Кіріспе
Л. Л. Заменгоф 1870-ші және 1880-ші жылдары эсперанто тілін жасады. 1887 жылы «Unua Libro» жарық көрді, онда бұл тіл туралы алғашқы мәліметтер мен талқылаулар келтірілген. Одан бері эсперанто тілін білушілердің саны үкіметтер мен халықаралық ұйымдардың көп көмегінсіз біртіндеп артты. Кейбір жағдайларда оның қолданылуына тыйым салынды немесе басқа тәсілдермен шек қойылды.
L. L. Zamenhof developed Esperanto in the 1870s and '80s. Unua Libro, the first print discussion of the language, appeared in 1887. The number of Esperanto speakers have increased gradually since then, without much support from governments and international organizations. Its use has, in some instances, been outlawed or otherwise suppressed.
Стандартталған идиш
1880 жылы Мәскеуде және шамамен Эсперанто тілімен бірдей уақытта жұмыс істеп жүрген кезде Заменгоф өзінің туған Белосток (солтүстік-шығыс) диалектісіне негізделген идишті Ресей империясы еврейлері үшін біріктіретін тіл ретінде стандарттауға бағытталған сәтсіз әрекет жасады. Ол тіпті латын әліпбиін қолданды, онда ć, h́, ś, ź (Эсперантоның бастапқы нұсқаларында, кейінірек ĉ, ĥ, ŝ, ĵ) және ě әріптері қолданылды, олар шва дыбысын білдірді. Бірақ ол мұндай жобаның болашағы жоқ екеніне көз жеткізіп, оны тоқтатты және өзін барлық адамзатты біріктіретін тіл ретінде Эсперантоға арнады. Пол Векслер Эсперантоның негізгі еуропа тілдерінің мақсатсыз жиынтығы емес, оның авторының ана тілі – идиштің латын әліпбиіне ауыстырылған түрі екенін ұсынды. Алайда, бұл теорияны көптеген лингвистер қолдамайды.
Басылымға дейін тілдің дамуы
Заменгоф кейінірек бала кезінен-ақ дүниежүзілік тіл туралы армандағанын айтты. Бастапқыда ол латын тілін жаңартуды жоспарлаған, бірақ мектепте оқығаннан кейін ол халықаралық қарым-қатынас құралы ретінде тым күрделі екенін түсінді. Ағылшын тілін үйренген соң, етістіктерді жіктеудің қажеті жоқ екенін, грамматикалық жүйелер күткеннен гөрі әлдеқайда қарапайым болуы мүмкін екенін білді. Ол түбір сөздердің қажетті санын азайту үшін префикстер мен суффикстерді тиімді пайдалануға болатынын түсінді. Сөздік қорын әлемдегі мектептерде ең көп оқытылатын және көптеген адамдарға таныс роман және герман тілдерінен алуды шешті. Заменгоф орта мектептегі сыныптастарына тілдің алғашқы нұсқасын үйретті. Содан кейін бірнеше жыл бойы ол аудармалармен және поэзиямен айналысып, өзінің туындысын жетілдірді. 1895 жылы ол: «Мен тілді жетілдіруге және сынауға алты жыл жұмсадым, тіпті 1878 жылы ол маған толық дайын болып көрінгенмен» деп жазды. Ол басылымға дайын болғанда, патшалық цензура рұқсат бермеді. Бұл кешігу оны Киелі кітап және Шекспир сияқты туындыларды аударуға итермеледі, бұл тілді одан әрі жетілдіруге мүмкіндік берді. 1887 жылдың шілде айында ол өзінің «Unua Libro» (Бірінші кітап) атты еңбегін жариялады, ол тілге негізгі кіріспе болды. Бұл, негізінен, бүгінгі күні қолданылатын тіл еді.
