Кіріспе

Larrys Creek – АҚШ-тың Пенсильвания штатындағы Лайкоминг округінде орналасқан Батыс Сускеанна өзенінің 22,9 миль (37 км) ұзындығындағы саласы. Чесапик шығанағының су жинау алабының бір бөлігі болып табылады және оның су алабы алты муниципалитет пен бір қаланы қамтиды. Өзен Девон, Миссисиппи және Пенсильвания кезеңдеріне жататын құмтас, әктас және тақтатас арқылы Аллегей платосынан Аппалачи тауларының тізбегі мен аралық кеңістігіне оңтүстікке қарай ағып өтеді. Аңғардың алғашқы белгілі тұрғындары – Сусквеханноктар, одан кейін Ленапе және басқа да тайпалар болған. Ұлы Шамокин жолы өзеннің сағасына жақын жерден өтіп, 1769 жылға дейін алғашқы еуропалық қоныс иесі және өзенге қазіргі атын берген Ларри Берттің тұрған жеріне жеткен. 19 ғасырда өзен және оның су алабы 53 ағаш кесу, диқандық, тері илеу, көмір және темір кендерін өндіру сияқты салалардың орталығы болды. 1903 жылғы газет мақаласында «Елдегі ешбір өзеннің мұндай кішкентай аумағында осынша көп диірмен болған емес» делінген. Көліктік қажеттіліктер үшін ондаған жылдар бойы өзеннің көп бөлігімен ағаштан жасалған жол салынған, сондай-ақ екі «қағаз теміржолы» жоспарланған, бірақ ешқайсысы салынбаған. 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, Ларрис Крик су алабының 83,1% орман және 15,7% егіс жері (19 ғасырда кесілген орманды қайта өсіру). Екінші буын орманның көп бөлігі аң аулау және форель балық аулау үшін мемлекеттік және жеке меншік жерлерде қорғалған, ал Тиадагтон мемлекеттік орманның бөліктерінде одан да көп жер қорғалған. Өткен өнеркәсіптік пайдаланудан туындаған ластану жойылды және Ларрис Крик каноэмен жүзуге өте қолайлы, көрнекті және таяз сулы өзен болып табылады. Ауыл шаруашылығынан ағып келетін сулар мен аз мөлшердегі қышқыл шахталық суларға қарамастан, судың сапасы өте жақсы, ал Ларрис Криктегі су тазарту станциясы 2500-ден астам тұтынушыны сумен қамтамасыз етеді.

