Кіріспе

1964 жылы жазылған Ли Брэкеттің "Синхараттың құпиясы" романы – американдық жазушы Ли Брэкеттің ғылыми-фантастикалық романы, оқиғалары Марс планетасында өтеді және басты кейіпкері – Эрик Джон Старк. Роман 1949 жылғы жазғы Planet Stories журналында жарияланған "Марс катакомбаларының патшайымы" повесінен кеңейтілген.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Алғашқы жеті тарау үшін Марстың катакомбаларының патшайымы мен Синхараттың құпиясы сөзбе-сөз бірдей; айырмашылықтар сюжетке қатысы жоқ. 1-тарауда оқырманды Күн жүйесінде орналастыру және Марс сияқты планеталарда Жерден тыс адамдардың болуын түсіндіру үшін қысқаша абзац енгізілген – бұл жерде тарихи алдындағы "тұқым себу" концепциясы айтылады, ол Брэкеттің басқа романдарынан кездеспейді. 5-тарауда Брэкеттің "Марстың жабайы асыл тасы" (Planet Stories, Winter 1948) әңгімесіндегі оқиғаларға тікелей сілтеме алынып тасталған, мүмкін романның оқырмандары бұрынғы әңгімені білмейді немесе қызығушылық танытпайды деген болжаммен. Араб тіліндегі "хамсин" сөзі тұрақты түрде "құмды жел" деп аударылған, мүмкін оқырмандар бұл сөзді білмейді (немесе оны марстың техникалық термині деп қате түсінуі мүмкін). 1-тарау: Эрик Джон Старк, Венерадан қашып, жергілікті қарсыластарына қару-жарақ жеткізгені үшін, енді Марсқа Дельгаунның, Марстың Валькис қаласының иесінің атынан жалдамалы сарбаз ретінде Марстағы құрғақ жерлердегі жеке соғыста күресу үшін келді. Соңында оны Жер Полициясы Бақылауының агенттері ұстайды. Олардың басшысы Саймон Эштон оған келісім ұсынады: ол Дельгаунға тыңшылық етуге келіссе, оның үкімі алынып тасталады. Эштонның айтуынша, Дельгаун Шу құрғақ жер тайпасының Кинон атты варвар көшбасшысымен бірге үлкен соғыс жоспарлап отыр. Старк Валкиске Аштонның агенті ретінде барып, Марстың Тарак қаласына есеп беруге келіседі. 2-тарау: Старк түнде Валкиске кіреді және құрғақ жерлердің тұрғындары жинала бастағанын көреді. Ол Дельгаунмен және Дельгаун жалдаған басқа жалдамалылармен кездеседі. Олардың бірі – Лухар, Старктің Венерадан танысы. Олар бір-бірін сынап көреді, бірақ Дельгаун оларды бөліп тастайды. Таң атқанда Шудың Киноны Валкиске кіреді. 3-тарау: Дельгаун, Старк және жалдамалылар Кинонға барады. Валкистің алаңында Кинон өзінің технологиясын көрсетеді, ол өлместікке ие болған марсиандардың ежелгі Рама тайпасының жоғалған құпияларынан алынған деп мәлімдейді. Кинон екі кристалл шеңбер мен жарқыраған таяқты қолданып, ескі марсианның санасын жас терендік балаға көшіреді. Қарт адам құлап, қайтыс болады. Кинон Дельгаун мен басқалармен бірге сарайдағы кеңес залына оралады. 4-тарау: Старк Кинонның балаға рөлін үйреткенін және қартты у арқылы өлтіргенін айтады. Кинон мұны мойындайды, бірақ оны су ресурстарынан айырылған Құрғақ жерлер шекарасының қала-мемлекеттеріне қарсы құрғақ жерлерді біріктіру қажеттілігімен ақтайды. Валкис және басқа да төменгі канал қалаларының халқымен бірге олар қала-мемлекеттерді жаулап алып, Террадан толық тәуелсіздікке жетеді. Старк өз бөлмесіне барып, күні бойы ұйықтайды. Түс батқанда ол кеңес бөлмесіне барып, Дельгаунды Кинонның серігі Берилдамен бірге табады. Дельгаун Старктан Кинонның сенімді капитаны Фреканы әкелуін сұрайды, ол "бір жаман әдетке" берілген; ол Кинон түн ортасында шөлдегі штаб-пәтеріне аттанбас бұрын қайтуы керек. Жолда Старкты Берилдің қызметшісі Фианна тоқтатады және ол Дельгаунның тұзағына түсіп бара жатқанын ескертеді. Старк ескертуді қабылдайды, бірақ бәрібір жалғастырады. 5-тарау: Старк Калаға келеді, ол Валкистің кем қоныстанған бөлігіндегі қираған мейрамхана. Ол Фреканы сол жерде шанга ішіп отырғанын көреді, ол сәулеленуден туындаған уақытша регрессия, жануарлық күйге ұмтылу. Старк Фреканың жанындағы бос бөлмеде оған арналған тұзақ бар екенін түсінеді. Бөлмеге кіруден бас тартқан соң, ол Каладан шығып, сыртта күтеді. Оның соңынан бос бөлмеде Старкке шабуыл жасауға күтіп отырған Лухар келеді. Старк Лухарға секіріп, шайқас Каланың ішіне қайта оралады, онда шангаға тәуелділер мен Каланың өзі араласады. Старк Фреканы нокауттап, Лухардан жарақат алады, Лухарды нокауттап, Фрекамен бірге Дельгаун сарайына оралады. Дельгаун таңғалып, ашуланады, ал Берил қуанып кетеді. 6-тарау: Түн ортасында Кинон Валкисті құрғақ жерлер мен жалдамалылармен бірге тастап кетеді. Кинон Старк пен Лухарды бір-бірінен бөлек ұстауға бұйырады. Дельгаун артта қалады. Лухар мен Фрека кеңеседі. Караван үш күн бойы шөлді кесіп өтеді, төртінші күні құмдауылға ұшырайды. 7-тарау: Лухар мен Фрека дауылдан пайдаланып, Старкты өлтіріп тастайды. Ол Берлильдпен бірге қалады. Дауыл басылғанда олар шөлде жоғалады. Олар жаяу жүріп барады. Төрт күннен кейін сулары бітіп, олар жартасты далаға жетеді. 8-тараудан бастап екі нұсқа әртүрлі болады.

