Леуіліктер 5:11 26

Жетінші оқылымда, егер адам екі көгершін немесе екі нақылды ала алмаса, онда ол дін қызметкеріне күнә құрбандығы үшін ұн әкелуі керек еді. Дін қызметкері одан бір уыс алып, құрбандық тастағында түтетіп, осылайша тәуба қабылдау рәсімін жасасын. Адам кез келген қасиетті нәрсені білмей-сезімей бұзғанда, айып құрбандығы (אָשָׁם, ұят) талап етілетін. Мұндай жағдайда адам қошқар шалып, дін қызметкеріне бастапқы құнынан 20 пайызға артық төлеуі керек еді. Сол сияқты, егер біреу аманат немесе кепіл ақшасын алаяқтықпен, ұрлықпен, немесе жоғалған нәрсені тауып, оны жасырып айтса, айыпты өтеу үшін де құрбандық әкелу қажет еді. Мұндай жағдайда адам қошқар шалып, зардап шеккенге бастапқы құнынан 20 пайызға артық өтемақы төлеуі керек еді.

Леуіліктер 1-7 тарау

Забурдың 50-ші жырында Құдай құрбандықтардың мақсатын түсіндіреді. Құдай: «Дұрыс құрбандық – құрбандық шалушының үйінен бұқа алып, немесе қойдан ешкі алып, Менің алдыма ұсыну емес, себебі барлық мал – Менікі. Құдай аш болмайды да, тамақтанбайды да. Керісінше, құлшынып, шүкіршілік етіп, қиын жағдайда Құдайға жалбарыңдар. Сонда Құдай сендерді құтқарады және сендер Оған құрмет көрсетесіздер» дейді. Забур 107-ші жырында Леуіліктер кітабының 7:12-15 аяттарында (зəуəх тодаға қатысты) сипатталған, шүкірлік құрбандығы (зиухеи тода) орынды болатын төрт жағдай тізіледі: 1) шөл арқылы өту, 2) түрмеден босату, 3) ауыр сырқаттан жазылу және 4) теңіздегі дауылдан аман қалу. Еврей Киелі кітабында Құдай Леуіліктер кітабының 1-7 аяттарында нақты талап етпеген кезде де, құрбандық шалудың көптеген мысалдары келтіріледі. Леуіліктер кітабының 1:3-17 және 6:1-6 аяттарында толық өртеу құрбандығының (ола) рәсімі баяндалса, Жаратылыс кітабының 8:20 аятында Нұхтың су тасқыны басылғаннан кейін, құрбандық тастағына барлық таза мал мен құстарды (олотот) толық өртеу құрбандығы ретінде шалғаны айтылады. Ысқақтың байлану оқиғасында толық өртеу құрбандығына (ола) үш сілтеме бар. Жаратылыс кітабының 22:2 аятында Құдай Ыбырайымға Ысқақты алып, оны толық өртеу құрбандығы ретінде (ола) шалуға бұйырды. Жаратылыс кітабының 22:3 аятында: «Ыбырайым ерте тұрып, отынды (ола) жарып алды» делінеді. Жаратылыс кітабының 22:13 аятында, Иеміздің періштесі Ысқақты құрбандықтан сақтап қалғаннан кейін, Ыбырайым көзін көтеріп, бұтада тұрған қошқарды көрді де, оны ұлының орнына толық өртеу құрбандығы (ола) ретінде шалды. Шығу кітабының 10:25 аятында Мұса перғауыннан ізраилдіктерге Құдайға «құрбандықтар мен толық өртеу құрбандықтарын» (зевахим уолотот) шалуға рұқсат беруді талап еткені айтылады. Шығу кітабының 18:12 аятында Иетро Құдайдың перғауын мен мысырлықтарға жасағандары туралы естігеннен кейін, Құдайға толық өртеу құрбандықтары мен құрбандықтар (ола узевахим) шалғаны айтылады. Леуіліктер кітабының 2 және 6:7-16 аяттарында астық құрбандығының (минха) рәсімі баяндалса, одан бұрын Жаратылыс кітабының 4:3 аятында Қабыл жердің жемісінен (минха) құрбандық әкелді. Жаратылыс кітабының 4:4-5 аяттарында Құдай Әбілді және оның құрбандығын (минхато) қабылдағаны, ал Қабылді және оның құрбандығын (минхато) қабылдамағаны айтылады. Сандар кітабының 15:4-9 аяттарында жануар құрбандығы шалған адамның ішетін құрбандық (несех) әкелуі керек екені көрсетілсе, одан бұрын Жаратылыс кітабының 35:14 аятында Жақып Бетелде ішетін құрбандық (несех) құйды. Жалпы алғанда, Еврей Киелі кітабында Жақып пен Мұсаға қатысты «құрбандықтар» (зевахим) туралы жалпылама айтылады. Жаратылыс кітабының 31:54 аятында Жақып пен Лабан татуласқаннан кейін, Жақып тауға құрбандық шалып, туыстарымен бірге тамақ ішкені айтылады. Жүсіптің Мысырда тірі екенін білгеннен кейін, Жаратылыс кітабының 46:1 аятында Жақып Бер-Шебаға барып, әкесі Ысқақтың Құдайына құрбандықтар (зевахим) шалды. Мұса мен Һарон перғауынмен Құдайға құрбандық шалу үшін үш күндік сапарға рұқсат беруді талап етіп, көп рет дауласты. Сондай-ақ, Еврей Киелі кітабында Ыбырайым мен Ысқақтың құрбандық тастағын салғаны және «Иеміздің атын атап, жалбарыс еткені» туралы бірнеше рет айтылады. Бұл жағдайда мәтін Патриархтың құрбандық шалғанын білдіреді, бірақ нақты айтпайды. Ал Құдайдың өтініші бойынша, Ыбырайым Жаратылыс кітабының 15:9-21 аяттарында Келісімде (брит бейн хабтарим) ерекше құрбандық жасады.

Леуіліктер 5-тарау

Раввиндер Леуіліктер кітабының 5:21–26 аяттарын Сандар кітабының 5:6–8 аяттарымен байланыстырып оқыды. Леуіліктер 5:21–26 аяттарында Құдайға қарсы күнә жасап, аманат, кепіл, ұрлық, көршілерін қанау немесе жоғалған мүлікті табу арқылы, сондай-ақ жалған ант беру арқылы жақындарымен адалсыздық жасағандар туралы айтылады. Леуіліктер 5:23–24 аяттарында кінәлі адамның зардап шеккенге келген зиянды толығымен өтеуі және оған қосымша бесінші бөлігін қосуы міндетті екендігі көрсетілген. Леуіліктер 5:25–26 аяттарында кінәлі адамның дін қызметкеріне мінсіз қошқарды күнәлық құрбандық ретінде әкелуі және дін қызметкерінің Құдай алдында кінәлі адамға кешірім тілеуі, соның арқасында кінәлі адамның күнәсі кешірілетіні айтылған. Сандар 5:6–7 аяттарында Құдайға қарсы күнә жасаған адамның күнәсін мойындап, зардап шеккенге толық өтемақы төлеуі және оған қосымша бесінші бөлігін қосуы керектігі көрсетілген. Ал Сандар 5:8 аяттарында егер зардап шеккеннің мұрагері болмаса, кінәлі адам дін қызметкеріне өтемақы төлеуі керек, оған қоса күнәлық құрбандығы үшін қошқар да беруі тиіс делінген.