Болон декларациясына арналған кітап (1887-1905)
"Unua Libro" 1887 жылы жарық көрді. Бастапқыда бұл қозғалыс Ресей империясы мен Шығыс Еуропада қарқынды дамыды, бірақ көп ұзамай Батыс Еуропаға және одан әрі тарады: 1889 жылы Аргентинаға; 1901 жылы Канадаға; 1903 жылы Алжир, Чили, Жапония, Мексика және Перуге; 1904 жылы Туниске; ал 1905 жылы Австралия, АҚШ, Гвинея, Индокитай, Жаңа Зеландия, Тонкин және Уругвайға. Алғашқы жылдары эсперанто көбінесе Заменгоф пен Антони Грабовски сияқты ерте жақтастардың жарияланымдарында, 1889 жылдан 1895 жылға дейін шыққан "La Esperantisto" журналында және көбінесе қазір жоғалған кең ауқымды хат алмасуларда, сондай-ақ жеке кездесулерде қолданылды. 1894 жылы "La Esperantisto" журналының баспагері Вильгельм Тромпетер мен басқа да бірнеше жетекші қолданушылардың қысымымен Заменгоф оқырмандар дауыс беруге ұсынған радикалды реформаны ұсынды. Ол әліпбиді 22 әріпке дейін қысқартуды (көптеген дауысты әріптер мен олардың дыбысталуын жою арқылы), көпшелік түрін i-ге өзгертуді, n жұрнағының орнына жағдайына қарай айқындалатын толықтауышты қолдануды, сын есімдер мен етістіктер арасындағы айырманы жоюды, қатыстық есімдердің санын алтыдан екіге дейін азайтуды және коррелятивтер кестесін латын тілінен алынған сөздермен немесе тіркестермен алмастыруды ұсынды. Бұл реформалар көпшілік тарапынан қабылданбады, бірақ кейбіреулері кейінгі реформаларда (мысалы, Идо) және тілге қатысты сын-ескертпелерде пайдаланылды. Келесі он жылдық ішінде эсперанто Батыс Еуропаға, әсіресе Францияға тарады. 1905 жылға қарай 27 журнал жарық көрді (Аулд 1988). 1904 жылы шағын халықаралық конференция өтті, ол 1905 жылдың тамызында Францияның Булонь-сюр-Мер қаласында өткен бірінші дүниежүзілік конгреске әкелді. Конгреске 20 ұлттан 688 эсперанто тілдес қатысты. Осы конгресте Заменгоф эсперанто қозғалысының басшылығынан ресми түрде бас тартты, өйткені ол жеке пікір қақтығыстарының (немесе антисемитизмнің) тілдің дамуына кедергі келтіруін қаламады. Ол эсперанто қозғалысының негізгі принциптерін жариялаған декларацияны ұсынды, оны конгресс қатысушылары бекітті.
Булонь декларациясы (1905 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
1905 жылдан бері екі дүниежүзілік соғыс кезеңін қоспағанда, жыл сайын дүниежүзілік конгрестер өткізіліп келеді. Бельгия мен Германия арасындағы Нейтральді Мореснет автономиялық аумағындағы шағын және көпұлтты халқының арасында эсперанто тілін білушілердің саны көп болды. Оны ресми тіл етіп бекіту туралы ұсыныс түскен. 1908 жылы ол голланд, неміс және француз тілдерімен бірге қабылданды. Данциг еркін қаласында Анна Тушински басқаратын үлкен эсперанто тобы болды. 