Кіріспе
Саме (ˈsamɛ) қаласы – Шығыс Тимордың ішкі аймағындағы Саме әкімшілік округіндегі қала, ұлттық астана Дилиден оңтүстікке қарай орналасқан. Самеде 7 413 адам тұрады және ол Мануфахи муниципалитетінің астанасы болып табылады, бұл Португалиялық Тиморда Саме ауданы деп белгілі болған. Португалия отарлау кезеңінде аудан өзінің астанасы Саме қаласының атымен аталып келді. Estado Novo кезінде Вила Филомена да Камарадағы жер, Португалиялық Тимордың бұрынғы губернаторы Филомена да Камара де Мело Кабралдың құрметіне аталды. Шығыс Тимор Индонезиядан тәуелсіздік алғаннан кейін, қала индонезиялық милиция тарапынан дерлік толығымен қиратылды. Қазіргі уақытта "Саме достары" атты қайта құру жобасы, БҰҰ елшілерімен бірге қаланы қайта жаңартуға көмектесуде. 2006 жылғы Шығыс Тимор дағдарысы кезінде осы ауданда Саме шайқасы болды.
Same (ˈsamɛ) is a town in the Same administrative post in the interior of East Timor, south of Dili, the national capital. Same has a population of 7,413 and is the capital of Manufahi municipality, which was known as Same District in Portuguese Timor. During the Portuguese colonial period, the district was named after Same, its capital. In the time of the Estado Novo, the place in Vila Filomeno da Câmara was renamed after the former governor of Portuguese Timor Filomeno da Câmara de Melo Cabral. After East Timor's independence from Indonesia, the town was almost completely destroyed by Indonesian militias A rebuilding project called Friends of Same is currently helping rebuild the city, along with UN envoys. During the 2006 East Timorese crisis, the Battle of Same took place in the area.
География
Қала аралдың ішкі бөлігінде, провинциялық астана Дилидің оңтүстігінде, Кабалаки (Фохо Кабулаки) тауының оңтүстігінде, 2200 метр биіктікте орналасқан. Орталық Суко Летефохода орналасқан, онда Риа Лау (Риалау), Манико 1, 2 Манико, Коталала (Коталала), Рай Убо (Райубу) және Акадирухун аудандары орналасқан. Суко Бабулода Маникун, Лиа Най (Лианай), Майбути (Майхути), Раймера (Раймерак), Сеарема (Скарема, Серема), Ума Лиурай (Умалиурай, Умахурай), Нуну Фу (Нунуфу), Бабуло және Лапуро (Лайуру) шағын елді мекендері орналасқан. Самеден солтүстікке қарай Маубиссе және оңтүстікке қарай Бетаноға дейін құрлық жолы салынған. Бір тармақ шығыста Алас пен Велалухуға дейін жетеді. Екі Суко да "қалалық" деп жіктеледі. Самеде 11,258 тұрғын (2010 жыл).
Инфрақұрылым
Мұнда балабақша, алты бастауыш мектеп, үш орта мектеп және бір дайындық мектеп бар. Сонымен қатар полиция бөлімшесі, тікұшақ алаңы және қоғамдық денсаулық сақтау орталығы бар. Ескі базар ғимаратынан тек бетон қабырғалары ғана қалды, оны индонезиялықтар қиратқаннан кейін. Сонымен қатар ежелгі католик шіркеуі де қираған. Алайда, оны Екінші дүниежүзілік соғыста жапондықтар бұрын-ақ қиратқан.