Атауы

Ларрис Крик аты Ларри Бёрттің есімімен аталыпты, ол аймақтағы алғашқы еуропалық қоныс тебуші. Ол қазіргі Пиатт қалашығындағы Ларрис Крик ауылының жанында, өзен сағасының маңында тұрған. Ол жергілікті халықтармен сауда жасаған және Мегиннес (1892) баяндаған деректерге сәйкес, оның әйелі – үнді қызы болған. Ларри Бёрт 1769 жылы жерді зерттеушілер келгенге дейін (жерді Пенсильвания отаршылдық үкіметі 1768 жылғы 5 қарашада «Жаңа сатып алудың» аясында сатып алғаннан кейін) осы жерде тұрған, бірақ көп ұзамай із-жайсыз жоғалып кеткен, мүмкін үндістермен бірге батысқа кеткен болар. 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, АҚШ-тың USGS карталарында және USGS Географиялық атаулар ақпараттық жүйесінде «Ларрис Крик» деп аталатын жалғыз өзен осы. «Силли Рун» – Ларривиллдегі өзенге құятын шағын саласы, ол 1796 жылы Ларрис Крикте алғашқы пилораманы салған мырза Силлидің есімімен аталған. Ларрис Крик сағасынан бастап Батыс Сускехана өзенімен Нортумберлендке (Пенсильвания) дейінгі қашықтық 85 шақырымды (53 миль) құрайды. Ларрис Крик Ликоминг округінің солтүстігіндегі Коган Хаус қалашығында, Стим Вэлли ауылының оңтүстігінде, 530 метр (1740 фут) биіктікте бастау алады. Ол Коган Хаус ауылының батысынан оңтүстік-батысқа қарай ағып, содан кейін Коган Хаус жабық көпірінің астынан өтеді. Бұдан әрі өзен Пенсильванияның 114-ші мемлекеттік аңшылық қорығы арқылы оңтүстікке қарай ағады. Онда ол 5 шақырымға созылады, жанында тек жол немесе жөнделмеген жол ғана бар. Ол Миффлин қалашығынан қысқа ғана қашықтықта өтіп, Энтони қалашығына оңтүстік-шығысқа қарай ағады, онда ол мемлекеттік қорықтан шығып, су сүзгі зауытынан өтеді. Мұнда 3 метр биіктігі мен 16 метр ені бар бөгет орналасқан. Оңтүстікке қарай ағып, сол жағынан Роаринг Рун өзенін қосады. Роаринг Рун су бассейніндегі жалғыз қышқыл шахталық ағынын алады және Ларрис Крикке сағасынан 17 шақырым (10,4 миль) қашықтықта құяды. Содан кейін Ларрис Крик оңтүстік-батысқа қарай Миффлин қалашығына қайта оралады, онда ол Саладасбург ауданынан өтеді, Пенсильванияның 973-ші тас жолы қалашықтың шекарасынан ауданға дейін өзенге параллель жүреді. Саладасбургте Ларрис Крик оң жағынан, сағасынан 9 шақырым (5,8 миль) қашықтықта Ларрис Крикке қосылатын екінші саласын алады. Екінші сала Коган Хаус қалашығының жанындағы Уайт Пайн ауылынан басталып, Брукссайд ауылы арқылы оңтүстікке қарай ағып, содан кейін Каммингс қалашығы арқылы бірнеше шақырымға созылады, соңында Миффлин қалашығы мен Саладасбург арқылы өтеді. Лаушвей ағысы – оның негізгі саласы. Пенсильванияның 287-ші тас жолы екінші саланың бойымен толығымен параллель жүреді және Саладасбургтен оңтүстікке қарай, 220-шы АҚШ тас жолына дейін (өзен сағасының жанында) Ларрис Крикке параллель жалғасады. Саладасбургтің оңтүстігінде Ларрис Крик бірінші саласын алады, ол сағасынан 7 шақырым (4,2 миль) қашықтықта орналасқан. Бірінші сала Каммингс қалашығында басталып, Миффлин қалашығына оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай ағады. Ларрис Крик сағасынан 5 шақырым (2,8 миль) қашықтықта Каноэ Рун саласын алады. Бұл екі сала да оң жағынан құяды. Содан кейін Ларрис Крик Пиатт қалашығына кіріп, бір қыраттың айналасымен және Ларривилл ауылы арқылы шығысқа қарай ағып, сол жағынан Силли Рун саласын алады, сағасынан 2 шақырым (1,5 миль) қашықтықта. Бұдан кейін оңтүстік-батысқа, содан кейін оңтүстікке қарай ағып, Ларрис Крик ауылына жетеді және ақырында Батыс Сускехана өзеніне құяды, Джерси-Шор қаласынан шығысқа қарай 4 шақырым (2,6 миль) қашықтықта, 157 метр (515 фут) биіктікте. 220-шы АҚШ тас жолы мен Лайкоминг аңғары темір жолы сағасының солтүстігіндегі екі бөлек көпір арқылы өзенді кесіп өтеді. USGS сонымен қатар Коган Хаус ағыны өлшегішіндегі орташа айлық және жылдық жерасты суларының толықтырылуын бағалады. 1961-1977 жылдардағы деректерді пайдаланып, жылдық толықтырудың жоғарғы және төменгі бағасы , ал ең үлкен айлық толықтыру наурыз айында болды, жылдық жалпының 20,1% -ын құрады. USGS сонымен қатар 1970 және 1975 жылдар аралығында су сапасын өлшеудің бір бөлігі ретінде Ларрис Крик ауылында су ағынын өлшеді. Орташа ағын секундына 66,0 текше фут (1,87 м3/с) болды және секундына 114 текше фут (3,23 м3/с) жоғарыдан секундына 8,8 текше фут (0,25 м3/с) төменге дейін өзгерді.