1920 жылдардың басында, Нитобе Иназоның, Эсперантоның 13-ші дүниежүзілік конгресінде (Прага) Ұлттар Лигасының ресми делегаты болғаннан кейін жазған баяндамасынан кейін, Иран делегациясы Ұлттар Лигасына халықаралық қатынастарда қолдану үшін эсперантоны қабылдауды ұсынғанда, эсперанто үшін үлкен мүмкіндік туды. Он делегат ұсынысты қабылдады, тек бір ғана қарсы дауыс болды – француз делегаты Габриэль Ханото. Ол Франция Кеңесінің вето құқығын пайдаланып, 1920 жылғы 18 желтоқсандағы алғашқы дауыс беруден бастап, келесі үш жыл бойы эсперантоны мойындауға бағытталған Лиганың барлық әрекеттерін тоқтатты. Ханото француз тілінің халықаралық тіл ретіндегі беделін жоғалтып жатқанына наразы болды және эсперантоны қауіп деп қарады. Алайда, екі жылдан кейін Лига мүше мемлекеттерге эсперантоны білім беру бағдарламаларына енгізуді ұсынды. Француздар бұған жауап ретінде француз мектептері мен университеттерінде эсперанто тіліндегі барлық сабақтарды тыйым салды. Францияның Білім министрлігі эсперантоны қабылдау «француз және ағылшын тілдерінің жойылуына және әлемдегі әдеби стандарттың төмендеуіне» әкеледі деп мәлімдеді. Дегенмен, көптеген адамдар 1920 жылдарды эсперанто қозғалысының өркендеу кезеңі деп санайды. 1941 жылы Кеңес Одағы антиұлтшылдық қозғалыстан қорқып, көптеген эсперантистерді және олардың туыстарын жаппай тұтқындап, жер аударып, өлтірді, бірақ бұл нацистік басқыншылықпен тоқтатылды. Гитлер «Менің күресімде» эсперанто еврей диаспорасын біріктіру үшін жасалған әмбебап тіл екенін жазды. Еврейлерден бос Германияның ұлттық эсперанто лигасының құрылуы нацистерді жібітпеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс тұтқындары лагерьлерінде эсперанто тілін оқытуға рұқсат етілмеді. Эсперантистер кейде күзетшілерді олар итальян тілін, Германияның ең жақын одақтасының тілін оқытып жатқанына сендіріп, тыйым салуды айналып өтуге тырысты. Кеңес Одағының алғашқы жылдарында эсперантоға мемлекеттік қолдау көрсетілді және ресми танылған Кеңес эсперанто қауымдастығы құрылды. Алайда 1937 жылы Сталин бұл саясатты кері қайтарды және эсперантоны қолдану 1956 жылға дейін тиімді түрде тыйым салынды, Франсиско Франко Мадридтегі Эсперанто әлемдік конгресінің құрметті демеушілігін қабылдады. Салқын соғыс, әсіресе 1950-1960 жылдары, эсперанто қозғалысына да кедергі келтірді, өйткені екі тараптың да эсперантоны жаудың пропагандасы үшін пайдалануы мүмкін деген қорқыныш болды. Алайда, тіл 1970 жылдары қайта жанданды және әлемнің жаңа бөліктеріне тарады, мысалы, 1975 жылы Ирандағы оның танымалдылығының күрт өсуі. 1991 жылы жалпыафрикалық конгресс өткізуге жеткілікті африкалық эсперантистер болды. Тіл таралуын жалғастыруда, бірақ ол ешбір елде ресми мойындалмаған және тек бірнеше елдің мемлекеттік білім беру бағдарламасының бөлігі болып табылады. 2022 жылы Амундсен-Скотт Оңтүстік полюс станциясында эсперанто клубы құрылды, бұл Антарктиданы ұйымдасқан эсперантистері бар соңғы континент етті.
