Кіріспе

Құрылыс тілі

Логлан – бастапқыда лингвистикалық зерттеулер үшін, әсіресе Сапир-Ворф гипотезасын зерттеу мақсатымен жасалған логикалық құрастырылған тіл. Тілді 1955 жылы доктор Джеймс Кук Браун дамытты. Оның мақсаты – табиғи тілдерден мүлдем өзгеше тіл жасау болды, сонда егер гипотеза дұрыс болса, оны үйренген адамдар басқаша ойлай бастайды деп есептеді. 1960 жылы «Scientific American» журналы осы тіл туралы мақала жариялады. Логлан – логикалық тілдер деп аталатын тілдердің алғашқысы және оларға шабыт берген негізгі тіл, оған ложбан да кіреді. Браун тілді және оның басқа да қолданыстарын дамыту үшін Логлан институтын (TLI) құрды. Ол тілді толыққанды зерттеу жобасы деп санады және оның дизайны туралы көптеген жариялымдар жасаса да, оны пайдалануға заңдық шектеулер қоюын жалғастырды. Осы себепті, оның жақтастары кейіннен Логикалық тіл тобын құрды, олар ложбан тілін дәл осы қағидалар бойынша жасады, бірақ оны еркін қолдануға және оны нағыз тіл ретінде пайдалануға шақыруды көздеді. Ложбанның қолдаушылары Логлан терминін өз тілдеріне де, Браунның Логланына да сілтеме жасау үшін жалпылама термин ретінде қолданады, қажет болған жағдайда Браунның Логланы «TLI Логланы» деп аталады. АҚШ-тың патент және сауда белгілері кеңсесі Логлан терминінің сауда белгісі ретінде тіркелмейтінін растағанмен, Логлан институтының көптеген қолдаушылары мен мүшелері бұл қолданысты өрескел деп санайды және Логлан терминін тек TLI нұсқасы үшін ғана қолдануды қалайды.

Мақсаттар

Логлан ("логикалық тіл" дегеннің аббревиатурасы) "логикалық тіл" сөйлейтін адамдардың ойлау қабілетіне қандай әсер ететінін зерттеу үшін жасалды, себебі Сапир-Уорф гипотезасы осылай болжауы мүмкін. Тілдің грамматикасы предикаттық логикаға негізделген. Грамматика оқуға және қолдануға оңай, бірақ сонымен бірге адамдарға тілде ойлануға және әңгімелесуге мүмкіндік беретіндей күрделі болуы тиіс еді. Браун Логланды мүмкіндігінше мәдени жағынан бейтарап және метафизикалық тұрғыдан қарапайым етуді көздеді, яғни міндетті санаттардың саны ең төменге дейін азайтылды. Ағылшын тіліндегі міндетті санатқа мысал – етістіктердің уақыт формасы, себебі уақыт көрсетілмейтін ешқандай толыққанды етістік болмайды. Браун сондай-ақ тілдің толыққанды түрде реттелген және біртекті болуын қалады. Әрбір сөйлемді тек бір ғана тәсілмен талдауға болады. Бұдан әрі, сөздердің буындық құрылымы сондай етіп жобаланған, тіпті сөздерді бөлу сөйлеу кезіндегі үзілістерден анық көрінбесе де, буын тізбегін тек бір ғана жолмен сөздерге бөлуге болады. Тілде аз ғана фонема бар, сондықтан аймақтық "акценттер" түсініксіз сөйлеуге себеп болу ықтималдығы төмен. Сөздерді жаттауды жеңілдету үшін, сөздер әлемдегі ең көп таралған сегіз тілдегі ұқсас элементтерді қамтитын етіп құрастырылды.

