Кіріспе
Молекуланың жарық сіңіру қабілетін өзгертетін функционалдық топ. Органикалық химияда ауксохром – хромофорға тіркелген атомдар тобы, ол хромофордың жарық сіңіру қабілетін өзгертеді. Олар өздері түс тудыра алмайды, бірақ органикалық қосылыста хромофорлармен бірге болғанда хромогеннің түсін күшейтеді. Мысалдарға гидроксил (OH), амино (NH2), альдегид (CHO) және метил меркаптан (SCH3) топтарын жатқызуға болады. Ауксохром – хромофорға қосылғанда бір немесе бірнеше жалғыз электрон жұбына ие атомдардың функционалдық тобы, ол сіңіру толқын ұзындығы мен қарқындылығын өзгертеді. Егер бұл топтар хромофордың π-жүйесімен тікелей конъюгацияда болса, олар жарық сіңірілетін толқын ұзындығын ұзартуы және нәтижесінде сіңіруді күшейтуі мүмкін. Бұл ауксохромдардың ерекшелігі – кемінде бір жалғыз электрон жұбының болуы, оны резонанс арқылы конъюгацияланған жүйені кеңейту ретінде қарастыруға болады.
In organic chemistry, an auxochrome is a group of atoms attached to a chromophore which modifies the ability of that chromophore to absorb light. They themselves fail to produce the colour, but instead intensify the colour of the chromogen when present along with the chromophores in an organic compound. Examples include the hydroxyl (|\sOH), amino (|\sNH2), aldehyde (|\sCHO), and methyl mercaptan groups (|\sSCH3). An auxochrome is a functional group of atoms with one or more lone pairs of electrons when attached to a chromophore, alters both the wavelength and intensity of absorption. If these groups are in direct conjugation with the pi system of the chromophore, they may increase the wavelength at which the light is absorbed and as a result intensify the absorption. A feature of these auxochromes is the presence of at least one lone pair of electrons which can be viewed as extending the conjugated system by resonance.
Хромофорға әсер ету
Ол кез келген органикалық қосылыстың түсін күшейтеді. Мысалы, бензол түссіз, себебі оның хромофоры жоқ; бірақ нитробензол сарғыш түсті, өйткені оның құрамында хромофор ретінде әрекет ететін нитро тобы (−NO2) бар. Ал p-гидроксинитробензол терең сары түсті, онда −OH тобы ауксохром ретінде әрекет етеді. Мұнда ауксохром (-OH) хромофор −NO2-мен конъюгацияланған. Ұқсас әрекет азобензолда байқалады, ол қызыл түсті, бірақ p-гидроксиазобензол қою қызыл түсті. Хромоген молекуласында ауксохромдың болуы бояу жасау үшін қажет. Дегенмен, егер ауксохром хромофордың мета-позициясында орналасса, ол түске әсер етпейді. Ауксохром – батохромдық ығысуды тудыратын қосылыс, ол сонымен қатар қызыл ығысу деп те аталады, себебі ол сіңірудің толқын ұзындығын ұзартады, осылайша инфрақызыл сәулеге жақындатады. Вудвард-Файзер ережелері органикалық молекуладағы конъюгацияланған жүйеге бекітілген бірнеше ауксохром үшін максималды сіңірудің толқын ұзындығындағы ығысуды бағалайды. Ауксохром бояудың боялатын объектіге жабысуына көмектеседі. Ауксохром тобының электролиттік диссоциациясы жабысуға көмектеседі, және осы себепті негіздік зат қышқыл бояуды қабылдайды.
Түс өзгерісі туралы түсініктеме
Молекулалар белгілі бір жиіліктегі түстерді ғана сіңіріп, қалғандарын шағылыстырады немесе өткізеді. Олар әртүрлі жиіліктегі жарықты сіңіріп, сәулелендіре алады. Өзінің табиғи жиілігіне өте жақын жиіліктегі жарық толқындары оңай сіңіріледі. Бұл құбылыс резонанс деп аталады, және молекула молекуладағы электронның қозғалысы жиілігімен сәйкес келетін белгілі бір жиіліктегі сәулеленуді сіңіре алатынын білдіреді. Хромофор – молекуланың екі түрлі молекулалық орбиталь арасындағы энергия айырмашылығы көрінетін спектр диапазонына сәйкес келіп, көрінетін жарықтан нақты түстерді сіңіретін бөлігі. Сондықтан молекула түсті болып көрінеді. Молекулаға ауксохромдар қосылғанда, хромофордың табиғи жиілігі өзгереді, соның салдарынан түсі де өзгереді. Әртүрлі ауксохромдар хромофорға әртүрлі әсер етеді, бұл спектрдің басқа бөліктерінен жарықты сіңіруге себеп болады. Көбінесе түсті күшейтетін ауксохромдар таңдалады.