Тілдің дамуы
Булонь декларациясы (1905) эсперантоға өзгерістерді шектеді. Бұл декларацияда, басқа да нәрселермен қатар, тілдің негізі Fundamento de Esperanto («Эсперантоның негізі», Заменгофтың алғашқы еңбектерінің жиынтығы) болып қала беруі керек деп айтылды, ол мәңгілік міндетті болуы тиіс: ешкім оған өзгерістер енгізуге құқығы жоқ. Декларация жаңа ұғымдарды сөйлеушінің қалауынша білдіруге рұқсат береді, бірақ оны бастапқы стильге сәйкес жасауға кеңес береді. Көптеген эсперантистердің пікірінше, осы декларация тілді тұрақтандырды, және осының арқасында эсперанто сөйлейтін қауымдастық басқа жасалма тілдерге қарағанда үлкен деңгейге жетті және гүлденген мәдениетке ие болды. Басқа жасалма тілдер тұрақты сөйлеуші қауымдастықты дамытуға үнемі түзетулер енгізуінің кедергі келтіргенінің салдарынан тоқтап қалды. Сонымен қатар, көптеген жасалма тілдерді жасаушылар өздерінің туындысына иелік етуге тырысып, басқалардың тілге үлес қосуына жол бермеді. Мұндай бір апатты жағдай – Шлейердің Волапюгі. Ал Заменгоф «эсперанто эсперантистерге тиесілі» деп жариялады және тіл жарық көргеннен кейін, басқаларға тілдің алғашқы дамуына қатысуға мүмкіндік берді. Алғашқы кітаптардағы грамматикалық сипаттама біршама тұманды болғандықтан, қолдану туралы консенсус (Заменгофтың кейбір сұрақтарға берген жауаптарының әсерінен) бастапқы жоспармен белгіленген шекаралар ішінде уақыт өте келе қалыптасты (Аулд 1988). Болон декларациясына дейін тіл өте тұрақты болды; жарияланғанынан кейінгі бірінші жылы тек бір ғана лексикалық өзгеріс жасалды, атап айтқанда, «қашан», «содан кейін», «ешқашан», «кейде», «әрқашан» деген сөздерді kian, tian, nenian, ian, ĉian-нан kiam, tiam, neniam және т.б. түрлеріне ауыстыру, kia «қандай», tia «сол сияқты» деген сөздердің айыптау формаларымен шатасудан сақтану үшін. Осылайша, эсперантоның құрылымы мен грамматикасы табиғи тілдерге тән тұрақтылыққа қол жеткізді, олардың ана тілдері мен қалыптасқан әдебиеттерінің арқасында. Эсперантоны үйрену кезінде тілдің құрылысы өзгеріп жатқандай сезім тудырмайды. Тілде өзгерістер болуы мүмкін және болды, бірақ олар кеңінен таралған халықтық қолдаумен ғана мүмкін болды; Волапюкте және басқа да тілдерде болғандай, кездейсоқ өзгерістер енгізген орталық билік болған жоқ. Қазіргі эсперанто қолданылуы Fundamento-да сипатталған бастапқы нұсқадан семантикалық (сөздердің мағынасының өзгеруі) жағынан айырмашылықтарға ие болуы мүмкін, бірақ грамматикалық немесе фонетикалық емес. Эсперанто тіліндегі басты мақаладағы мысал сөйлемдердегі «Мен мынауды ұнаймын» деген аударма маңызды мысал келтіреді. Fundamento-ға сәйкес, Mi ŝatas ĉi tiun сөзі «Мен оны бағалаймын» дегенді білдірмек. Дәстүрлі қолданыс Tiu ĉi plaĉas al mi (сөзбе-сөз «Бұл маған ұнайды»), бұл көптеген еуропалық тілдердің сөз тіркесін көрсетеді (француз тілінде celui ci me plaît, испан тілінде éste me gusta, орыс тілінде это мне нравится [eto mnye nravitsya], неміс тілінде Das gefällt mir, итальян тілінде mi piace). Алайда, бастапқы Ĉi tiu plaĉas al mi әлі де кеңінен қолданылады. Тілдің кейінгі өзгерістері туралы ақпарат алу үшін эсперантоның қазіргі заманғы дамуы деген бетке қараңыз.