Геология

Ларрис Крик құмтас, әктас және тақта тасты таулы аймақта орналасқан, бастауы Allegheny платосының тілімделген бөлігінде, ал құйылысы Ridge and Valley Appalachians тауларында. Коган үйінің антиклині сарқыраманың жоғарғы бөлігіне солтүстікке қарай және параллельді созылады. Су алабындағы темір кені 19 ғасырда Салладасбургтен оңтүстікке қарай және Canoe Run бойында өндірілген; Путербау тауында да кен орындары бар. Ларрис Крик таулар мен төбелермен құралған тар аңғарда орналасқан, көлбеулігі тік немесе орташа. Арнаның пішіні тұрақты, дендриттік дренаж жүйесіне ие. Екінші сала Хенсон қырқасының шығыс жағымен оңтүстікке қарай, содан кейін Путербау тауының шығысына қарай ағып өтеді. Екінші саланың шығыс жағалауындағы жалғыз белгілі шыңы – Клапп нүктесі, ол тілімделген платоның шекарасын көрсетеді және Харрис нүктесінен оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Бірінші сала Little Round Top-тың оңтүстік-батыс жиегінен өтіп, содан кейін Путербау тауының оңтүстік-батыс жағымен жалғасады. Fishery Point Allegheny платосының оңтүстік шетінде, Бірінші саладан батысқа қарай орналасқан. "Нүкте" деп аталатын үш нысанның әрқайсысы Allegheny Front-тың, Allegheny платосының шеткі бөлігінің құрамына кіреді. Ларрис Крик су алабында Roaring Run бойында аз ұшқыш битумды көмірдің екі кен орны және шағын, терең табиғи газ кен орны бар. Табиғи газдың мол көзі болуы мүмкін Marcellus тақта тасы, ол жер бетінің астында жатыр және Нью-Йорктан Пенсильвания, Огайо және Батыс Вирджинияға дейін созылады. Девон кезеңіне жататын қара тақта тастағы табиғи газдың жалпы көлемі 168-ден 516 триллион куб футке (4,76-дан 14,6 триллион м3) дейін бағаланады, оның кем дегенде 10 пайызы өндірілуге жарамды. 2007 жылдың қараша айында Миффлин округінде, Салладасбургтен батысқа қарай 2 км тереңдіктегі ұңғыма бұрғылау жұмыстары басталды. Екінші ұңғыма 2007 жылдың желтоқсанында Миффлин округінде бұрғыланды, ал 2008 жылдың ақпанына қарай Лайкоминг округінде бұрғыланған барлық ұңғымалар табиғи газ өндіріп бастады. Marcellus тақта тасынан газды шығару үшін тау жыныстарын жаруға арналған арнайы технологиялар қолданылады, оның ішінде ұңғымаға құм мен су соғылуы және кейбір жағдайларда көлденең бұрғылау.

Су бөлу

Ларрис Крик су алабы толығымен Лайкоминг округінде орналасқан және округтың ауданының 7,17% құрайды. Бұл округтің ішінде толығымен орналасқан жалғыз ірі су алабы, ол батысқа қарай 5,2 миль (8 км) қашықтықтағы Пайн өзенінің (Литтл Пайн өзенін қоса) және шығысқа қарай 11,9 миль (19 км) қашықтықтағы Лайкоминг өзенінің су алабы арасында жатыр (өзен бойымен өлшенген).