Марс катакомбаларының патшайымы

8-тарау: Старк пен Берилд судан қырылып барады. Берилд Старкты үш шақырымдай жолдан алып, қираған монастырға жеткізеді. Ол керемет түрде ұзақ уақыт көмілген құдықты табады. Ішіп, ұйықтағаннан кейін, Старк Берилдке ол шын мәнінде өлмейтін Раманың соңғы қалдығы екенін және құдықтың орнын есте сақтау арқылы білгенін айтады. Берилд бұл айыптауды жоққа шығарады. Олар екі күн қираған жерде қалып, сосын кетеді. 9-тарау: Старк пен Берилд Кинон штаб-пәтерін орнатқан Рамалардың ежелгі қаласы Синхаратқа жетеді. Олар Кинонның әскері мен жалдамалыларын қала сыртындағы шөлде орналасқан күйінде көреді. Старк Лухарды іздеп Синхаратқа кіреді және оны тапқанда қазаға жеткізеді. Дельгаун да сол жерде болады. Кинон Старкты тұтқындап, Фреканың күзетімен Синхараттың жер астына қамап қояды. Фрека Старкты өлтірер алдында Фианна пайда болып, оны атып түсіреді. Старк Фреканы катакомбалардағы шұңқырға тастайды. Фианна Дельгаун мен Берилдтің екеуінің де Рама екенін, ал Кинон империя құруды қаласа, Дельгаун мен Берилд Марсты Кинонсыз, жалдамалы шет елдік клиенттері арқылы бақылауда ұстауды көздеп отырғанын түсіндіреді. 10-тарау: Старк пен Фианна Синхараттың төменгі жағындағы мазарға барады, онда Берилд күтіп тұр. Кинон да онымен бірге, бірақ мас күйде және Берилдтің гипноздық әсерімен бақыланады. Берилд Старктің сүйіктісі болуға және оны Рамаға айналдыруға ұсыныс жасайды, оның санасын Кинонның санасымен алмастырып, соғыстан кейін Дельгаунды жою арқылы. Старк келіседі, ал Берилд Рамалардың нағыз тәждерін шығарып, оларды Старк пен Кинонның басына кигізеді. 11-тарау: Старк оянып, өзін Кинонның денесінде табады. Оның өзінің денесі де тірі, бірақ Кинонның санасы әлі де гипноз астында. Берилд Кинонның денесіндегі Старкты кішкентай камераға қамап қояды. Старк Кинон ретінде Берилдпен бірге Синхаратқа жиналған әскерлерге қаладағы биік тіреуден сөз сөйлейді. Дельгаун да сол жерде болады. Оларды соғысқа бастаудың орнына, Старк жалған Рама тәждерінің ақиқатын ашады. Берилд Старкты артынан пышақтап жаралайды. Старк Дельгаунға Берилдің сатқындығын айтады. Дельгаун Берилді тік жардан лақтырып жібереді, Старкты аттан түсіріп қашуға тырысады. Старк, жараланған болса да, Дельгаунды ұстап алып, оны құшақтап өлтіреді, ал Дельгаун оны бірнеше рет пышақтап жаралайды. Старк Дельгаунды өлтіріп, есінен танып қалады. Фианна оған жүгіріп келеді. 12-тарау: Старк оянып, Фианнамен бірге болады. Ол Синхараттың төменгі жағындағы мазарға қайта оралды. Кинон оның қасында, мерт. Фианна өзінің де Рама екенін, Берилд пен Дельгаунға белгісіз екенін айтады. Ол бұрынғы зұлымдықтарына өкініш білдіреді және Рамалардың таяғы мен тәждерін жояды. Старк пен Фианна бірге кетіп, Синхаратты қараусыз қалдырады. Фианна не істеу керектігін шешкенге дейін Синхаратта біраз уақыт қалуға шешім қабылдайды. Старк Таракқа Саймон Эштонмен кездесуге кетеді.