Диалектілер, реформа жобалары және туынды тілдер
Эсперанто табиғи тілдің қолданылуы арқылы аймақтық диалекттерге бөлінбеді. Бұл, тілде сөйлейтіндердің аз ғана бөлігі күнделікті қарым-қатынасқа қолданғандықтан болуы мүмкін. Дегенмен, кем дегенде үш фактор диалекттердің пайда болуына қарсы тұрады: Фундаментоның орталықтандыру күші, Плена Вортаро және оның кейінгі нұсқаларының біріктіруші ықпалы (олар Заменгофтың және белгілі жазушылардың еңбектерінен алынған тілдік үлгілерді көрсетті), сондай-ақ тілдік қауымдастықтың трансұлттық мақсаттары. Слэн мен жаргон белгілі бір деңгейде дамыды, бірақ мұндай ерекшеліктер Эсперантоның басты мақсаты – әмбебап қарым-қатынасқа кедергі келтіреді, сондықтан олардан көбінесе аулақ болды. Алайда, ХХ ғасырдың басында көптеген реформа жобалары ұсынылды. Бұл эсперантидолардың көбісі сәтті болмады, бірақ алғашқысы, Идо ("туынды"), бірнеше жыл бойы айтарлықтай жетістікке жетті. Идо 1907 жылғы қазан айында Париждегі Халықаралық көмекші тілді қабылдау жөніндегі делегация тарапынан ұсынылды. Оның негізгі реформалары әліпбиді, семантиканы және грамматиканың кейбір ерекшеліктерін роман тілдеріне жақындату, сондай-ақ қажет болған жағдайларды қоспағанда, сын есімдердің келісімділігі мен айыптау жайын жою болды. Бастапқыда, бірқатар белгілі эсперантистер Идо жобасын қолдады, бірақ қозғалыс тоқтап, құлдырады – ең алдымен оның негізгі жақтаушыларының біреуінің қазасынан, содан кейін одан әрі өзгерістер ұсынылғаннан кейін. Қазіргі кезде Идода 250 мен 5000 арасында сөйлейтін адам бар деп есептеледі. Дегенмен, Идо Эсперанто сөздік қорының бай көзі болып табылады. Тілдің нақты бір ерекшелігіне ғана қатысты реформа жобаларының кейбіреулері бірнеше жақтаушы тапты. Солардың бірі – риизм, ол тілді әйелдерге және еркектерге қатысты кемсітушілік жоқ, гендерлік бейтарап есімдерді енгізу үшін өзгертеді. Алайда, осы жобалардың көпшілігі жеке ұлттарға тән (мысалы, ағылшын тілінде сөйлейтіндердің риизмі), ал Эсперанто қауымдастығында қабылданған жалғыз өзгерістер – соңғы бөлімде талқыланған, төменнен бастау алған шағын және біртіндеп реформалар. Эсперанто кейінірек Occidental (1922) және Novial (1928) сияқты бірнеше бәсекелес тіл жобаларына әсер еткен немесе шабыттандырған деп саналады. Бұл тілдердің танымалдылығы әрқашан Эсперантодан кем болды. Керісінше, Интерлингва (1951) танымалдылығы жағынан Идодан асып түсті. Алайда, онда Эсперантоның ықпалы шамалы немесе мүлдем жоқ.
Эсперантоның уақыт сызығы
1859: Эсперантоның негізін қалаушы Л. Л. Заменгоф Ресейдің (қазіргі Польша) Белосток қаласында дүниеге келді. 1873: Заменгофтар отбасы Варшаваға көшіп келді. 1878: Заменгоф өзінің Lingwe Uniwersala атты әмбебап тіл жобасының аяқталуын мектептегі достарымен бірге тойлады. 1879: Заменгоф Мәскеудегі медицина мектебінде оқиды. Ол жоқ кезде әкесі оның тілдік жобасын өртеп жіберді. Осы арада Шлайер Volapük эскизін жариялады, бұл көптеген сөйлеушілерді иеленетін алғашқы халықаралық көмекші тіл. Көптеген Volapük клубтары кейіннен Эсперантоға ауысты. 1881: Заменгоф медицина мектебін жалғастыру үшін Варшаваға оралды және жобасын қайта жасай бастады. 