Ұйым
Саме сегіз Сукоға бөлінеді: Бабуло (Бабулу) Бетано, Дай Суа (Дайсуа, Дайсула) Гроту (Грату) Холаруа, Летефохо, Ротуто (Ротуту) және Тутулуро. Летефохо мен Бабуло қалалық елді мекендер саналады. Солтүстік-шығысында Турискай және Фатуберлио кіші аудандары орналасқан, олар Alas кіші ауданының шығысында жатыр. Солтүстік-батысында және батысында Саме Айнаро ауданымен шектеседі, оның құрамында Маубиссе, Хату Буилико және Хато Удо кіші аудандары бар. Оңтүстікке қарай Тимор теңізі жатыр. Карулун өзені жүйесі Саме жерінің солтүстігінен өтеді, содан кейін Айнаро ауданымен шекара ретінде Тимор теңізіне құяды. Оның ең маңызды саласы – Суй, солтүстік-шығыс шекарасымен Алас және Фатуберлиоға дейін ағып өтеді. Өзен сағасында Алас кіші ауданының оңтүстік шекарасын құрайтын шағын Квелун өзені орналасқан. Кіші ауданның халқы 27 554 адамды құрайды (2010, 2004: 26 066). Ең ірі тілдік топ – ұлттық тіл Бунак тілінде сөйлейтін адамдар. Орташа жас 18,3 жас (2010). Кіші аудан әкімшісі – Адау Мендес (2010 жылғы сәуір). Самедегі үй шаруашылықтарының 66% маниок, 65% жүгері, 52% кокос, 54% көкөніс, 44% кофе және 15% күріш өсіреді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Португалиялық Тимор жапондықтар басып алды. Тимор шайқасы кезінде австралиялық әскерлер партизандық соғыс арқылы қарсылық көрсетті. Австралиялық күштер Бетано порты арқылы келді. Австралиялық эсминец осы жерде жоғалып кетті. Самадағы Рим-католик шіркеуі, оның қираған қалдықтары әлі де сақталған, оккупация кезінде қиратылды. Португалия отаршылдығының соңғы күндерінде, 1975 жылдың 11 тамызында ФРЕТИЛИН мен УДТ арасындағы азаматтық соғыс кезінде Летефохо тұрғындарының көпшілігі үйлерін тастап тауларға қашты. Олар Ведауберекте (Алас кіші ауданы) ФРЕТИЛИН жақтастарын өлтіргеннен кейін UDT-нің ұрлауынан қорқып, қашқан.
Индонезия билігі
1975 жылы индонезиялықтар Шығыс Тиморға шабуыл жасады. 1976 жылдың қазанына қарай Саме сияқты ең маңызды қалалар басылып алынды. 1999 жылы Шығыс Тимордың тәуелсіздік референдумынан кейінгі дүрбелең кезінде индонезиялықтарды қолдаған әскерлік топтар Саме қаласын дерлік толығымен қиратты.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең
2001 жылы Австралияның Виктория штатындағы Борондара қаласында Same достары (Friends of Same) ұйымы құрылды, ол аймақтағы көмек жобаларын қолдайды. 2006 жылғы Шығыс Тимор дағдарысының бөлігі болған Саме шайқасында австралиялықтар мақсатты нысанды табысты қорғап, Альфредо Реинадо басқарған шағын көтерілісші Петиционер күшін жеңді, бірақ Шығыс Тимор үкіметі шабуылды тоқтатуға бұйрық берді. 2007 жылдың 1 наурызында іздейтін көтерілісшілердің басшысы Альфредо Реинадо 150 австралиялық Халықаралық қауіпсіздік күші (ISF) әскерімен, оның ішінде сарбаздармен бірге Самеге келді. Оған Гастуа Салсинья және көтерілісші әскерлердің тағы бір басшысы, Партито Социал-Демократа (PSD) партиясының парламент мүшесі Леонардо Исаак қосылды – көмек көрсету үшін. Шамамен жүздей тұрғын қашып кетті. 4 наурызда австралиялық армия тікұшақтар мен бронетранспорттық құралдардың қолдауымен шабуыл жасады. Онда 5 көтерілісші қаза тапты, ал австралиялықтардың ешқайсысы жарақат алмады. Реинадо, Гастао Салсинья және оның әскерлері де қашып кетті. Леонардо Исаак жарақатсыз қалды. Кейбір көтерілісшілер тұтқындалды. Төрт күннен кейін Реинадоны іздеу үшін түнгі уақытта австралиялық сарбаздар жақын маңдағы Сеарема ауылындағы онға жуық үйді қиратты. Австралия армиясы қиратуды жоққа шығарып, тек аз ғана зақым келгенін, ал сарбаздар кейін жөндеу жұмысына көмектескенін мәлімдеді. Австралиялық сарбаздар Сасане ауылында да қарқынды іздеу жұмыстарын жүргізді. Үй жиһаздарына зақым келтіріліп, тұрғындар қолдарын көтеріп тұрғызылды. Саме қаласының ескі базарын Индонезия армиясы қиратқан, және 2010 жылға дейін ол әлі қалпына келтірілмеген.