Салалар

Ларриск өзенінің суайдынындағы негізгі кішігірім өзендер: Бірінші және Екінші саласы, Роринг Рун, Лаушес Рун және Каноэ Рун. Екінші саласы – ең ірі қосалқы өзен, жалпы суайдынының 28,0%-ын құрайды. Бірінші саласы келесі ең үлкені, оның су бөлігі жалпы суайдынының 19,8%-ын құрайды. Роринг Рун жалпы суайдынының 5,7%-ын құрайды, ал басқа қосалқы өзендер жалпы суайдынының 5%-дан аз бөлігін құрайды. Осы кезеңде өзенде және оның салаларындағы ластау көздері көмір және темір кен орындары, сондай-ақ тері өңдеу зауыттары болды. 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, Ларриск өзеніндегі су сапасы жақсы, бірақ Роринг Рунның екі кішкентай, атаусыз саласы тасталған көмір шахтасынан қышқыл шахталық су алады. Ауыл шаруашылығынан ағып келетін су да ластанудың бір көзі болып табылады. Миффлин қалашығындағы Ларриск өзеніндегі 5 күндік сынақ бойынша көміртекті биохимиялық оттегіге (CBOD5) қатысты ағынды судың шекті мөлшері 25 мг/л, ал фекальді колиформ бактерияларының шекті мөлшері мамырдан қыркүйекке дейін 100 мл-ге 200, ал қазаннан сәуірге дейін 100 мл-ге 2000 бактерияны құрайды. Ларриск өзенінің орташа жылдық жауын-шашын мөлшері белгілі. Аймақтың геологиялық құрылымы оған қосылған қышқылды бейтараптандыру қабілетін салыстырмалы түрде төмендетеді. Бұл өзенді жаңбырдан туындаған қышқылданудың күшеюіне осал етеді, бұл өзендегі өсімдіктер мен жануарлардың ұзақ мерзімді денсаулығына қауіп төндіреді. Оны Уильямспорт Киванисі қызметтік мақсатта пайдаланады және өрт сөндірушілердің оқулары, скауттар, тойлар, шіркеулер және басқа да топтар үшін жалға беріледі. Оңтүстікке қарай, Пиатт қалашығындағы өзен бойында, әлемнің шалғай аймақтарындағы жергілікті халықтармен далалық жұмыс істейтін христиан миссионерлерін дайындау үшін Жаңа тайпалар миссионерлік лагері орналасқан. Лагерьтегі оқу бір жылға созылады. Эдвард Гертлер "Кейстоун каноэ" еңбегінде "Ларриск өзенінің ерекше көрікті, су деңгейі жоғары, ақ сулы ағысы бар екенін және ол сіздің назарыңызға лайық екенін" жазды. Мемлекеттік аңшылық жерлерде No. 114, сондай-ақ Бірінші және Екінші салалары бойындағы Тиадагтон мемлекеттік орман аймақтарында аң аулау және балық аулау мүмкіндіктері бар. 2002 жылы Пенсильванияның Табиғи ресурстар және табиғатты қорғау департаменті (DCNR) "Ерекше қорғауға ие мемлекеттік орман сулары" атты баяндамасында Бірінші саласын "Жоғары сапалы суық сулы балық шаруашылығы" деп бағалады. Ларриск өзеніндегі су компаниясының сүзгі зауытынан (Миффлин мен Энтони қалашықтарының шекарасына жақын) Бірінші саласымен қосылатын жерге дейінгі 1.0 мильге (2 км) дейінгі бөлігі Пенсильвания балық және қайық комиссиясымен бекітілген форель сулары деп жарияланды. Бұл суларда форель өсіріледі және форель маусымында оларды аулауға болады. Сонымен қатар, Ларриск өзені мен оның салаларының бойында жеке аңшылық және балық аулау клубтары мен коттедждер орналасқан. Ең ірісі – 1906 жылдың 1 тамызында құрылған "Ларриск Крик Балық және Ойын Клубы", ол Екінші саласының бойындағы 287-ші тас жолдың бойында орналасқан жерді иеленеді. 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, клубта 55 белсенді және 15 құрметті мүше (барлығы ер адамдар) бар. Клуб табиғатты қорғауды қолдайды және жыл сайын өзендегі 11 шақырымдық бөлігіне 3-4 мың бұршақ және қоңыр бұршақ балығын жібереді. Клубтың құрамына оның шалғай орналасқан жерінен медициналық эвакуация жасауға көмектесетін тұзақ ату полигоны және тікұшақ алаңы кіреді. Тағы бір ірі жеке клуб – Бірінші саласындағы Огонц лоджі, оны банкир Джей Кук 1884 жылы балық аулау және аң аулау үшін құрды. Кук ұзындығы 15 км болатын Бірінші саласының барлық бөлігіне ие болды, оның негізгі "Лоджі" ауыздан 2 км, ал одан 5 км жоғары "Жоғарғы коттедж" орналасқан. Герберт Гувер Джей Кук III-тің қонағы ретінде үш рет Огонц лоджінде жалғыздық тапты: 1918 жылдың маусымында (Американың азық-түлік басқармасының басшысы ретінде Еуропаға кетер алдында), 1928 жылдың мамыр айының ортасында (республикалық президенттікке кандидат ретінде таңдалғанға дейін) және 1930 жылдың мамыр айының соңында (АҚШ президенті ретінде). Огонц лоджіндегі басқа да белгілі қонақтар Теодор Рузвельт кіші және Кэтрин Хепберн болды, және ол 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес, әлі де жұмыс істеп тұр.