Грамматика

Логлан тілінде сөздердің үш түрі бар: предикаттар (оларды мазмұндық сөздер деп те атайды), құрылымдық сөздер (оларды кіші сөздер деп те атайды) және атаулар. Көптеген сөздер предикаттар болып табылады; олар мағынаны жеткізетін сөздер. Құрылымдық сөздер предикаттарды өзгертеді немесе олардың бір-бірімен қалай байланысқандығын көрсетеді, мысалы, ағылшын тіліндегі тұйықтар мен алдықтар сияқты. Сөздің класын оның түрінен анықтауға болады. Предикат әрқашан екі немесе одан көп буыннан тұрады, соңғы буыны CV түрінде, ал қалған буындары CVC немесе CCV түрінде болады. Сондықтан, мүмкін предикаттарға "канто", "стари", "симгрома", "нирпатретка" және т.б. жатады. Құрылымдық сөз әрқашан бір немесе бірнеше буыннан тұрады, әр буын V, VV, CV немесе CVV төрт түрінің бірі болып табылады. Сондықтан, мүмкін құрылымдық сөздерге "e", "ai", "ga", "kia", "lemio", "inorau" және т.б. жатады. Атаудың кез келген түрі болуы мүмкін, бірақ ол әрқашан дауыссыз әріппен аяқталады, бұл атауларды басқа сөздерден ажыратады, себебі предикаттар мен құрылымдық сөздер әрқашан дауысты әріппен аяқталады. Логлан тіліндегі есімдер логлан фонетикасына сәйкес жазылады, сондықтан егер есім басқа тілден алынса, логлан тіліндегі жазу сол тілдегі жазудан өзгеше болуы мүмкін. Егер есім өз тілінде дауысты әріппен аяқталса, логлан тіліндегі есімді жасау үшін "s" әрпін қосу қабылданған; мысалы, ағылшын тіліндегі "Mary" есімі логлан тілінде "Meris" ( /ˈmɛriːs/) деп жазылады.

Предикаттар

Логлан есімдер, етістіктер, сын есімдер мен үстеулерді ажыратпайды. Предикат сөйлемдегі орнына қарай осылардың кез келгені ретінде қолданылуы мүмкін. Әр предикаттың аргументтер үшін белгілі бір орналасқан орындары бар өзіндік аргумент құрылымы болады. Мысалы: “vedma” сөзі “сату” деген мағынаны білдіреді. Ол төрт аргумент қабылдайды: сатушы, сатылатын зат, сатып алушы және баға, міне осы ретпен. Предикат етістік ретінде қолданылғанда, бірінші аргумент предикаттың алдында, ал қалған аргументтер одан кейін келеді. Сөйтіп, “S pa vedma T B P” дегеніміз “S, T-ны B-ға P бағасына сатты” дегенді білдіреді. (Құрылымдық сөз “pa” өткен шақ белгісі, оны төменде толығырақ қарастырамыз.) Барлық аргументтер міндетті түрде болуы шарт емес; мысалы, “S pa vedma T B” дегеніміз “S, T-ны B-ға сатты”, “S pa vedma T” дегеніміз “S, T-ны сатты”, ал “S pa vedma” дегеніміз “S (бір нәрсені) сатты” дегенді білдіреді. Предикаттың аргументтерін қайта реттеуге және осылайша бір аргументті баса көрсетуге арналған құрылымдық сөздер бар. Мысалы, “nu” кез келген предикаттың бірінші және екінші аргументтерін ауыстырады. Сондықтан “T pa nu vedma S” дегеніміз “S pa vedma T” дегенмен бірдей мағынаны білдіреді және оны “T, S-ке сатылды” деп аударуға болады. Сол сияқты, “fu” бірінші және үшінші аргументтерді, ал “ju” бірінші және төртінші аргументтерді ауыстырады. Осылайша, “B pa fu vedma T S” = “B, S-тен T сатып алды”, ал “P pa ju vedma T B” = “B, T сатып алу үшін P төледі”.

