Мұздық суларымен шөгінділердің жиналуы және құйылма жайылмалардың қалыптасуы
Outwash fan
Мұздықтардың еруінен пайда болатын шөгінділер: шығару шағылы (outwash fan) – мұздық сулары арқылы тасымалданған, дөңгелек пішінді шөгінді жиынтығы. География, геология.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Еріген мұздықтың шөгінді жинақталу түрі. Ағынды желдеткіш – балқыған мұздықтан шыққан өрілген арналы ағыстармен шөгінділердің жинақталған желдеткіш пішіндес денесі. Мұздықтың ішіндегі мұзға қаттырылған шөгінділер еріген су ағындарымен тасымалданып, мұздықтың соңғы нүктесіндегі ағынды жазықта орналасады. Еріген су арқылы тасымалданып, желдеткішті құрайтын шөгінділер әдетте, жинақталғанға дейін қысқа қашықтықты басып өткендіктен, жақсы сұрыпталмайды.
Type of sediment deposition by a melting glacier
An outwash fan is a fan shaped body of sediments deposited by braided streams from a melting glacier. Sediment locked within the ice of the glacier gets transported by the streams of meltwater, and deposits on the outwash plain, at the terminus of the glacier. The outwash, the sediment transported and deposited by the meltwater and that makes up the fan, is usually poorly sorted due to the short distance traveled before being deposited.
Құрылу
Су ағынымен қалыптасқан құмдықтар әдетте тауларда төмен қарай ағатын аңғарлық мұздықтардан пайда болады. Осылайша, құмдықтар көбінесе мұздықтар көп кездесетін суық аймақтарда табылса, әдетте аңғар немесе каньонның кең, жазық далаға шығатын жерінде орналасады. Құмдықтар мұздықтың кері шегінуі кезінде балқыған судың шөгінді жазығы бойымен желдей пішіндес шөгінділерді тасымалдауы арқылы қалыптасады. Мұздықтардың құрамында мұздық пен оның астындағы тау жыныстары арасындағы үкеліс және мұздықтың үгітілуі сияқты мұздық эрозиялық процестер нәтижесінде жиналған көп мөлшерде шөгінді (яғни құм, саз, глинит) болады. Мұздық шегінуі басталып, абляция күшейген кезде, балқыған мұз мұздықтың шетінде бір көзден шөгінділерді жинақтайды. Мұздықтан балқыған су өрілген арнаны құрап, шөгінділерді алып кетеді және мұздықтан алысқа таратады. Құмдықтың шөгіндісі тасымалданатын шөгіндінің қысқа қашықтығына байланысты көбінесе жақсы сұрыпталмайды, бірақ мұздықтан ағып шыққан су табиғи сұрыптағыш ретінде әрекет етеді. Саз және глинит сияқты ұсақ бөлшекті шөгінділер мұздықтан алысқа тасымалданады, ал қиыршық тас және тау жыныстары сияқты ірі шөгінділер мұздыққа жақын қалады. Шөгінділерді тасымалдау үшін балқыған суға тәуелді болғандықтан, абляция жылдамдығы құмдықтың дамуына тікелей әсер етеді. Құмдықтың морфологиясына әсер ететін басқа факторларға құмдықтың беткейінің көлбеулігі және оның тарату арналарының тереңдігі мен ені жатады. Кішкентай құмдықтар, мұздықтың астынан жоғары энергиялы ағындармен үлкен өлшемді материалды тасымалдайтын кеңірек құмдықтардан айырмашылығы, негізінен ұсақ бөлшекті шөгінділерден (яғни құмнан) тұрады және мұздықтың бетімен қалдықтарды ағызатын төмен энергиялы ағындармен жиналады.
Outwash fans typically form from valley glaciers flowing downhill in the mountains. Thus, outwash fans are usually found in colder environments where glaciers are more prevalent and are often located where a valley or canyon empties out onto a flatter wider plain. Outwash fans form when melt water from a retreating glacier deposits transported sediment in the shape of a fan along the outwash plain. Glaciers contain large amounts of sediment (i. e. sand, silt, clay) that is gathered through glacial erosional processes such as abrasion between the glacier and the underlying rocks, and through glacial plucking. As the glacier begins to retreat and ablation increases, the melting ice deposits sediments from a single source at the terminus of the glacier. Melt water from the glacier forming a braided stream then carries the sediment away and redeposits it further away from the glacier. The sedimentation of the outwash fan is often poorly sorted due to the short distance covered by the transported sediment, however, water runoff from the glacier acts as a natural sorter. Finer materials such as silt and clay are redeposited further away from the glacier, while larger sediments such as pebbles and rocks remain closest to the glacier. Because the sediments rely on melt water for transportation, the ablation rate directly affects the development of an outwash fan. Other factors that affect fan morphology include the slope of the outwash fan and the depth and width of its distributive channels. Minor fans, unlike the more extensive outwash fans that transport larger sized material by high energy streams from underneath the glacier, are mainly made up of fine grained sediments (i. e. sand) and are deposited by low energy streams that drain debris along the glacier's surface.