1887: Заменгоф үйленді. Шілде айында әйелінің қаржылық көмегімен ол Эсперантоны таныстыратын алғашқы басылым – "Unua Libro" баспасын шығарды. Польша, неміс және француз тілдеріндегі аудармалар сол жылдың соңында жарық көрді. 1888: Лев Толстой оның ерте қолдаушысы болды. Заменгоф "Dua Libro" және "Unua Libro" кітабының бірінші ағылшын тіліндегі басылымын шығарды, ол қателерге толы болып шықты. 1889: Ричард Х. Геогеган аударған "Unua Libro" кітабының екінші ағылшын тіліндегі басылымы қаңтарда жарық көрді және стандартты ағылшын аудармасы болды. Америка философиялық қоғамының мүшесі Генри Филлипс-младший де "Unua Libro" кітабын ағылшын тіліне аударды. "La Esperantisto" журналының бірінші томы қыркүйекте жарық көрді. Бұл тіл Эсперанто деп аталды. 1894: Заменгоф қысымға жауап ретінде түбегейлі реформаны дауысқа салуды ұсынды, бірақ ол басым көпшілікпен қабылданбады. Эсперантоның бұл нұсқасы көбінесе 1894 жылғы Эсперанто деп аталады. 1895: "La Esperantisto" басылымы тоқтатылды. "Lingvo Internacia" желтоқсан айында жариялана бастады. 1901: Заменгоф Гиллель ақсақалдың философиясына негізделген жалпыға ортақ дін туралы идеяларын жариялады. 1905: Көктемде "Fundamento de Esperanto" басылып шықты. Бірінші Дүниежүзілік Эсперанто конгресі Булонь-сюр-Мерде 688 қатысушымен, толық Эсперанто тілінде өтті. Булонь декларациясы конгресте әзірленіп, ратификацияланды. 1906: Швейцарияның Женева қаласында Екінші Дүниежүзілік Эсперанто конгресі өтті, оған 1200 адам қатысты. "La Revuo" басылымы жарық көрді. 1907: Британ Парламентінің 12 мүшесі Заменгофты Нобель сыйлығына ұсынды. Лондон қаласында Эсперантоның алтын стандартына негізделген қосалқы валютасы – спесмило қолданылып, Эсперантоның "Ĉekbanko Esperantista" (Эсперантоның тексеру банкі) құрылды. Парижде Луи Кутура ұйымдастырған комитет Ido реформасын ұсынды, бұл Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Эсперантоға айтарлықтай бәсекелестік жасады. 1908: 19 жасар швейцариялық Эсперантист Гектор Ходлер Универсалды Эсперанто қауымдастығын құрды. 1909: Барселонада Эсперантист теміржолшыларының халықаралық қауымдастығы құрылды. 1910-шы жылдар: Эсперанто Қытай Республикасының, Самос және Македонияның мемлекеттік мектептерінде оқытылды. 1910: Француз Парламентінің 42 мүшесі Заменгофты Нобель сыйлығына ұсынды. 1914: "Lingvo Internacia" және "La Revuo" басылымдары тоқтатылды. 1917: Заменгоф Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қайтыс болды. 1920: Чехословакияда соқырлар үшін алғашқы Эсперанто журналы "Aŭroro" жарық көруді бастады. Ол әлі күнге дейін басылып келеді. 1921: Француз ғылым академиясы халықаралық ғылыми қарым-қатынас үшін Эсперанто тілін қолдануды ұсынды. 1922: Эсперанто тіліне француз мектептерінде тыйым салынды. 1924: Ұлттар Лигасы мүше мемлекеттерге Эсперантоны көмекші тіл ретінде енгізуді ұсынды. 1920-жылдар: Бразилияның Білім министрлігінің кеңселері халықаралық хат алмасу үшін Эсперантоны қолданды. Қазіргі қытай әдебиетінің негізін қалаушы Лу Сун Эсперантоның жақтаушысы болды. Монтегю Батлер – балаларды Эсперанто тілінде тәрбиелеген алғашқы адам. 1933/34: UEA атауымен халықаралық (нейтралды) Эсперанто қозғалысын қайта ұйымдастыру. 1934: Эсперанто энциклопедиясы алғаш рет Будапештте жарық көрді. 