Дәлелдері

"Le" сөзінің құрылымы предикатты есімдік қылып әрекет етеді, осылайша оны басқа предикаттың аргументі ретінде қолдануға болады. Үш орынды предикат "матма" "М – F әкесі арқылы C-нің анасы" дегенді білдіреді, сондықтан "le matma" "ана" дегенді білдіреді. Осылайша, "Le matma pa vedma" "ана (бір нәрсені) сатты" дегенді білдіреді, ал "Le vedma pa matma" "сатушы (біреудің) анасы болды" дегенді білдіреді. Атауды "la" құрылымдық сөзімен басында қойып, аргумент ретінде қолдануға болады. Сондықтан "La Adam vedma" "Адам сатады" деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тілінен және көптеген басқа тілдерден айырмашылығы, бұл құрылымдық сөз қажет; әшекейленбеген атау аргумент ретінде қолданыла алмайды. ("Adam vedma" сөйлемі – "Адам, сат" дегенді білдіретін бұйрық. Бұл жағдайда атау аргумент ретінде емес, шақыру ретінде қолданылады.) Атау немесе кез келген басқа сөз немесе сөз тіркесін "li" және "lu" құрылымдық сөздерімен нақты келтіруге болады, осылайша сөздің өзі, оның білдіретін нәрсесі емес, аргумент ретінде қолданылады. Сондықтан "Li Adam lu corta purda" "Адам – қысқа сөз" дегенді білдіреді. "Li/lu" цитаталары болмаса, "La Adam corta purda" ("Адам – қысқа сөз") сөйлемі Адамның өзі қысқа сөз екенін білдіреді.

Еркін айнымалылар

Ашық айнымалылар деп аталатын құрылымдық сөздер жиынтығы ағылшын тіліндегі жіктеу есімдері сияқты қолданылады, бірақ "Адам Грегке кету керек екенін айтты" сияқты сөйлемдердегі жіктеу есімдердің мағыналық беймәлімдігін болдырмау үшін жасалған. "da" ашық айнымалысы ең соңғы аталған зат есімді білдіреді, "de" одан бұрын аталғанды, "di" одан бұрын аталғанды және т.б. "La Adam pa vedma le negda la Greg i da gacpi" = Адам Грегке жұмыртқаны сатты; ол (Грег) қуанды. "La Adam pa vedma le negda la Greg i di gacpi" = Адам Грегке жұмыртқаны сатты; ол (Адам) қуанды. Ашық айнымалылар кез келген жыныстағы адамдарға және жансыз заттарға бірдей қатысты болады; ағылшын тіліндегі "he", "she" және "it" арасындағы сияқты ешқандай айырмашылық жоқ. Осы себепті екінші мысалда "de" емес, "di" қолданылды. "La Adam pa vedma le negda la Greg i de gacpi" дегені "Адам Грегке жұмыртқаны сатты; ол (жұмыртқа) қуанды" дегенді білдірер еді.