Леуіліктер 1-тарау

Левитиктер Раббасының айтуынша, Рав Асси кішкентай балалар Тораны Жаратылыс кітабынан емес, Левитиктер кітабынан оқып бастаған, себебі кішкентай балалар таза, ал Левитиктер кітабында түсіндірілген құрбандықтар да таза, сондықтан тазалар тазаларды оқыған. Бір Мидраш Мысырдан шығу кітабының 38:21–40:38-тарауларында, киелі шатырдың орнатылуы туралы айтылған. Бұл тарауда, Мысырдан шығу кітабының 39:1-тарауынан бастап, әрбір абзас «Жаратқан Ие Мұсаға бұйырғандай» деген сөздермен аяқталады. Мидраш бұл оқиғаны патшаның қызметшісіне сарай салуды бұйырған оқиғасымен салыстырды. Қызметші салған әрбір бөлігіне патшаның атын жазып қойған. Оның есімін қабырғаларға, бағаналарға және төбе бағаналарына жазып қойды. Біраз уақыттан кейін патша сарайға кірді де, көрген нәрселерінің бәрінде өзінің есімін тапты. Патша қызметшісінің өзіне осы құрметті көрсеткенін ойлады, алайда қызметші сыртта қалды. Сондықтан патша оны шақырып, ішке кіргізді. Сол сияқты, Құдай Мұсаға киелі шатырды жасауды бұйырғанда, Мұса жасаған әрбір нәрсесіне «Жаратқан Ие Мұсаға бұйырғандай» деп жазып қойды. Құдай Мұсаның Оған осы құрметті көрсеткенін ойлады, бірақ Мұса сыртта қалды. Сондықтан Құдай Мұсаны шақырып, киелі шатырдың ең ішкі бөлігіне кіруіне мүмкіндік берді. Сондықтан Левитиктер кітабының 1:1-тарауында «Жаратқан Ие Мұсаны шақырды» делінген. Рабби Самуил бар Нахман, Рабби Натанның атынан «Жаратқан Ие бұйырғандай» деген сөздер Парашат Пекудейде киелі шатырдың орнатылуын баяндайтын бөлімде 18 рет жазылғанын айтты, бұл омыртқа бағанасының 18 омыртқасына сәйкес келеді. Сондай-ақ, даналар Амида дұғасының 18 батасын енгізді, бұл Шма оқылысындағы Құдайдың есімінің 18 рет айтылуына және 29-шы псалмға сәйкес келеді. Рабби Хия бар Абба, «бұйрық» деген сөз Чығу кітабының 38:23-тарауынан бастап, «Оның қасында Дан руынан Ахисамах ұлы Охолиаб болды» деп, Шығу кітабының соңына дейін 18 рет саналады деп үйретті. Мишнадағы, Тосефтадағы және Вавилондық Талмудтағы «Зевахим» трактаты Левитиктер кітабының 1–5-тарауларындағы жануарлар құрбандығына қатысты заңды түсіндірді. Мишнада құрбандықты алты себеппен шалу керектігі айтылған: 1) ол бағышталған құрбандық үшін, 2) оны ұсынған адам үшін, 3) Құдайдың есімі үшін, 4) құрбандық үстеліндегі от үшін, 5) хош иісті зат үшін, 6) Құдайға ұнамды болу үшін, сондай-ақ күнәнің құнын өтеу үшін құрбандық және айыпты өтеу құрбандығы үшін. Рабби Хосе, егер құрбандық жасаушының жүрегінде осы мақсаттардың ешқайсысы болмаса да, оның ұсынысы жарамды болды, өйткені бұл соттың ережесі болды, себебі ниетін қызмет жасаған діни қызметкер ғана анықтайды. Бір Мидраш, егер адамдар тәубе етсе, олар Иерусалимге барып, ғибадатхана мен құрбандық үстелдерін салған және Торада белгіленген барлық құрбандықтарды ұсынған сияқты есептелетінін айтады. Рабби Аха, Рабби Ханана бен Паппаның атынан құрбандықтарды зерттеуді Құдай оларды ұсынуға теңегенін айтты. Рав Хуна, Құдай Мишнаны зерттеуді құрбандық шалумен теңегенін айтты. Самуил, Құдайдың заңын зерттеуді ғибадатхананы салумен теңейтінін айтты. Раввин Натанның «Авот» кітабында Құдай құрбандыққа қарағанда Тораны көбірек жақсы көретіні айтылған. Рабби Амми, Ыбырайымның Құдайдан Исраил күнәға батып кетсе, Құдай оларды Топан су мен Бабил мұнарасын салған ұрпақ сияқты жазалай ма деп сұрағанын үйретті. Құдай: «Жоқ, жазаламаймын!» - деп жауап берді. Сонда Ыбырайым Құдайдан Жаратылыс кітабының 15:8-тарауында: «Мен қалай білейін?» - деп сұрады. Құдай Жаратылыс кітабының 15:9-тарауында: «Маған үш жасар бір жас сиыр алып кел…» - деп жауап берді (Бұл Исраилдің құрбандықтар арқылы күнәларының кешірілуін талап еткенін білдіреді). Сонда Ыбырайым Құдайдан ғибадатхана жойылған кезде Исраил не істемекші екенін сұрады. Құдай оған: «Егер сендер (Құдайдың Таурат заңындағы) құрбандық туралы жазбаларды оқысаңдар, онда Құдай олардың күнәларын кешіріп, соларды Өзіне бағышталған құрбандық ретінде қабылдайтын болады», - деп жауап берді. Гемара, Рав Шешет ораза тұтқан кезде, дұғасын аяқтағаннан кейін, Құдай ғибадатхана әлі де тұрғанда, адамдар күнә жасаса, құрбандықтар әкелетінін білетін дұғасын қосты (Левитиктер кітабының 4:27–35 және 7:2–5-тараулары бойынша), және олар тек жануардың майы мен қанын ұсынса да, күнәнің құнын өтейтін. Рав Шешет ораза тұтқаннан кейін қаны мен майының азайып кеткенін айтып, Рав Шешеттің қаны мен майын құрбандық үстеліне шалып, құрбандыққа шалуды Құдайдан сұрады. Рабби Исаак дұға құрбандықтан артық екенін айтты. Натан раввиннің «Авот» кітабында былай делінген: «Раббан Йоханан бен Закай мен раббан Ешуа Иерусалимнен кетіп бара жатқанда, раббан Ешуа исраилдіктердің күнәларын кешіру орынның қиратылғанына қайғырды. Бірақ Раббан Йоханан бен Закай оған қайғырмауға айтты, себебі бізде мейірімділікпен жасалған істер арқылы ғибадатханадағы құрбандықтармен тең кешірім бар, Хошея кітабының 6:6-тарауында айтылғандай: «Мен мейірімділікті, құрбандықты емес қалаймын». Сифра Левитиктер кітабының 1:1-тарауын және Чығу кітабының 3:4-тарауын Құдай Мұсамен сөйлескен кезде, Құдай оны шақырып алғанын көрсетеді. Сондай-ақ, Сифра Левитиктер кітабының 1:1-тарауындағы «оған» деген сөз Құдайдың Мұсамен ғана сөйлескім дегенін, тіпті Ааронды да есепке алмағанын көрсетеді. Рабби Иуда бен Бетера Құдай Мұсамен және Ааронмен бірге 13 жолда сөйлескенін, ал Мұсамен ғана 13 жолда сөйлескенін айтты, бұл соңғы жолдарда Мұсаның Ааронға хабар беруі керектігін көрсетеді. Рабби Хосе Галилейлік, Левитиктер кітабының 1:1-тарауындағы «жиын шатырында» деген сөз Құдай Мұсамен жиын шатырында сөйлескен сайын, Ааронды есепке алмаған, Мұсамен ғана сөйлескенін көрсетеді. Рабби Танхум бен Ханаи, Құдайдың Левитиктер кітабының 1:1-тарауындағы Мұсаны ғана шақыруы 600 000 адамға арналған Құдайдың даусының (Құдай туралы кітаптың 5:22-тарауындағыдай) біреу үшін жеңіл болатынын көрсетеді. Сондай-ақ, Сифра Левитиктер кітабының 1:1-тарауынан Құдайдың даусының, әлдебір себеппен, шатырдың ішінде ғана естілгенін көрсетеді. Рабби Танума, Рабби Йошуа бен Корханың атынан Левитиктер кітабының 1:1-тарауы Құдайдың Мұсаға қолданған 10 есімнің ішінде, Мұсаның атын әрқашан атағанын көрсетеді. Сифра, Левитиктер кітабының 1:2-тарауындағы «кән адам» (אָדָם, адам) сөзі дінге келгендерді қамтиды екенін айтады. Бірақ «сендерден» деген сөз мұртадтарды есепке алмайды. Рабби Иуда Левитиктер кітабының 1:2-тарауын, «Израиль балаларына (בְּנֵי, benei) айт», деп оқыды, яғни Израильдің «ұлы» (בְּנֵי, benei) құрбандық шалу алдында қолымен тие алады, бірақ Израильдің «қызы» (בְּנוֹת, benot) тие алмайды. Абайе, Рабби Хосе мен Рабби Симеонның Барайтада әйелдердің де құрбандыққа қолымен тие алатынын айтқанын үйретті. Абайе, Барайта Рабби Хосе мен Рабби Симеонды қолдап, Рош Хашанада әйелдер мен балалардың да шофарды үрлеуге болатынын айтты. Иерусалим Талмуды Левитиктер кітабының 1:2-тарауындағы «және оларға айт» деген сөз құлдарға да құрбандық әкелу міндетті екенін көрсетеді. Рабби Симеон бен Йохай, әдетте, Тора күнәлі ойлар үшін толықтай құрбандық талап етеді дейді. Мишнада толық құрбандық ең қасиетті құрбандық екені айтылған. Оның терісінен басқа барлығы құрбандық үстелінің отында жағылады. Мишна Левитиктер кітабының 1:3-тарауынан құрбандық жасаушының құрбандықты ерікті түрде әкелсе ғана кешірім болатынын, егер құрбандық шалуға уәде берсе, құрбандық жасаушының құрбандықтың ерікті екенін айтуын міндеттейтінін көрсетеді. Раббилер Барайтада Левитиктер кітабының 1:3-тарауындағы «ол оны ұсынуы керек» деген сөздерді қауымның құрбандық жасаушыға міндетін орындауын талап ететінін көрсетеді. Мишна діни қызметкердің ниеті...

Леуіліктер 2-тарау

Мишна, Тосефта және Талмудтағы Менахот трактаты Леуіліктер кітабының 2-таравындағы астық құрбандықтарының заңын түсіндіреді. Раввин Шимон бен Лакиш (Реш Лакиш) Киелі кітаптарда тұзға қатысты «келісім» деген сөз қолданылғанын атап өтті. Леуіліктер 2:13-те: «Сіздің Құдайыңызбен жасаған келісіміңіздің тұзын астық құрбандығыңыздан шығармаңыз; барлық құрбандықтарыңызбен бірге тұз шалыңыз», – делінген. Сондай-ақ, Екінші заңды қайталау 28:69-дағы қиындықтарға қатысты: «Бұл – келісімнің сөзі». Раввин Шимон былай оқытты: сол сияқты, тұзға қатысты айтылған келісімде тұз астықтың дәмін жақсартады және оны жеуге жарамды етеді, солайша, қиындықтарға қатысты айтылған келісімде де, қиындықтар адамның күнәларын тазартады, оны жоғарырақ өмірге дайындайды.