Синхараттың құпиясы

8-тарау: Старк пен Берилд шөлден өлді. Берлид Старкты үш шақырым қашықтықтағы ескі қираған жерге алып барады, онда екеуі де құлайды. Түнде Старк Берлидтің ұзақ уақыт көмілген құдықтың орнына қарай қадамдарын қадағалап жүргенін көреді. Олар оны бірге ашып, ішіп, ұйықтайды. Келесі күні түнде Старк Берлидке құдықты тапқан ол сиқыршы болуы керек деп айтады. Берлид құдықтың орналасқан жерін жасырын атасынан білгенін түсіндіреді, ол осыдан бірнеше жыл бұрын шөлді осы жерде кесіп өткен. Старк оның түсіндірмесін қабылдайды, бірақ жеке түрде оған сенбейді. Олар екі күн қираған жерде қалып, кейін кетеді. 9-тарау: Старк пен Берилд таңертең Синхаратқа келіп, Кинонның керуенін сыртта орналасқандығын көреді. Құрғақ жер әскерлері әлі келген жоқ, бірақ қалада тек Кинон мен оның жалдамалылары ғана, құрғақ жерліктер оны тыйым сақталған жер деп санайды. Старк пен Берилд Синхаратқа Лухарды іздеп кіреді, бірақ Кинон Старк пен Лухардың шайқасуына кедергі жасайды. Берильд Лухарды пышақпен өлтіреді. Кинон Берильдті жазаламайды, бірақ Старкты шөлге оралған Фрекамен ұрыспауға ескертеді және оның жоспарларына қауіп төндіретін ішкі жанжалдарды айыптайды. Берлид Кинонға Старкпен Синхаратқа қалай жеткендері туралы өтірік айтады, олар өздерінен көп су бар деп ойлайды. Кинон Берлильд пен Старкты жұмыстан шығарады. 10-тарау: Старк кешке оянып, Фианнаны осында табады. Ол оған Дельгауннан оның өміріне қауіп төнетіні туралы ескертеді. Старк қашудан бас тартады. Фианна Старкты Берлид күтіп тұрған бөлмеге алып барады. Ол оны Дельгауннан сақтайды және Кинонға деген наразылығын білдіреді. Дауылдар Делгаун мен оның одақтастарының Синхаратқа кешіккен келуін жариялайды, Старк пен Берилд бөлініп кетеді. Старк кетіп бара жатқанда, ол Фианнамен кездеседі, ол Берилдтің Рама болуы мүмкін екенін айтады. 11-тарау: Кинон Синхарат алдындағы Құрғақ жерлер мен Төменгі каналдардың жиналған әскерлері алдында Рамалардың байрағын ашады. Старк Дельгаунға Кинонның ізбасары ретінде қарсы шығып, оны қаруда жолдас ретінде қабылдауға мәжбүр етеді. Кейіннен кеңесте Дельгаун Кинон алдында бас тартып, олар қала мемлекеттерін жаулап алу туралы жоспар құрып жатыр. Кинон өзінің одақтастарына Рамалардың құпиясы шын мәнінде оларда жоқ екенін жарияламауды ескертеді. Күндер өтіп жатыр. Фрека Шуннан басқа ұрыстармен оралады, бірақ Кинон оны және Старкты шайқастан сақтайды. Кейін Старк Синхаратқа барып, Берильдтің көне қабырға жазуын оқып жатқанын табады. Старк оның артынан жоғары терезеге барады. 12-тарау: Старк Берлидті Рама деп айыптайды. Берлид оның мәлімдемесін жұмсақ түсіндірмелермен жоққа шығарады, бірақ Старк оларды қабылдамайды. Старк Дельгаунды да Рама деп есептейді. Берлид кенеттен кетеді. Старк кейін барып, Шанганың әсерімен Фрекаға шабуыл жасайды. Олар ұрысып жатқанда, Кинон мен оның жауынгерлері оларды табады. Старк Фреканы өлтірген деп айыпталады, ал шуннилер оның қанын талап етеді. Старк Кинонның шынайылығын ашуға тырысқанда, есінен танып қалады. Ол жер астындағы камерада оянады, оны шонндық жауынгер күзетеді. (Қосымшаның бұл бөлігі Катакомбалардың 9-тарауының ортасында қайта жазылған.) 13-тарау: Фианна пайда болады, шунилерді өлтіреді және Старкты босатады. Фианна өзінің, Берлильд пен Дельгаунның барлығы Рамадан аман қалғандар екенін айтады, бірақ ол ақыл-ойды жіберу үшін оларға тәуелді. Ол оны катакомбаға алып кіреді, онда Старк күзетшінің денесін шұңқырға тастап, оның семсерін алады. Фианна Дельгаун мен Берилдің империяға қатысты жоспарларын сипаттайды және олар Дельгаунның ақыл-ойын Кинонның денесіне салып, Киноннан құтылуға ниетті екенін түсіндіреді. Ол Старктан оны болдырмауға көмектесуін сұрайды және оны Берилдтің бөлмесіне апарады. Олар Кинонды қамауда, Берильдті Рамалардың нағыз тәждерін ақыл-ойды жіберу үшін дайындап жатқан кезде кездеседі. 14-тарау: Старк кіріп, Дельгаунға шабуыл жасайды және оны семсермен өлтіреді. Берильд таждарын тастап, пышақ алады. Фианна Кинонды босатады, ол Берилді шауып тастайды. Старк жараланған Кинонға Құрғақ жердің жорығын тоқтатуды айтады. Ол Фианнамен бірге Кинонға Синхаратқа апаратын ашық баспалдаққа жетуге көмектеседі. Сол жерден Кинон тайпаларға Делгаун мен Берильдтің сатқындығы туралы және Рамалардың құпиясына ие екендігі туралы өзінің өтірігі туралы айтады. Содан кейін ол құлап, қайтыс болады. Жалдамалылар мен әскерлер бөлініп, кетіп барады. Старк Синхаратқа оралып, Фианнаны табады. Ол Рамалардың тәждерін жасырғанын, оларды жоя алмағанын түсіндіреді. Ол Старкты өмірінің соңында Синхаратқа оралуға шақырады, оны сонда Рама жасауға уәде береді. Ол бас тартады. Фианна Синхаратта қалатынын айтады. Старк Таракқа Саймон Эштонмен кездесу үшін кетеді, Синхаратқа кері қарап тұрып.