Ертедегі тұрғындары

Саладасбург ауданындағы "арна" деп аталатын жерде табылған екі Кловис нүктесі Ларрис өзені бойындағы адам қызметінің ең ерте дәлелі болып табылады (шамамен б.з.д. 10 000 жыл). Сускехана өзені аңғарының ең ерте тіркелген тұрғындары ирокез тілді сускеханноктар болды. Алгонкин тілінде олардың аты "лақты өзеннің халқы" дегенді білдіреді. Аурулар мен соғыстардан құрып, 18 ғасырдың басына қарай жойылып, көшіп кеткен немесе басқа тайпаларға сіңіп кеткен. Батыс Сускехана өзені аңғарының жерлерін сол кезде негізінен Ленапе (немесе Делавэр) тайпасының Мунси руы иеленді және олар Ирокездердің Бес (кейіннен Алты) тайпасының номиналды бақылауында болды. Ұлы Шамокин жолы өзен сағасының жанындағы броды арқылы өтті; алайда, Ларрис өзенінің солтүстігін бойлап түпкілікті халықтардың жолдары жүргені туралы жазбалар жоқ. 1768 жылдың 5 қарашасында британдықтар Форт-Станвикс шарты арқылы Ирокездерден "Жаңа сатып алуды" алды, бұл қазіргі Лайкоминг округін қоныстануға ашты. Алайда, отаршылдық және түпкілікті американдықтардың жерлерін бөлетін "Тиадагтон сағасы" арқылы анықталған Мүліктік (немесе Сатып алу) шекарасы даулы болды. Колонистер бұл Пайн Крик екенін мәлімдеді, ал ирокездер мен басқа тайпалар бұл Лайкоминг Крик екенін айтты. Ларрис Крик осы екеуінің арасындағы даулы аумақта болды, сондықтан заңсыз қоныс аударушылар 1776 жылдың 4 шілдесінде Ұлыбританиядан тәуелсіздік жариялап, "Әділ ойын жасаушылар" өзін-өзі басқару жүйесінің бөлігі болды. Американдық революциясы кезінде Сускехана аңғарындағы елді мекендерге британдықтармен одақтасқан лоялистер мен американдықтар шабуыл жасады. 1778 жылдың жазында Вайоминг аңғарындағы шайқас пен қырғыннан (қазіргі Уилкс-Барре маңында) және кішкентай жергілікті шабуылдардан кейін Батыс Сускехана аңғарында "Ұлы қашқыштық" болды. Қоныс аударушылар британдықтар мен олардың одақтастарының шабуылдарынан қорқып қашты. Үйлер мен егістік жерлер тасталып, малдар айдалып кетті, ал бірнеше мүліктер өзен арқылы Мэнсиге, содан кейін оңтүстікке қарай Санбериге дейін салмен жүзіп кетті. Шабуылдаушылар тастап кеткен мүлікті өртеп жіберді. Кейбір қоныс аударушылар көп ұзамай қайтып келді, бірақ 1779 жылдың жазында "Кішкентай қашқыштық" кезінде қайтадан қашты. Салливан экспедициясы аймақты тұрақтандыруға көмектесті және соғыстан кейін жалғасқан қоныс аударуды ынталандырды. 1795 жылдың 13 сәуірінде Ликоминг округі Нортумберленд округінен бөлініп құрылды, бұл одан әрі өсуге себеп болды. 1800 жылы "Мемлекеттік жол" округте салынған екінші ірі жол болды және Ньюберриден (қазіргі Уильямспорттың батыс бөлігі) солтүстікке қарай Пенсильвания мен Нью-Йорк штатының шекарасына дейін, Нью-Йорк штатындағы Painted Post маңындағы Ларрис өзенінің бір бөлігімен жүрді. Ларрис өзенінде 1806 жылға қарай сағасына жақын көпір болды, бұл округтегі алғашқы ірі өзендердің бірінде салынған көпір туралы айтылған.