Леуіліктер 3-тарау

Гемара 3-тегі «Егер оның құрбандығы – татулық құрбандығы болса» деген сөздерден, құрбандық тиімді болу үшін, оны татулық құрбандығы ретінде сою қажеттігі түсіндірілді. Раввин Иуда бейбітшілік құрбандығын әкелген адам әлемге бейбітшілік әкеледі деп үйреткен. Раввин Шимон олардың «татулық құрбандықтары» деп аталуын, себебі барлығы татулықта болады, әрқайсысы одан үлес алады деп үйреткен. Малдың қаны мен мүшелері құрбандық тастағына, кеудесі мен жамбасы дін қызметкерлеріне, терісі мен еті мал иесіне тиеді. Раввин Шимон Леуіліктер кітабының 3:1 және одан кейінгі аяттарындағы «татулық құрбандығы» (שְׁלָמִים, shelamim) терминін, адам құрбандықты тек «толық» (שָׁלֵם, shalem) болғанда ғана әкеле алатынын, сондықтан жақын туысының қайтысынан кейін қайғының алғашқы кезеңінде емес, білдіреді деп түсіндірді. «Ол оны жамылғы орнының есігінде союы керек» (Леуіліктер 3:2) деген сөздерді түсіндіре отырып, Рав Иуда Самуил атынан дін қызметкерінің есік жабық емес, ашық болғанда құрбандықты союы керек екенін, демек, ғибадатхана есіктері ашылмастан сойылған татулық құрбандықтары жарамсыз екенін айтты. Мишнада татулық құрбандығының қасиеті төмендігіне байланысты, оны ғибадатхана ауласының кез келген жерінде союға болатыны айтылған. Раввиндер Бараитада Мишнаның ережесін «Ол оны жамылғы орнының есігінде союы керек» (Леуіліктер 3:2), «Ол оны жамылғы орнының алдында союы керек» (Леуіліктер 3:8) және «Ол оны жамылғы орнының алдында союы керек» (Леуіліктер 3:13) деген аяттардан шығаруға болатынын айтты. Осы үш аяттың біріктірілуі ғибадатхана ауласының барлық жақтары қасиеті төмен құрбандықтарды ұсынуға жарамды екенін көрсетеді. Гемара 3:11-дегі «Дін қызметкері оны түтінге жіберсін» деген сөздерден дін қызметкерінің бір құрбандықтың бөліктерін екіншісімен араластырмауы керек екенін түсіндірді. Сондай-ақ, Гемара Бараитадан «Дін қызметкерлері оларды түтінге жіберсін» (Леуіліктер 3:16) деген сөздерді, дін қызметкерінің құрбандықтың барлық бөліктерін бір уақытта өртеуі керек екенін үйрету үшін келтірді. Мидраш 146-шы псалмның 7-ші аятын, «Жаратқан Ие тұтқындарды босатады» дегенді «Жаратқан Ие тыйым салынғандарға рұқсат береді» деп оқыды, демек, Құдай бір жағдайда тыйым салған нәрсені, басқа жағдайда рұқсат етеді. Осылайша, Құдай Леуіліктер кітабының 3:3-тегі малдың іш майын жеуге тыйым салғанмен, малдың іш майын жеуге рұқсат берген. Құдай жануарлардың семіздігін жеуге тыйым салған (Төрелік кітабы 32:33), бірақ құстарға рұқсат берген. Құдай құлшылыққа қатысы жоқ ет жеуге тыйым салған (Леуіліктер 17:1-4), бірақ балыққа рұқсат берген. Сол сияқты, Раввин Абба және Раввин Йонатан Раввин Леви атынан Құдай тыйым салғаннан гөрі көп нәрсеге рұқсат бергенін үйреткен. Мысалы, Құдай шошқа етін тыйым салуды (Леуіліктер 11:7 және 5Мұса 14:7-8) келекештің дәміне ұқсас болатын келекешті жеуге рұқсат берумен теңестірген. Леуіліктер кітабының 3:16-17 аяттары барлық малдың майын және қанын Құдайға арнады. Гемарада Раввин Шешет ораза ұстағанда былай деп дұға ететіні айтылған: «Әлемнің Иесі, Сенің алдыңда ғибадатхана тұрғанда адам күнә жасап, құрбандық шалады. Оның майы мен қаны ғана құрбандық тастағына түсіп, соның арқасында оның күнәсі кешіріледі. Ал енді мен ораза ұстап отырмын және майым мен қаным азайды. Менің азайған майым мен қаным Сенің алдыңда құрбандық шалғандай болып есептелсін және мен Сенің көз алдында рақым тапсын». Даналар Леуіліктер кітабының 3:17 және 7:23 аяттарында тыйым салынған майды алып тастау үшін сойысшыларға сенім артуға болатынын үйреткен.