Жариялану тарихы

Бұл әңгіме алғаш рет 1949 жылы жазғы Planet Stories журналында «Марс катакомбаларының ханымы» деген атпен жарық көрді. 1964 жылы, маңызды түзетулер мен кеңейтулерден кейін, ол «Синхараттың құпиясы» деген атпен Ace Double романының бір бөлігі ретінде қайта басылды; оның серігі – Эрик Джон Старкқа байланысты тағы бір кеңейтілген әңгіме, «Талисманның халқы». Кейде осы кеңейтуді Брэкеттің күйеуі Эдмонд Гамильтон жасаған деп айтылады. Бірақ «Синхараттың құпиясы» туралы ішкі мәліметтер бұл пікірді толық қолдамайды. 1982 жылы ол «Эрик Джон Старк, Марстың заңсыз адамы» деген атпен «Талисманның халқымен» бірге қайта жарық көрді. 2005 жылы Planet Stories журналындағы түпнұсқа нұсқасы Gollancz Fantasy Masterworks сериясының 46-томындағы «Марстың теңіз патшалары және басқа әлемдік әңгімелер» жинағында қайта басылды. Сол жылы ол «Старк және жұлдызды патшалар» (Haffner Press) жинағында да жарық көрді. 2008 жылы бүкіл Эрик Джон Старк сагасы Baen Publishing компаниясымен электрондық кітап түрінде қайта басылып, Webscriptions.net арқылы қолжетімді болды.