1935: Калоцэй мен Уоррингхен ықпалды "Plena Gramatiko de Esperanto" (Эсперантоның толық грамматикасы) еңбегін жариялады. Эсперанто және басқа да жоспарланған тілдерге мамыр айында нацистік Германияда іс жүзінде тыйым салынды. 1936: Гиммлердің UEA мен SAT-ты тыйым салуы арқылы нацистік Германиядағы барлық Эсперанто ұйымдарына маусым айында тыйым салынды. 1937: Совет Одағындағы Эсперанто ұйымының басшылары тұтқындалды; Эсперанто қызметі мүмкін болмады. 1938: TEJO – Дүниежүзілік Эсперанто жастар ұйымы құрылды. 1939–1945: Екінші дүниежүзілік соғыста көптеген елдер Германия және Совет Одағының оккупациясында болды, онда Эсперанто ұйымдарына көбінесе тыйым салынды немесе Эсперанто қызметі басқа жолдармен шектелді. 1948: Теміржолшылар қауымдастығы IFEF, "Internacia Fervojista Esperanto Federacio" (Халықаралық Теміржолшылар Эсперанто Федерациясы) ретінде қайта құрылды, әлемдік теміржолдар әкімшілігінде Эсперантоны қолдануды мақсат етті (әзірге, Еуразияда). 1954: ЮНЕСКО Универсалды Эсперанто қауымдастығымен консультативтік қатынастар орнатты. 1966: Pasporta Servo-ның алғашқы нұсқасы Аргентинада іске қосылды. Pasporta Servo – Эсперанто тілін білетін адамдардан құралған әлемдік желі, олар өз елдерінен өтетін Эсперантистерге жатақ беріп, көмектеседі. 1967: Иштван Немере "Renkontiĝo de Esperanto Familioj" құрды, бұл Эсперанто тілін білетін отбасыларға арналған алғашқы ұйым. 1975: Эсперанто қозғалысы Иранға тарады, Теһранда үш мың адам тілді үйрене бастады. 1980: Раума, Финляндияда өткен "Internacia Junulara Kongreso" (Халықаралық Жастар Конгресі) Раума манифестін қабылдады, Эсперанто қозғалысындағы көптеген адамдардың Эсперантоның өзіндік мақсат екенін білдіретін көзқарасын бекітті. 1985: ЮНЕСКО БҰҰ мүше мемлекеттерін Эсперантоны мектеп оқу бағдарламаларына қосуға шақырады. 1987: 6000 Эсперантист Варшавада өткен 72-ші Дүниежүзілік Эсперанто конгресіне қатысты, Эсперантоның 100 жылдығын белгіледі. 1991: Тогоның Ломе қаласында алғашқы пан-африкалық Эсперанто конференциясы өтті. 1992: PEN International Эсперанто бөлімін қабылдады. 1999: Эсперанто ақыны Уильям Олд Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынылды. 2001: "Vikipedio" жобасы (Эсперанто Уикипедиясы) іске қосылды, нәтижесінде жасалған тілде алғашқы жалпы энциклопедия жазылды. Қазір ол Эсперантодағы ең танымал веб-сайттардың бірі. 2004: "Europe–Democracy–Esperanto" партиясы (E°D°E°) Франциядағы Еуропарламент сайлауына қатысты, барлық ЕО мүше мемлекеттері үшін Эсперантоны екінші тіл ету платформасымен, дауыстардың 0,15% алып. 2007: Израиль Эсперантоның 120 жылдығын (1887–2007) еске алу үшін марка шығарды. Заменгофтың өмірін сипаттаған мәтін Уикипедиядағы Эсперанто туралы мақаладан алынған суреттен жасалды. Марканың бұрышында Эсперанто қозғалысының туы көрсетілген. 2009: Бразилия Сенаты Эсперантоны мемлекеттік мектептердегі оқу бағдарламасының міндетті бөлігі ретінде енгізуді көздейтін заң жобасын қабылдады. 2010 жылдың жағдайына қарай заң жобасы әлі Депутаттар палатасынан өтпеді. 2015: 100-ші Дүниежүзілік Эсперанто конгресі Францияның Лилль қаласында өтті. Duolingo Эсперанто бағдарламасын іске қосты. 2017: Amikumu іске қосылды, бұл әлем бойынша жергілікті Эсперантистермен байланысатын Эсперантистерге арналған қосымша.