Леуіліктер 5-тарау

Сикниндік рабби Джошуа рабби Левидің атынан Левит кітабының 5-тарауында "жан" (נֶפֶשׁ, nefesh) сөзі алты рет қолданылғанын, бұл жаратылыстың алты күнімен сәйкес келетінін айтты. Құдай жанға: "Алты күнде Мен жаратқандарыңның бәрін саған арнадым!" деді. Сонда жан күнә жасады. Сөйтін, Левит 5:1 былай басталады: "Адам күнә жасаса..." Нedarim және Shevuot трактаттары, Тосефта, Иерусалим Талмуды және Вавилон Талмуды Шығу 20:7, Левит 5:1–10 және 19:12, Сандар 30:2–17 және Құдай заңы 23:24-тегі серттер мен анттар туралы заңдарды түсіндірді. Мишнада куәгерге куәлік берудің ауыр жауапкершілігі ескертілгеннен кейін, куәгердің куәлік берудің қиындығынан қашуға тырысуы мүмкін екені айтылады. Мишна осы себепті Левит 5:1-де: "Егер ол куә болса, не көрсе, не білсе, ештеңе айтпаса, онда ол күнәсін мойнына алады" делінгенін үйретті. (Демек, куәгер куәлік беруге міндетті.) Мишна (Левит 5:7–8-ге сәйкес) құстың күнә құрбандығы құстың толық өртеу құрбандығынан бұрын шалынуын үйретті; және дін қызметкері де оларды осы ретпен бағыштады. Рабби Элиезер (Элиезер) үйреткендей, егер құрбандық шалушы (кедейлік себепті) жануар құрбандығының орнына екі құс (біреуі күнә құрбандығы үшін, екіншісі толық өртеу үшін) ұсынса, дін қызметкері Левит 5:7–8 бойынша құс күнә құрбандығын толық өртеу құрбандығынан бұрын шалады. Бірақ Левит 12:8-де (жақында босанған кедей әйел жануар құрбандығының орнына екі құс әкелгенде) бала туған әйел үшін толық өртеу құрбандығы күнә құрбандығынан бұрын шалынды. Күнә құрбандығына байланысты құрбандық әкелінгенде, күнә құрбандығы бірінші болып шалынады. Бірақ осы жағдайда (бала туғаннан кейін, күнә құрбандығының болмауында) толық өртеу құрбандығы басым. Егер екі құс бір жануар құрбандығының орнына келсе, күнә құрбандығы басым. Бірақ мұнда (бала туғаннан кейін әйелдің жағдайында) екеуі де күнә құрбандығына байланысты келмейді (өйткені ол кедейлікте жануар құрбандығын толық өртеу құрбандығымен ауыстырды, өйткені Левит 12:6–7 оған құс күнә құрбандығын әкелуді талап етті), толық өртеу құрбандығы басым. (Гемара бұл Мишнаның құс күнә құрбандығына жануар құрбандығын ұсынуға артықшылық беруіне қайшы келе ме деп сұрады, ал бұл жағдайда ол жануар құрбандығын құс күнә құрбандығынан бұрын әкелді.) Рава Левит 12:6–7 тек толық өртеу құрбандығын бірінші орынға қояды деп үйретті. (Демек, кейбіреулер Раваның Левит 12:6–8 оқырмандарға алдымен толық өртеу құрбандығы туралы оқуға мүмкіндік беретінін, бірақ шын мәнінде дін қызметкері алдымен күнә құрбандығын шалғанын үйреткенін айтады. Басқалары Раваның алдымен жануар немесе құсты толық өртеу құрбандығына арнап, содан кейін құсты күнә құрбандығына бағыштағанын, бірақ шын мәнінде дін қызметкері алдымен күнә құрбандығын шалғанын үйреткенін айтады.) Левит 5:11–13-тегі кедей адамның астық құрбандығын әкелу туралы нұсқаулардан Мидраш Құдайдың кедей адамның құрбандығын бағалайтынын білді. Мишна мен Вавилон Талмудындағы Бава Камма трактатының 9-тарауы және Тосефтаның 9 және 10-тараулары Левит 5:21–26-дағы өтемақы заңдарын Сандар 5:6–8-мен бірге түсіндірді. Мишнада егер біреу біреуден бір перутах (ең аз маңызды құндылық) құндылығын ұрлап, ұрлық жасағанын ант етсе, ұрлықшы тіпті Медияға (қазіргі Иран) дейін барып, жәбірленушіге өтемақы төлеуге міндетті екені айтылған. Ұры жәбірленушінің баласына немесе өкіліне өтемақы бере алмайды, бірақ ол сот өкіліне бере алады. Егер жәбірленуші қайтыс болса, ұры оны жәбірленушінің мұрагерлеріне қайтаруы керек еді. Мишнада ұрлық жасаған адам ұрлыққа ұшыраған адамға негізгі ақшаны төлесе, бірақ Левит 5:24-те талап етілген қосымша бесінші бөлігін төлемесе, немесе егер ол ұрлықты негізгі ақшамен кешірсе, бірақ бесінші бөлігін төлемесе, немесе егер ол ұрлықты негізгі ақшамен қоса бесінші бөлігін де кешірсе, егер ол ұрлық жасаған адамға негізгі ақшадан қалған бір перутахтан кем болса, онда ұрлық жасаған адам құрбанды іздеп, оған ақшасын төлемейді деп үйретілген. (Мишнада күнәнің құнын өтейтін бесінші бөлігін төлеу маңызды шарт ретінде қарастырылмаған.) Егер, егер ұры құрбанға бесінші, бірақ негізгі емес төлесе; немесе жәбірленуші ұрыны бесінші бөліктен кешірсе, бірақ негізгісінен емес; немесе тіпті екеуін де кешірсе, бірақ негізгі ақшадан бір перутахтан артық қалса, онда ұры оны жеке өзі жәбірленушіге жеткізуі керек (тіпті Медияға дейін). Мишнада ұры негізгі ақшаны жәбірленушіге қайтарса және бесінші бөлігін төлегенін жалған ант етсе, ұры жәбірленушіге бесінші бөлігінің қосымша бесінші бөлігін төлеуге міндетті, содан кейін соңғы бесінші бөлігінің негізгі сомасы перутахтан кем болғанша. Мишнада өтемақы ережелері аманатқа да қатысты, өйткені Левит 5:21–22 былай дейді: «Ол сақтау үшін берілген нәрседе, немесе серіктестікте, немесе күшпен алынған нәрседе, немесе көршісін алдағанда, немесе жоғалған нәрсені тауып, оның туралы жалған айтқанда және жалған ант еткенде». Аманат беруші негізгі ақшаны және Левит 5:24-те талап етілген бесінші бөлігін төлеуге және Левит 5:25-те талап етілген құрбандық әкелуге міндетті. Егер аманат беруші аманатталған заттың қайда екенін сұраса, төленбеген аманат беруші оның жоғалғанын айтса, содан кейін аманат беруші аманат берушіге ант қабылдаса және аманат беруші аманаттың жоғалғанын ант етсе, куәгерлер аманат беруші аманатталған затты жегенін куәландырса, аманат беруші негізгі ақшаны қайтаруы керек. Егер аманат беруші мойндаса, ол негізгі ақшаны қоса бесінші бөлігін төлеуге және Левит 5:21–24 талап еткендей құрбандық әкелуге міндетті. Егер, егер аманат беруші аманатталған заттың қайда екенін сұраса, ал аманат беруші оның ұрланғанын айтса, содан кейін аманат беруші аманат берушіге ант қабылдаса және аманат беруші біреудің аманатталған затты ұрлағанын ант етсе, куәгерлер аманат беруші оны ұрлағанын куәландырса, онда аманат беруші Экзод 22:8 талап еткендей екі есе қайтаруы керек. Бірақ егер аманат беруші өз еркімен мойндаса, онда ол негізгі ақшаны қоса бесінші бөлігін төлеуге және Левит 5:21–24 талап еткендей құрбандық әкелуге міндетті. Мишнада егер біреу әкесінен ұрлап, әкесі айыптағанда ант етіп жоқ десе, және әкесі бала мойндағанша қайтыс болса, онда бала әкесінің басқа балаларына немесе әкесінің бауырларына (баланың іні-қарындастары болмаса) негізгі ақшаны және бесінші бөлігін қайтаруы керек. Бірақ егер бала төлемеге тиіс ақшадан бас тартқысы келмесе, немесе оның ресурстары болмаса, онда ол осы соманы басқалардан қарыз алып, мұрагерлерге өтемақы төлеу міндетін орындауы керек, ал кредиторлар кейіннен заң бойынша балаға тиесілі бөлігін талап етуге келе алады. Мишнада Сандар 5:8-дегі жәбірленушінің туысы болмаған жағдайда өтемақы талаптарына қатысты талаптарды, сондай-ақ дінге өтуші жәбірленушінің қайтыс болған жағдайына да қатысты деп үйретті. Қылмыскер дін қызметкерлеріне негізгі ақшаны плюс 20 пайыз төлеуге және алтарьға құрбандық әкелуге міндетті. Егер қылмыскер ақша мен құрбандықты Иерусалимге әкелгенде қайтыс болса, ақша қылмыскердің мұрагерлеріне берілуі керек, ал құрбандық бұзылғанша мал жайылымында сақталуы керек, содан кейін сатылып, түскен ақша ерікті құрбандықтар қорына берілуі керек. Бірақ егер қылмыскер ақшаны дін қызметкеріне бергеннен кейін қайтыс болса, ол...

Леуіліктер 1-7 тараулар

Маймонид пен Нахманид құрбандық жүйесінің себебін түсінуде пікір келіспеді. Маймонид былай жазды: израильдіктер Мысыр мен Халдеяда тұрғанда, мысырлықтар қойға, ал халдейлер ешкіге ұқсас жын-перілерге табынған. Үндістанда мал сою әдеті болмаған. Сондықтан Құдай израильдіктерге ірі қара, қой және ешкі союды бұйырды, сонда басқа елдердің табынушылары Құдайдың олардан талап ететін нәрсе – олардың ең үлкен күнә санайтын амал екенін білсін. Осы амал арқылы Құдай израильдің күнәларын кешірсін. Құдай басқа ұлттарды жалған сенімдерден емдеуді ниеттенді, себебі Маймонид оларды жанның аурулары деп сипаттады, ал аурулар ауруға қарсы дәрілермен емделеді. Маймонид Құдайдың құрбандықтарды израильдіктерді сол замандағы табынудан арылтып, оларды дұғаға бағыттап, ғибадат етудің басты құралы ретінде қалыптастыру үшін енгізгенін үйретті. Маймонид Құдайдың жаратылыста жануарларды бірте-бірте дамытатынын айтты. Мысалы, сүтқоректілер туғанда өте нәзік болады және құрғақ тамақ жей алмайды, сондықтан Құдай оларға құрғақ тамақ жей алатын уақытқа дейін сүт беретін емшектермен қамтамасыз етті. Сол сияқты, Маймонид Құдайдың көптеген заңдарды уақытша шара ретінде енгізгенін айтты, өйткені израильдіктердің бірден барлық әдеттерінен бас тартуы мүмкін емес еді. Сондықтан Құдай Мұсаны израильдіктерді (Шығу 19:6 сөзімен) «дін қызметкерлерінің патшалығы және қасиетті ұлт» етуге жіберді. Бірақ сол кездегі ғибадаттың жалпы әдеті – құдайларға табынатын ғибадатханаларда мал сою болды. Сондықтан Құдай израильдіктерге осы қызмет түрлерін тоқтатуды бұйырған жоқ, оларға оны жалғастыруға рұхсат берді. Құдай бұрын құдайларға табынуға қызмет еткен нәрсені Өзінің қызметіне ауыстырды және израильдіктерге Құдайға сол сияқты қызмет етуді бұйырды: киелі орын салу (Шығу 25:8), Құдай атына құрбандық тақтасын орнату (Шығу 20:21), Құдайға құрбандық шалу (Леуіліктер 1:2), Құдайға иіліп сәжде ету және Құдай алдында құрбандықтарды жағу. Құдай осының ешқайсысын басқа бір нәрсеге жасауға тыйым салды және ғибадатханада қызмет ету үшін дін қызметкерлерін таңдады (Шығу 28:41). Осы құдайлық жоспармен Құдай жын-перілерге табынудың іздерін жойды және Құдайдың Барлығы мен Бірлігінің ұлы қағидасын орнатты. Бірақ Маймонидтің айтуынша, құрбандыққа қатысты Құдайдың өсиеттерінің басты мақсаты құрбандық емес, керісінше, жалбарыну, дұға және осыған ұқсас ғибадат түрлері негізгі мақсатқа жақын. Сондықтан Құдай құрбандықты тек бір ғибадатханаға ғана (Құдайдың заңы 12:26 қараңыз) және дін қызметкерлікті тек белгілі бір отбасының мүшелеріне ғана шектеді. Маймонидтің айтуынша, бұл шектеулер құрбандыққа табынуды шектеуге көмектесті және Құдай құрбандыққа табынуды мүлдем жоюды қажет деп таппады. Бірақ Құдайдың жоспарында дұға мен жалбарынуды кез келген жерде және кез келген адам ұсына алады, сондай-ақ цицит (Сандар 15:38) және тефиллин (Шығу 13:9, 16) және осыған ұқсас қызмет түрлері де болуы мүмкін. Ал Нахманид Леуіліктер 3:16 құрбандықтардың себебін айтады: «Отпен өртелетін құрбандық, Жаратқан Иеге ұнамды хош иісті». Нахманид құрбандықтар шетелдіктердің ақымақ идеяларын жоюға арналған деген пікірді қабылдамады, өйткені құрбандықтар оларға әсер етпейді, себебі шетелдіктердің ниеті қой мен өгіз шоқжұлдыздарына табыну еді, ал егер яһудилер қой мен өгіздерді Құдайға сойып берсе, бұл сол шоқжұлдыздарға құрмет көрсету болар еді. Нахманид Нұх кемеден шыққанда жер бетінде халдейлер мен мысырлықтар әлі болмаған, бірақ Нұх Құдайға ұнамды құрбандық әкелді, сондықтан Жаратылыс 8:21 Құдайдың «Мен адам үшін жерді енді қарғынға салушы емеспін» деген сөзін айтты. Сол сияқты, Әбіл қойларының тұңғыштарын әкелді және Жаратылыс 4:4 Құдайдың «Жаратқан Ие Әбілге және оның құрбандығына риза болды» деген сөзін айтты, бірақ әлі жын-перілерге табынудың іздері болмаған. Сандар 23:4-де Балағам: «Мен жеті құрбандық тақтасын дайындап, әр тақтада бұқа мен қошқарды құрбандыққа шалдым» деді, бірақ оның ниеті Балақтың санасынан зұлым ойларды жою емес, Құдайға жақындау еді. Нахманид құрбандықтардың себебі адамдардың іс-әрекеттері ой, сөз және амал арқылы іске асырылатындықтан, Құдай адамдар күнә жасағанда және құрбандық әкелгенде, олар жасаған жаман амалға қарсы қолдарын қоюын бұйырды деген пікірде болды. Құрбандық шалушылар жаман сөздеріне қарсы күнәларын ауызша мойындауы керек еді. Олар жануардың адамның ой-ниеті мен құштарлығының құралы саналатын бөліктерін отқа жағып өртеп жіберді. Құрбандық шалушылар құрбандыққа шалынған малдың аяқтарын өртеп жіберді, өйткені ол құрбандық шалушының амал жасаған мүшелеріне сәйкес келеді. Құрбандық шалушы алтарға қан шашыратып, ол құрбандық шалушының денесіндегі қанға ұқсас еді. Нахманид құрбандық шалушылардың осы амалдарды жасауының себебі, олардың Құдайға қарсы денелерімен күнә жасағанын түсінуі үшін еді. Егер Құдайдың мейірімі болмағанда, олардың жаны мен қаны төгілуі керек еді және олардың денесі өртелуі керек еді, бірақ құрбандық – олардың қанының және өмірінің орнына алынған құрбандық болды.