Ағаш

Лайкоминг округінің барлық арналары сияқты, Ларрис арнасы да қоныс аударушыларға шаруашылықтар мен фермалар құру үшін қолайлы аймақ болды. 19 ғасырдың ортасында орман шаруашылығы маңызды салаға айналған кезде, бұл арна пилорамалар мен басқа да фабрикалар үшін қуат көзіне айналды. Қазіргі Миффлин округі аумағындағы арнадағы алғашқы пилорама 1799 жылы салынған. Арнадағы судың салыстырмалы түрде аз мөлшері, тікшелерді өзенге қарай және Уильямспорттағы ағаш өңдеу орталығына (сияқты, батысқа қарайғы Пайн-Крик арнасында болғандай) ағызуға мүмкіндік бермеді.

Қағаз теміржолдар

Ларри Крик үшін екі "қағаз темір жолы" ұсынылды: "Ларри Крик темір жолы және көмір компаниясы", 1839 жылдың 24 маусымында құрылған, өзеннің аузынан солтүстікке қарай көмір кендеріне дейін 7 мильге (11 км) дейін темір жолды иелену және пайдалану үшін; Су алабындағы жалғыз темір жол – Лайкоминг Вэлли темір жолы, ол өзенге параллель жүреді және өзеннің аузынан солтүстікке қарай кесіп өтеді.

Тақта жол

1851 жылы Ларрис Крик өзенінің сағасындағы Ларрис Крик ауылынан солтүстікке қарай Саладасбургке дейін, содан кейін Екінші саласы бойымен және Коган Хаус қалашығындағы Брукссайд ауылына дейін ағаштан төселген немесе тақтайшалы жол салынды. Кейін ол солтүстікке қарай Уайт Пайн ауылына және ақырында Пайн қалашығындағы Инглиш-Сентер ауылына дейін (қазіргі Пенсильвания штатының 287-ші бағдарламалық жолының бағытымен) ұзартылды. Ларрис Крик бойымен Энтони қалашығына тақтайшалы жолдың бір тармағы да салынды, бірақ оның қаншалықты ұзартылғаны белгісіз. (Ландис оның Коган Хаус қалашығындағы көпірге дейін солтүстікке қарай созылуы мүмкін екенін айтады). Тақтайшалы жол 1850 жылдың 8 мамырында құрылған "Ларрис Крик Тақтайшалы Жол Компаниясы" корпорациясы басқарған ақы төленетін жол болды. Бұл өзен бойындағы ағаш кесу, астық тарту, кен және былғары өңдеу фабрикаларына қызмет етті. Ларрис Крик ауылында теміржолмен және Пенсильвания каналының Батыс бөлімімен, сондай-ақ Батыс Сускехана өзенімен байланыс болды. Осы кезде округтегі алғашқы орманның көп бөлігі кесілгендіктен, бұрынғыдай арзан ағаш табу мүмкін болмады. Саладасбургтен оңтүстікке қарай Батыс Сускехана өзеніне дейінгі жол жөнделіп, қайта салынды, ал қалған бөлігі жөнделмеді. 1900 жылы округтік соттар осы жолдың соңғы бөлігіндегі ақыны алып тастау туралы петицияны қабылдады. Корпорация таратылды және жолдың күтімі округке берілді. Тақтайшалы жолдың бөліктері тозығы жеткенде, олардың орнына құмды және қиыршықты топырақ салынып, ол көп ұзамай қалыпты жолға айналды. Тақтайшалы жол шамамен 49 жыл бойы ақы төленетін жол ретінде пайдаланылды. Бүгінде "Тақтайшалы Жол" деген атау ғана сақталған, ол 220-шы АҚШ тас жолынан солтүстікке қарай, 287-ші тас жолға параллель жүретін 1 километрлік жол бөлігінде кездеседі.