Бірлескен сөздер

Логлан тілінде он төрт логикалық байланыстырушыны білдіру үшін бірнеше жалғаулар жиынтығы бар. Бір жиынтық предикаттық өрнектерді ("e" = және, "a" = қоса алғанда немесе, "o" = егер және тек егер) біріктіруге, ал екінші жиынтық предикаттарды біріктіріп, күрделірек предикаттар жасауға қолданылады ("ce", "ca", "co"). "La Kim matma e sadji" деген сөйлем "Ким ана және дана" дегенді білдіреді, ал "La Kim matma ce sadji vedma" деген сөйлем "Ким аналық және дана сатушы" немесе "Ким аналық және дана түрде сатады" дегенді білдіреді. Соңғы сөйлемде "ce" сөзі матма мен саджиді ведманы өзгертетін бір предикатқа біріктіру үшін қолданылады. "La Kim matma e sadji vedma" сөйлемде "ce" орнына "e" қолданылса, "Ким ана және дана сатушы" деген мағынаны білдіреді. Басқа логикалық байланыстырушылар "e", "a" және "o" элементтік байланыстырушыларына негізделген, сонымен қатар "no" сөзімен жоққа шығару амалы қолданылады. Мысалы, логикалық салдар "noa" сөзімен білдіріледі. Бұл сөз Логлан тілінде сөйлейтін адамға "A noa B" сөзінің "no A a B" сөзімен логикалық теңдігін түсінуді жеңілдету үшін таңдалған. Браун Логлан тілінде ағылшын тілінен гөрі осындай екі сөйлемнің бір ойды әртүрлі жолмен жеткізуі оңай екенін айтады: "La Kim ga sadji noa fa vedma da." = Егер Ким дана болса, ол сатады. "La Kim ga no sadji a fa vedma da." = Ким дана емес, және/немесе ол сатады. "a" жалғауы қоса алғанда немесе қатынасын білдіреді; яғни екі баламаның бірі дұрыс, немесе екеуі де дұрыс болуы мүмкін. Тек бір ғана баламаның дұрыс, бірақ екеуінің емес болатын, эксклюзивті немесе қатынасы басқа сөзбен, "onoi" арқылы білдіріледі. Тағы да, бұл сөз "A o no B" және "A onoi B" сөздерінің логикалық теңдігін анық көрсету үшін таңдалған: "Tu fa titci o no tu fa morce." = Егер өлмесең, тамақ ішесің. "Tu fa titci onoi tu fa morce." = Тамақ ішесің немесе өлесің. Арнайы "ze" жалғауы "аралас" предикат құру үшін қолданылады, ол компоненттік предикаттардың екеуі де міндетті түрде дұрыс болмаса да, дұрыс болуы мүмкін. Мысалы, "Le negda ga nigro ze blabi" сөйлемі "Жұмыртқа қара және ақ" дегенді білдіреді. Бұл жұмыртқа жолақты немесе дақты болса дұрыс болар еді; бұл жағдайда жұмыртқаның қара екені де, ақ екені де дұрыс емес. Ал "Le negda ga nigro e blabi" сөйлемі "Жұмыртқа қара және (сонымен қатар) ақ" деген мәлімдеме жасайды.

Санаткерлік көрсеткіштер

Адамның айтқан сөзіне қатысты пікірін білдіретін, сенімділік, ниет, міндеттеме және эмоцияны көрсететін сөздердің жиынтығы бар. Бұл сөздер өзгертетін сөзінен кейін келеді, бірақ сөйлемнің басында қолданылғанда, бүкіл сөйлемді өзгертеді. Мысалы: "Ae le matma pa sadji" = Әлде болашақ анасы ақылды болған ба деп үміттенемін. "Ui le matma pa sadji" = Қуанышты болғандықтан, анасы ақылды болды. "Ou le matma pa sadji" = Анасы ақылды болғаны маңызды емес.

Танымал мәдениетте

Логлан бірнеше ғылыми фантастикалық туындыларда есімделген: Роберт А. Хайнлайнның танымал кітаптарында, оның ішінде «Ай қатал сүйікті» және «Айуанның саны», Роберт Риммердің утопиялық кітабы «Love Me Tomorrow» (1978) және Станислав Лемнің романы «His Master's Voice». Логланның авторы Джеймс Кук Браун «Тройка оқиғасы» (1970) атты утопиялық ғылыми-фантастикалық роман жазды, онда Логлан тіркестері қолданылған, бірақ тілді басқаша атап, «Панлан» деп берген. Логлан FTL:2448 ролелік ойынында түрлер аралық ресми тіл ретінде пайдаланылады.

Мұрағаттық жинақ

Логланның жасалуы және оқытылуына қатысты мұрағаттық материалдар, оның ішінде жад карточкалары мен грамматикалық түсіндірмелер, Чикаго, Иллинойс штатындағы Чикаго қалалық кітапханасының ерекше жинағындағы Faith Rich Papers-тен табылады.