Леуіліктер 4-тарау

Леуіліктер кітабының 4:22 аятын оқып, "Егер билеуші күнә жасаса", – дегенде, Зохар жоғары рухани қызметкер мен қауымға қатысты сөздердің "егер" сөзімен басталатынын көрсетті: "Егер жабылған дін қызметкері күнә жасаса..." (Леуіліктер 4:3) және "Егер Израиль қауымының бәрі адасса..." (Леуіліктер 4:13). Раввин Исаак осы тілдің әртүрлі болуын былай түсіндірді: Бас дін қызметкері Құдайға, Израильге және әрбір жеке адамға жауапкершілік сезінетіндіктен, оның күнә жасауы сирек кездесетін жағдай еді. Сол сияқты, бүкіл қауымның бірдей күнә жасауы да ерекше жағдай, себебі біреулер күнә жасаса, қалғандары жасамайтын еді. Алайда, билеушінің күші оның жүрегін көтеріп, күнә жасауға бейімдейді. Сондықтан, билеуші күнә жасауы мүмкін екендігін ескере отырып, мұнда "егер" емес, "қашан" делінеді.

Леуіліктер 1-7 тараулар

Джеймс Кугель ежелгі мәтіндердің ежелгі Таяу Шығыстағы халықтардың жануарларды құрбандыққа шалу себептерін бірнеше рет түсіндіргенін айтты: құдайға тағам беру үшін (Сандар 28:2 қараңыз); құрбандық шалушының орнына сойылған жануардың өмірін ұсыну үшін; адалдықтың белгісі ретінде қымбат мал беру немесе құдайдан одан да жомарт сыйлық алу үмітімен. Кугельдің айтуынша, соңғы түсіндірмелер құрбандық жасауды құрбандық шалушы мен құдайдың арасындағы нақты байланысты орнату деп қарастырды, ал басқалары қасиеттіліктің зорлық-зомбылықпен байланысын атап өтті немесе діннің рөлін басқа жағдайда адамдарға бағытталған зорлық-зомбылықты басу деп қарастырды. Кугель израильдіктер мал құрбандығын Құдаймен қарым-қатынас жасаудың басты арнасы деп есептегенін айтады. Уильям Хэлло құрбандықты жануарлардың етін жеудің қасиетті рәсімі деп сипаттады. Якоб Милгром пашахта құрбандық жасау жүйесін оқып, өмір мен өлімнің күштерін бір-біріне қарсы космостық күресте сипаттады, олар адамдардың Құдайдың өсиеттеріне мойынсұнуы немесе қарсы шығуы арқылы босатылды. Милгром Леуіліктер кітабында арамдықтың қасиеттіліктің қарама-қарсысы ретінде қарастырылғанын, арамдықты өліммен, ал қасиеттілікті өмірмен теңестіргенін үйретті. Милгром Леуіліктер кітабын адамдар Құдайды киелі орыннан қуып шығара алады деп түсіндірді. Бірақ діни қызметкерлер киелі үйді арамдықтан тазалап, халықты күнәларының құнын өтеуге талпындыруы мүмкін еді. Тазарту құрбандықтарының қаны киелі үйдің арамдығын сіңіріп алып, өлімнен өмірді жеңіп, киелі үйді бейнелі түрде тазартты. Вэнхам Леуіліктер кітабын оқып, құрбандыққа шалынған қанның тазару мен киелі ету үшін қажет екенін үйретті. Құрбандық күнә мен адамзаттың әлсіздігін жоя алады. Күнә мен ауру киелі нәрсені арамдап, таза нәрсені ластады, ал құрбандықтар бұл процесті кері қайтара алатын. Вэнхам оң жақтағы кестемен суреттелген. Вэнхамның тұжырымы бойынша, киелі және арам заттардың арасындағы байланыс өлімге әкеледі. Құрбандықтар арқылы арамнан тазарған адам Құдаймен қарым-қатынас жасай алады. Құдай күнәкар адаммен қарым-қатынас жасады. Мэри Дуглас былай деп жазды: "Леуіліктер кітабының құрбандық шалу және құрбандық үстелінде малдың бөліктерін қалай қою керектігі туралы алғашқы тарауларының негізгі логикасын табу үшін, Леуіліктер кітабының денелер мен дене мүшелері, ішкі және сыртқы, жоғары және төменгі жақтары туралы айтқандарын мұқият қарастыру керек". Дуглас Синай тауының үш деңгейінің, мал құрбандығы мен киелі шатырдың мына сәйкестігін ұсынды:

Синай тауыҚұдайға мал ұсынуЫсқы киелі шатыр
Шыңы немесе басы, түтін сияқты бұлт (Мысырдан шығу 19:18); Құдай жоғарыға түсті; Мұса үшін кіру (Мысырдан шығу 19:20–22). Ішек-қарын, жыныс мүшелері (жуылған) үйірменің жоғарғы жағында. Киелілер орны, херубтар, Келісім сандығы және Келісімнің куәлігі. Қалың бұлттың қоршауы; оған тек Һарон, екі ұлы және 70 ақсақал кіре алады (Мысырдан шығу 24:1–9). Жарын қуысы, қалың майлы қабаты, бүйрек, бауыр, құрбандық үстелінде күйген. Қасиетті орын, түтетілетін хош иісті заттар, симметриялық үстел және шам қойғыш, діни қызметкерлер үшін ғана. Төменгі беткейлер, ашық кіру. Басы мен ет бөлімдері, денеге кіру, адамдар мен діни қызметкерлерге арналған тамақ. Сыртқы аула, бас құрбандық үстелі, адамдарға кіру. Тау киеленді (Мысырдан шығу 19:23). Жануар киеленді (Леуіліктер 1–7). Киелі шатыр киеленді (Леуіліктер 16). Дуглас киелі шатыр ең қасиетті орынға қарай көлденең жүретінін, Синай тауының шыңына дейін тік көтерілгенін, құрбандық үйірмесінің басынан басталып, ішке дейін көтерілгенін және олардың әрқайсысын басқаларға сілтеме жасай отырып түсіндіруге болады деп дәлелдеді. Дуглас мистикалық ойда "жоғарғы" және "ішкі" тең болуы мүмкін екенін атап өтті. Үлгі әрқашан жаратылыста болады, Құдай әр нәрсенің тереңінде немесе биігінде. Киелі кітапта: "Адамның ішкі ағзалары - оның ішкі ағзалары, ал ішкі ағзалары - оның ішкі ағзалары" деп жазылған. Киелі шатыр жаратылыспен, ал жаратылыс құнарлылықпен байланысты болды, яғни киелі шатырдың ең ішкі бөлігі Құдайдың неке бөлмесі болды, бұл Құдай мен Израиль арасындағы одақты бейнелейді. Дуглас таудың шыңы Құдайдың тұрағы, төменгі жағы - бұлтты аймақ, оған тек Мұса кіре алды, ал төменгі беткейлер - діни қызметкерлер мен қауым күткен жер, және осыған ұқсас, малдың бөліктерін құрбандық үстеліне қою тәртібі өлекседе үш аймақты белгіледі, диафрагманың айналасында және төменгі жағында орналасқан бұлт таудың ортасын қоршады. Джеймс Уоттс Леуіліктер 1–7-нің риторикалық мақсаты – Тораның діни мамандық пен қара халыққа билігін бекіту екенін айтты. Ешбір израильдік оның ережелерінен босатылғанын талап ете алмайды. Патшалық және ядролық мәтіндер сияқты, Леуіліктер 1–7 израильдіктер мен діни қызметкерлерді ұсыныстарды мәтінде көрсетілгендей дұрыс орындауға көндіруге бағытталған. Бірақ Леуіліктер 1–7 діннің ғибадаттарына қатысты Тораның билігін күшейтуді де мақсат етті. Израильдіктердің ұсыныстарының формаларын жариялап, Леуіліктер 1–7 діни қызметкерлер мен қара халыққа бір-бірінің орындалуын бақылауға мүмкіндік берді, мәтін дұрыс тәжірибенің арбитрі болды. Осылайша Леуіліктер 1–7 культтік билікті діни қызметкерлерден кітапқа ауыстырды. Бернард Бамбергер раббилердің бұрынғыда ғибадатханамен байланысты болған бірнеше тәжірибелерді синагогқа енгізгенін, бірақ Иерусалемнен тыс жерде "аралық" құрбандықтарға ешқандай ереже жасамайтынын атап өтті. Рим империясы Иерусалем ғибадатханасын қиратқанда, раббилер басқа жерде құрбандықтарға қатысты бұрынғы шараларды орындауды таңдамады, оның орнына құрбандық заңдарын оқудың Құдайға құрбандықтармен тең екенін жариялады. Бамбергер кейбір ғалымдар құрбандық заманы өтіп кеткенін сезінген болуы мүмкін екенін ұсынды.

Леуіліктер 1-тарау

Милгром Леуіліктер 1–5-тің, Леуіліктер кітабының көп бөлігі сияқты, барлық израильдіктерге арналғанын, ал Леуіліктер 6:1–7:21; 10:8–15; және 16:2–28-дегі бірнеше заңдар ғана дін қызметкерлеріне арналғанын атап өтті. Милгром Леуіліктер 1-тараудағы толық құрбандықтың Құдайға құрмет көрсету немесе күнәсін кешіруді сұрап, құрбандыққа мал шалуға ниеттенген адамға арналғанын түсіндірді.

Леуіліктер 2-тарау

Милгром Леуіліктер кітабының 2-тарауында сипатталған астық құрбанының, құрбандыққа шалынатын малға шамасы келмейтін кедейлер үшін де сол мақсатта ұсынылғанын болжады. Милгром құрбандық туралы мәтіндерде кедейлерге деген қамқорлық тақырыбын үнемі кездестірген: әркім, оның материалдық жағдайына қарамастан, Құдайға қабыл болатын құрбандық әкеле алатын. Осылайша, Леуіліктер 1:14–17 құрбандыққа шалынатын малдың қатарына құстарды қосты, ал астық құрбаны туралы Леуіліктер 2-тарауы, құрбандыққа шалынатын мал туралы Леуіліктер 1-тарауынан кейін келеді, бұл адам құстарға шамасы келмесе, оның орнына астық құрбаны әкеле алатынын көрсетеді.

Леуіліктер 3-тарау

Милгром діни қызметкерлердің бастапқы көзі ("П") бойынша, құрбандық әкелуші Леуіліктер кітабының 3-тарауындағы игілік құрбандығын тек қана шүкіршілік, уәде беруді орындау немесе ерікті ниеттермен ғана әкелді деп үйретті. Құрбандық әкелуші құрбандық етін отбасы мен достарымен бөлісті. Милгром қасиеттілік кодексінің ("H") пайда болуымен, қан ішуге тыйым салумен байланысты игілік құрбандығына жаңа мағына келді деп есептеді. Құрбандықсыз мал союға тыйым салу, яғни астық ретінде желетін барлық ет алдымен құрбандық табанында қасиеттіленуі керек екенін білдірді.

Леуіліктер 4-тарау

Милгром Леуіліктер 4:1–5:13 тармақтарындағы күнә немесе тазарту құрбандығының себебі тыйым салынған міндеттерді бұзудан туындайтын тазалықтың жоғалуымен байланысты екенін түсіндірді. Егер бұл бұзушылықтар жеткілікті түрде ауыр болса, олар киелі орынды алыстан ластады. Милгром бұл ластануды «Діни Дориан Грей» суреті деп атады: Күнә күнәкардың бетін бұзбауы мүмкін, бірақ киелі орынның бетін бұзады. Бұл сурет жамағаттық жауапкершілік туралы діни тұжырымның нұсқасын көрсетті: зұлымдық жасағандар өздерімен бірге адалдарды да құлдыратып жіберді. Зұлымдармен бірге жойылғандар толығымен кінәсіз емес, бірақ олар абайсызда күнә жасағандар, зұлымдардың өркендеуіне жол бергендіктен, киелі орынды ластауға да себепкер болды. Бас діни қызметкер мен халықтың басшылары Леуіліктер 4:9 және 23-те олардың қателіктері халықтарына зиян келтіргендіктен, арнайы құрбандықтар берді, бұл Леуіліктер 4:3 және 10:6-да көрсетілген. Осылайша, діни тұжырым бойынша, ашық күнәлар (басшылардың ашкөздігі) және абайсызда жасалған күнәлар (көпшіліктің үнсіз келісімі) киелі орынды ластады (және қоғамды бұзды), Құдайды киелі орыннан қуды және ұлттық құлдырауға әкелді. Тазарту құрбандығының діни түсінігінде, киелі орынды халықтың бүлікшіл және абайсызда жасаған күнәлары үшін Құдай оны тастап кетпеуі үшін үнемі тазарту қажет болды.

Леуіліктер 5-тарау

Милгромның айтуынша, Леуіліктер кітабының 5:14–26 аяттарындағы кінә немесе құрбандық өтемақысы көзғашында Құдайдың қасиетті орнына немесе атына қарсы жасалған құқыс бұзуларға ғана қатысты сияқты көрінеді, бірақ оның теологиялық маңызы зор. Еврейше אָשָׁם (ашам) сөзі "өтемақы, құрбандық өтемақысы" мағынасын білдіреді және Еврейше אָשֵׁם (ашейм) сөзімен, яғни "күнәлі сезіну" сөзімен байланысты. Бұл сөз Леуіліктер кітабының 5:17, 23 және 26 аяттарында, сондай-ақ 4:13, 22, 27 және 5:4–5 аяттарындағы тазарту құрбандығында басым роль атқарады. Милгром бұл байланыстан құрбандық арқылы жасалған тәубаның, ғибадатшының өкінішіне және Құдайға да, адамдарға да зиянды өтеу үшін әкелген өтемақысына байланысты екенін түйіндеді. Милгромның сөзінше, егер біреу жалған куәлік беріп, басқа біреуді алдап, кейін өкініп, ұрланған мүлікті қайтарып, 20 пайыз айып төлесе, онда ол Құдайдан жалған куәлігі үшін өтемақы сұрауға құқылы болады, бұл Леуіліктер кітабының 5:20–26 аяттарында көрсетілген. Милгром мұнда діни заңгерлердің жеке сананың дамуын ынталандыру үшін құрбандық ережелерін өзгерте отырып, Құдайға қарсы қасақана жасалған қылмыс үшін (біліп-біліп жалған куәлік беру) құрбандық беруге рұқсат бергенін көрді, егер адам ұсталмас бұрын тәуба етсе. Осылайша, Леуіліктер кітабының 5:20–26 аяттарында тәубаның қасақана жасалған күнәні қасақана емес күнәге айналдырып, оны құрбандық арқылы тазартуға мүмкіндік беретіні айтылады.

Литургияда

Леуіліктер 1:2-де израильдіктер құрбандыққа ұсына алатын жануарлардың тізімі Рабби Исмаилдің Бараитасындағы Тораны түсіндіруге арналған он үш ереженің төртіншісін қолданады. Көптеген яһудилер бұл ережені Песукей д'Зимра дұғасынан бұрынғы оқулардың бір бөлігі ретінде оқиды. Ережеде жалпы нәрсе нақты нәрседен бұрын келсе, заң тек нақты нәрсеге ғана қолданылады делінеді. Леуіліктер 1:2 былай дейді: «Сендер үй жануарларынан, тіпті ірі қарадан немесе қой-ешкіден құрбандық әкеліңдер». Осы төртінші ережені қолдану арқылы израильдіктер ірі қарадан сиыр немесе қой-ешкіден басқа үй жануарларын құрбандыққа шала алмайды екені түсіндіріледі. Тора оқылатын кезде габбай Кохенді Тора оқуына алғашқы алияны немесе бата беруге «жақындауға» (קרב, к'рав) шақырады, бұл Леуіліктер 1:5-те дін қызметкерінің құрбандық қызметін орындау міндетін сипаттау үшін қолданылған «жақындау» (קרב, к'рав) сөзін еске түсіреді. Көптеген яһудилер демалыс күні таңертеңгі баталардан кейін құрбандықтар туралы оқулардың бөлігі ретінде пашахтағы нұсқаулардың үзінділерін және сілтемелерін оқиды. Атап айтқанда, яһудилер Леуіліктер 1:11-де дін қызметкерлерінің құрбандықтарын шалу туралы нұсқауларды, Леуіліктер 2:11-де хош иісті заттарға ашытқы немесе бал қоспау туралы тыйымды, Леуіліктер 4:8–12-де толықтай өртелетін бұқалар туралы ақпаратты және Леуіліктер 5:14–26-да айып төлеу құрбандықтары туралы нұсқауларды оқиды.

Апталық мақам

Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын қызметтердегі әндерді сол аптаның пашасының мазмұнына сәйкес таңдайды. "Вайкра" парашасы үшін сефардтық яһудилер Мақам Растты қолданады, бұл мақам жаңа бастаманы немесе нәрсенің басталуын көрсетеді, өйткені осы парашамен еврейлер Леуіліктер кітабын оқуға кіріседі.

Жалпы

Парашаға арналған хафтара – Ишая кітабының 43:21–44:23 аяттары.

Қорытынды

Құдай Исраил халқын Өзіне мақтау айтулары үшін жаратты, бірақ олар Оған жалбармады, сондай-ақ Оған арнап толық құрбандықтар, астық шаруалары, құндыздар немесе малдың майын әкелмеді. Керісінше, олар Құдайға өз күнәлерін жүктеді. Құдай Өзінің құдіретімен олардың бұзықтықтарын жояды. Олардың бірінші әкесі күнә жасады, ал олардың арашашылары да бұзықтыққа ұшырады, сондықтан Құдай киелі орынды және израильдіктерді кінәлауға тастап кетті. Дегенмен, Құдай Исраил халқына қорқудың қажеті жоқ екенін айтты, себебі Құдай шөлге су құяды, ал олардың ұрпақтарына нығметін төгеді, және олар шөптей өсіп-өнеді. Олар өздерін Жаратқан Иенің халқы деп, Яқуп және Израиль есімдерімен атайды. Құдай Өзінің алғашқы да соңғы екенін жариялады, Құдайдан басқа ешбір құдай жоқ, болашақты болжауға біреу жоқ, басқа ешқандай тірек жоқ. Тәңірлерді жасаушылар пайда таппайды, олардың бәрі ұятқа ұшырайды. Темірші балта жасайды, ағаш шебері адамның бейнесін ойып шығарады. Олар самырсын мен еменді кесіп, отын ретінде пайдаланып, жылынып, содан кейін оған табыну үшін құдай жасайды. Олар күлге ұмтылғанын білмейді және түсінмейді. Құдай Исраил халқын осыны еске түсіруге шақырды, және оларды жаратқан, күнәлерін жойған Құдайды ешқашан ұмытпауға бұйырды. Құдай аспан мен жерді, тау мен орманды ән салуға шақырды, себебі Ол Израильді Өзінің даңқы үшін құтқарды.

Парашахпен байланысы

Парша мен хафтара екеуі де Құдайға шалынатын құрбандықтарды қамтиды. Парша мен хафтара екеуі де толықтай өртелетін құрбандықтар ('олах), астық құрбандықтары (минха), хош иісті құрбандықтар (левонах) және куәгерлер (эд немесе эдай) туралы айтады.

Шаббат күні Рош Ходеш

Параша Шаббат Рош Ходешпен сәйкес келгенде (2029 жылы болатындай), хафтара Ишая 66:1–24 болып табылады. Шаббат Захорға арналған хафтара, 1 Самуил 15:2–34 немесе 1–34, Саулдың Амалекпен кездесуін және Саул мен Самуилдің Амалек патшасы Агагқа қатысты жасаған әрекеттерін сипаттайды. Пурим, Естер кітабында баяндалған Естер мен яһуди халқының Хаманның яһудилерді өлтіру жоспарынан жеңіске жеткенінің естелік күні. Естер 3:1 Хаманды Агагтың ұрпағы, демек Амалектерден тараған деп көрсетеді. Саналар 24:7 Агагтықтардың Амалектермен бір екенін айтады. Басқаша айтқанда, Мидраш бойынша Саулдың Агаг патшаны тұтқындауы мен Самуилдің оны өлтіруі арасында Агаг бала тудырыпты, және Хаман содан тараған.

Киелі кітап

Мысырдан шығу 20:7 (серттер). Леуіліктер 19:12 (серттер). Саналар 30:2–17 (серттер). 5-Заң 23:22–24 (серттер). Ишая 56:7 (барлық елдерден құрбандықтар). Еремия 7:22–23 (құрбандықтарға қарағанда бағынуды артық көреді). Езекиел 18:5–7 (әділ адам тонамайды). Ошия 14:3 (ерікті құрбандық ретінде ерініміздің сөздері). Забур 19:13 (белгісіз күнә); 20:4 (тозақ құрбандықтары); 40:7 (құрбандықтар); 50:3–23 (алғыс айту құрбандықтары); 51:16–19 (құрбандықтар); 66:13–15 (тозақ құрбандықтары); 107:22 (алғыс айту құрбандықтары); 116:17 (алғыс айту құрбандықтары).

Раби емес ерте кезеңдері

Бен Сираның даналығы 50:1–29. Иерусалим, шамамен б.з.д. 180 жыл. Филон. Аллегориялық түсіндірме 3:48:143–49:144; Қабыл мен Әбілдің құрбандықтары туралы 36:118; Қабылдың ұрпақтары туралы 35:123; Алдын ала зерттеулер туралы 30:169; Аттардың өзгеруі туралы 41:234; Түстер туралы 1:14:81, 2:10:71, 44:296; Арнайы заңдар туралы 1: 37:199, 42:233, 43:236, 53:289; 2: 6:26; 4: 23:119, 123. Александрия, Египет, біздің заманымыздың 1-ғасырының басында. Мысалы, Филонның еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дьюк Йонг аударған, 66, 108, 144, 319, 361, 372, 393, 409, 553, 556, 561, 570, 627–628 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Иосиф Флавий, Яһудилердің ескілігі 3:9:1–4. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосифтің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 94–95 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл.

Классикалық раввиндік

Мишна: Берахот 1:1; Шекәлім 6:6; Недарим 1:1–11:12; Бава Камма 9:7; Санхедрин 4:5; Шевуот 1:1–8:6; Хорайот 1:1–3:8; Зевахим 1:1–14:10; Менахот 1:1–13:11; Чуллин 1:4, 7:1; Арахин 5:6; Керитот 1:2, 2:4, 4:3, 6:6–9; Кинним 1:1–3:6; Парах 1:4. Израиль жері, шамамен 200 ж.б. Мысалы, "Мишна: Жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 3, 261, 406–430, 524, 591, 616, 620–639, 689–766, 779, 817, 837, 839, 845, 849–850, 883–889, 1014 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Пеа 3:8; Демай 2:7; Чалла 2:7; Бикурим 2:1; Кипурим (Йома) 1:5; Недарим 1:1–7:8; Бава Камма 7:5; Маккот 5:2–3; Шевуот 1:6–3:8; Хорайот 1:1–2:13; Зевахим 1:1–13:20; Менахот 1:1–13:23; Чулин 9:14; Керитот 2:13–15. Израиль жері, шамамен 250 ж.б. Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда, жаңа кіріспемен. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-том, 65, 85, 339, 348, 542, 785–805 беттер; 2-том, 987, 1214, 1219–1244, 1295–1369, 1401–1402, 1429–1430, 1437, 1453, 1562–1563 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002. Сифра 1:1–69:1. Израиль жері, 4-ғасыр ж.б. Мысалы, "Сифра: Аналитикалық аударма" кітабында. Жақып Нойснер аударған, 1-том, 65–345 беттер. Атланта: Scholars Press, 1988. Иерусалим Талмуды: Берахот 8а; Терумот 31б, 71б; Халах 7а, 8а, 33а; Шаббат 23а, 77б, 85б, 89б; Песахим 18а, 36б, 37а, 38аб, 43а, 78б; Шекәлім 8а, 15а, 49аб; Йома 2а, 8а, 11аб, 12б, 14б, 16б–17а, 32а, 37а, 38б, 45б, 47а; Таанит 9а; Мегилла 16а, 34б; Евамот 28а, 63б; Недарим 1а–42б; Назир 19а, 20б–21а, 22а, 23б, 26б; Сота 10а, 14б–15а, 18б, 22б, 44б; Гиддин 27б; Киддушин 3а, 16б; Бава Камма 3а–4а; Санхедрин 8а, 10а, 23а–23б, 28б; Шевуот 1а–49а; Авода Зара 7б, 18б; Хорайот 1а–18б. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 ж.б. Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус редакциялаған, 1, 7–8, 11, 13, 15, 18–21, 25–26, 29–30, 33–35, 37, 39–41, 44, 46–49 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2005–2020. Леуіліктер Рабба 1:1–7:1; 8:4; 10:3; 22:10. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Леуіліктер. Гарри Фридман мен Морис Саймонның аудармасы, 4-том, 1–88, 90, 104, 124, 288 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939. Вавилон Талмуды: Берахот 2а, 5а, 31б, 37б; Шаббат 2а–3а, 15а, 25а, 26б, 38а, 68б–69а, 70а, 71б, 103а, 108а; Эрувин 2а, 30б, 57а, 63а, 104а; Песахим 16б, 32б–33а, 36а, 40а, 43б, 57б, 59а, 62а, 63б, 64б–65б, 66б, 73а, 77б, 83а, 89а, 96б; Йома 4б–5а, 15б, 20а, 21б, 24а–24б, 25б, 26б–27а, 36а–37а, 41а, 44а, 45а, 47а–48а, 50а, 53а, 56б–57б, 58б–59а, 62б, 67б–68б, 73а, 74а, 80а, 85б; Сукка 30а, 48б, 49б, 56а; Бейца 20а, 25а, 39а; Рош Хашана 5б–6а, 28а, 33а; Таанит 22б; Мегилла 8а, 9б, 16а, 20б; Моэд Катан 17б; Хагига 2а, 6а–6б, 7б, 10а–11а, 16б, 23б; Евамот 8б–9а, 32б, 34а, 35б, 83б, 87б, 90а, 100а, 101б, 106а; Кетубот 5б, 30б, 42а–42б, 45а, 60а, 106а; Недарим 2а–91б; Назир 9б, 23а, 24а, 25а, 27б–28а, 29а, 35а, 36а, 38а, 45а, 47б, 62б; Сота 14а–15а, 23а, 32а, 33а, 37б, 44б, 46б; Гиддин 28б, 71а, 74а; Киддушин 14а, 24б, 36а–36б, 37б, 44а, 50а, 52б–53а, 54б–55а, 57б, 81б; Бава Камма 2а, 3б, 4б, 9б, 12б–13а, 20б, 40б, 56а, 63б, 65а–67а, 71а, 79б, 86б, 91б, 93а, 94б, 98а–98б, 101а, 103а–11а, 112а, 117б; Бава Меция 3б, 36а, 43а–43б, 48а, 54б–55б, 58а, 104а, 111а–111б; Бава Батра 26б, 74б, 79а, 88б, 120б, 123б; Санхедрин 2а, 3б–4б, 13б–14а, 18б, 30а, 34б, 37б, 42б, 47а, 52а, 61б–62а, 83а, 84а, 87а, 101а, 107а; Маккот 13а, 16а, 17а–19а; Шевуот 2а–49б; Авода Зара 24б, 29б, 42б, 44а; Хорайот 2а–14а; Зевахим 2а–120б; Менахот 2а–110а; Чуллин 2б, 5а–5б, 11а, 13а–13б, 17а, 19б–22б, 27а–27б, 30б, 37а, 49а, 61а, 70б–71а, 85а, 90а, 93а, 117а, 123б, 132б, 133б; Бехорот 15б, 41а–42а, 43б, 53б, 61а; Арахин 2а, 4а, 17б–18а, 20б–21а; Темура 2а–3б, 6а, 8а, 15а–15б, 17б–18б, 19б–20а, 22а, 23б, 28а–29а, 32б; Керитот 2а, 3а, 4а–5а, 7а–7б, 9а, 10б, 11б–12б, 18б–19б, 22а–22б, 23б, 24б, 25б–28б; Мейла 2б, 8а–8б, 9б–10а, 15а, 18а–18б, 19б–20а; Тамид 28б, 29б, 31б; Нидда 28б, 41а, 70б. Сасанидтер империясы, 6-ғасыр. Мысалы, Талмуд Бавли. Редакторлар: Исраел Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Pubs., 2006.

Орта ғасырлар

Раши. Комментарий. Левитик 1–5. Труа, Франция, XI ғасырдың соңы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашықталған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 3-том, 1–57 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1994. Рашбам. Тораға түсініктеме. Труа, XII ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның Левитик және Сандар кітабына түсініктемесі: Анотацияланған аударма. Редакциялаған және аударған: Martin I. Lockshin, 11–33 беттер. Провиденс: Brown Judaic Studies, 2001. Яһуда Халеви. Кузари. 3:60. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдары. Мысалы, Jehuda Halevi. Кузари: Израиль дінінің аргументі. Кіріспесі: Henry Slonimsky, 184 бет. Нью-Йорк: Schocken, 1964. Ыбраһим ибн Эзра. Тораға түсініктеме. XII ғасырдың ортасы. Мысалы, Ibn Ezra's Commentary on the Pentateuch: Левит кітабы (Va yikra). Аударған және түсіндірген: H. Norman Strickman және Arthur M. Silver, 3-том, 1–28 беттер. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 2004. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Тешува. 1-тарау, ¶ 1. Египет. Шамамен 1170–1180 жылдары. Мысалы, Mishneh Torah: Hilchot Teshuvah: Өкініш заңдары. Аударған: Eliyahu Touger, 6–7 беттер. Нью-Йорк: Moznaim Publishing, 1990. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 656–78 беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Ramban (Nachmanides): Тораға түсініктеме. Аударған: Charles B. Chavel, 3-том, 6–58 беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1974. Зохар, 3-бөлім, 2a–26a беттер. Испания, XIII ғасырдың соңы. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, XIV ғасырдың басында. Мысалы, Midrash Rabbeinu Bachya: Рабби Бахья бен Ашердің Тораға түсініктемесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 5-том, 1463–527 беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Римзе Ба'ал ха Турим. XIV ғасырдың басында. Мысалы, Baal Haturim Chumash: Ваикра/Левит кітабы. Аударған: Eliyahu Touger, редакциялаған, түсіндірген және түсініктеме берген: Avie Gold, 3-том, 1019–53 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 2000. Якуб бен Ашер. Перуш Ал ха Тора. XIV ғасырдың басында. Мысалы, Yaakov ben Asher. Tur on the Torah. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 778–805 беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2005. Ысақ бен Муса Арама. Акедат Ицхак (Исақтың шалуы). XV ғасырдың соңы. Мысалы, Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған: Eliyahu Munk, 2-том, 544–58 беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдамалы түсініктемелер: 3-том: Вайкра/Левит. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 15–58 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Сондай-ақ, мысалы, Абарбанел Тора туралы: Таңдалған тақырыптар. Аударған: А.Томашофф, 360–81 беттер. Иерусалим: Израиль үшін еврейлік агенттік, 2007 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірме жазбалар: Raphael Pelcovitz, 499–513 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 2-том, 619–33 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 205–06 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:40, 42. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басылым, 503–04, 572 беттер. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Шаббаттай Бас. Сифсей Хашамим. Амстердам, 1680 жыл. Мысалы, Сефер Ваикро: Тораның бес кітабынан: Чумаш: Таргум Окелос: Раши: Сифсей Хахамим: Ялкут: Хафтарос, Аврохом Й. Дэвис аударған, 1–84 беттер. Лейквуд Тауншип, Нью-Джерси: Метсуда Публикациялар, 2012 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Хайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Аударған: Eliyahu Munk, 3-том, 924–86 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Ицхак Магризо. Ме'ам Ло'ез. Константинополь, 1753 жыл. Ицхак Магризо. Тора антологиясы: Меам Ло'ез. Аударған: Aryeh Kaplan, 11-том, 1–117 беттер. Нью-Йорк: Мознаим баспасы, 1989 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасы: Бреслов апталық Тора оқуына қатысты түсініктер: Еврей жазбалары. Жиынтықтаған: Хаим Крамер, редактор: Y. Холл, 301–13 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 897–915 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Х. Клей Трамбулл. Тұз келісім. Нью-Йорк, 1899 жыл. Кирквудта қайта басылған, Миссури: Impact Christian Books, 1999 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Аударған және түсіндірген: Arthur Green, 147–51 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Герман Коэн. Ақыл-ой діні: Иудаизмнің көздерінен. Симон Капланның кіріспесімен аударылған; Лео Штраустың кіріспе очерктері, 200, 214 беттер. Нью-Йорк: Унгар, 1972 жыл. Атлантада қайта басылған: Scholars Press, 1995 жыл. Бастапқыда басылып шыққан Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums. Лейпциг: Gustav Fock, 1919 жыл. Джордж Бьюкенен Грей. Ескі Келісімдегі құрбандық: оның теориясы мен практикасы. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1925 жыл. Ктав баспасында қайта басылды, 1971 жыл. Александр Алан Штайнбах. "Саббат патшайымы: Жастарға арналған 54 әңгіме" кітабының 74–77 беттерінде. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Роланд Де Вокс. Ескі Келісімдегі құрбандық туралы зерттеулер. Уэльс университетінің баспасы, 1964 жыл. Ансон Рейн. "Қорбандық". "Иудей энциклопедиясының" 14-томы, 599–607 беттер. Иерусалим: Кетер баспасы, 1972 жыл. Джейкоб Милгром. Культ және ар-ұждан: Ашам және діни ілімнің өкініші. E. J. Brill, 1976 жыл. Джейкоб Милгром. "Қорбандықтар мен тартулар, ТМ" және "Құдайға арнап өртелетін тартулар". "Интерпретер сөздігінде" (англ.) Тамақ. том, 763–71, 944–46 беттер. Нэшвилл, Теннеси: Абингдон, 1976 жыл. Гордон Дж. Вэнхам. Леуіліктер кітабы, 47–112 беттер. Гранд-Рапидс, Мичиган: Уильям Б. Ердманс баспасы, 1979 жыл. Пинхас Х. Пели. "Torah Today: A Renewed Encounter with Scripture" атты кітаптың 105–09 беттерінде жазылған. Вашингтон, Вашингтон: Б'най Б'рит кітаптары, 1987 жыл. Марк С. Смит. Құдай туралы ертедегі деректер: Яхве және ежелгі Исраилдегі басқа да құдайлар, 2, 100 беттер. Нью-Йорк: Харпер Сан-Франциско, 1990 жыл. Харви Дж. Өрістер. Біздің заманымыз үшін Тора түсіндірмесі: 2-том: Мысырдан шығу және Леуіліктер, 97–103 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1991 жыл. Виктор Авигдор Хуровиц. Көңілді шолу: ежелгі исраилдіктер дінінің тарихы, дәстүрі және түсіндірмесі. AJS Review, 19 том, 2 нөмір (1994): 213–36 беттер. Уолтер К. Кайзер, �...