Кіріспе

Эсперантухо немесе Эсперантио – эсперанто тілін қолданушылардың қауымдастығы және олардың мәдениеті, сондай-ақ тіл қолданылатын орындар мен ұйымдар. Бұл термин "ел сияқты" қолданылады. Ол Жер бетінде жеке аумақты иеленбесе де, өзінің ұлттық Эсперанто қауымдастығы бар 120 елден тұрады деуге болады.

Этимологиясы мен терминологиясы

Бұл сөз ел атаулары сияқты қалыптасқан. Эсперантода елдердің атаулары дәстүрлі түрде олардың тұрғындарының этникалық атынан және -ujo жұрнағынан құралған. Мысалы, "Франция" деген сөз Francujo, franco (француз) сөзінен туындаған. Франкухоға ұқсас термин – Esperantistujo (эсперантистік ұлт). Дегенмен, бұл адамдардың физикалық жиынтығы туралы түсінік береді, ал тіл атауын сөздің негізі ретінде пайдалану оған мәдени аймақтың абстрактілірек мағынасын қосады. Қазіргі кезде ұлттық мемлекеттердің атаулары көбінесе -io жұрнағымен жасалады (бұл жұрнақ әдетте географиялық есімдерден ел атауларын тудыру үшін қолданылады, мысалы, Francio, Francujo орнына), және соңғы кезде Pasporta Servo және Эсперанто Азаматтар Қоғамдастығында, басқаларымен қатар, Esperantio түрі де қолданылуда.

Тарих

1908 жылы доктор Вильгельм Молли Пруссияның Бельгиямен бірлескен билеуіндегі Нейтрал Мореснетте "Амикехо" (достық орны) деп аталған эсперанто мемлекетін құруға тырысты. Оның тағдыры белгісіз, ал Нейтрал Мореснет 1919 жылғы Версаль келісімі бойынша Бельгияға қосылды. 1960 жылдары эсперанто мемлекетін құруға жаңа әрекеттер жасалды, бұл жолы ол Роза аралы Республикасы деп аталды. Бұл мемлекеттік арал Италияға жақын Адриатика теңізінде орналасқан. 2001 жылдың 2 маусымында Еуропадағы бірнеше ұйым (олар өздерін мекемелер деп атауды жөн көреді) "халықаралық құқық субъектісі болуға" және "өзінің ешбір елге жатпайтын диаспора тілдік тобына жататынын сезінетін эсперантистер арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға" мақсат қойған Эсперанта Цивитосын құрды. Esperanto Civito әрқашан Гектор Ходлердің 1908 жылы енгізген Esperantujo атауын қолданады, ол олардың раумизмді түсіндіруіне сәйкес анықталады, сондықтан мағынасы Esperantujo сөзінің дәстүрлі эсперанто түсінігінен өзгеше болуы мүмкін. 2017 жылы Amikumu деп аталатын тіл үйрену серіктесі қосымшасы іске қосылды, ол эсперанто тілін білушілерге бір-бірін табуға көмектеседі.

Қауымдастықтар

Эсперантудода үкіметтік жүйе жоқ, өйткені бұл нағыз мемлекет емес. Дегенмен, қауымдастықтардың әлеуметтік иерархиясы бар: Универсалды эсперанто қауымдастығы (UEA) 1908 жылы құрылған басты қауымдастық, оның орталық кеңсесі Роттердамда орналасқан. UEA-ның мақсаты – эсперанто тілін қолдануды насихаттау, халықаралық қатынастардағы тіл мәселесін шешуге ұмтылу, адамдар арасындағы рухани және материалдық қатынастардың барлық түрлерін дамыту, мүшелері арасында мықты ынтымақ сезімін қалыптастыру, сондай-ақ оларда басқа халықтарды түсіну және құрметтеуді сіңіру. Кейде құрлықтар бойынша қауымдастықтар болады, мысалы, Еуропалық эсперанто одағы. Сонымен қатар, UEA-ның Африка, Америка (Солтүстік және Оңтүстік), Азия, Таяу Шығыс және Океанияда эсперантоның таралуын насихаттауға бағытталған комиссиялары бар. Әлемнің 120-дан астам елінде ұлттық қауымдастықтар бар: Бразилиялық эсперанто лигасы, Германия эсперанто қауымдастығы, Жапон эсперанто қауымдастығы, Эсперанто АҚШ және Австралия эсперанто қауымдастығы – әлемнің барлық құрлықтарынан алынған мысалдар. Олардың мақсаты көбінесе елде эсперанто тілін оқытуға және қолдануға көмектесу. Соңында, жергілікті қауымдастықтар немесе эсперанто клубтары бар, онда еріктілер немесе белсенділер эсперанто тілін үйренуге немесе эсперанто мәдениеті туралы көбірек білуге арналған курстар ұсынады. Кейде олар университеттерде немесе мектептерде эсперантоға сабақ береді. Әлем бойынша руханият, хобби, ғылым немесе ортақ қызығушылықтары бар эсперантистерді біріктіретін тақырыптық қауымдастықтар да бар. Сондай-ақ, Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT) немесе 46 ұлттық бөлімшесі бар Дүниежүзілік эсперанто жастар ұйымы (TEJO) сияқты бірнеше әлемдік ұйымдар бар.

Сыртқы қатынастар

Жалпыға бірдей Эсперанто қауымдастығы мемлекеттік жүйе емес, бірақ бұл қауымдастық Эсперанто тілін бүкіл әлемде ұсынады. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен ЮНЕСКО-дан өзге, ЭАҰ ЮНИСЕФ және Еуропа Кеңесімен кеңес беру қарым-қатынастарында болады, ал Америка Мемлекеттері Ұйымымен жалпы ынтымақтастық байланыста. ЭАҰ терминология комитетімен (ISO/TC 37) белсенді байланыс арқылы Халықаралық Стандарттау Ұйымымен (ISO) ресми түрде ынтымақтасады. Қауымдастық Еуропалық Одақ және басқа да мемлекетаралық және халықаралық ұйымдар мен конференциялар туралы ақпарат таратуда белсенді. ЭАҰ Еуропалық Тілдер Кеңесінің мүшесі болып табылады, ол Еуропалық Одақ ішінде және одан тыс жерлерде тілдер мен мәдениеттерді тануды кеңейтуге бағытталған университеттер мен тіл білімі қауымдастықтарының бірлескен форумы. Сонымен қатар, 2011 жылдың 10 мамырында ЭАҰ мен Халықаралық Терминология Ақпараттық Орталығы (Инфотерм) ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды, оның мақсаты – ақпарат алмасу, бір-біріне көмек көрсету және терминология саласындағы жобалар, жиналыстар, жарияланымдар бойынша қолдау беру, сондай-ақ ЭАҰ Инфотермнің серіктес мүшесі атанды.

Саяси қозғалыстар

2003 жылы «Еуропа – Демократия – Эсперанто» деп аталатын еуропалық саяси қозғалыс құрылды. Оның құрамында елдерге байланысты жарғысы болатын жергілікті бірлестіктерді біріктіретін еуропалық федерация бар. Қозғалыстың жұмыс тілі – эсперанто. Мақсаты – «Еуропалық одаққа мүшелік құқықтары демократиясын орнату үшін қажетті құралдарды ұсыну». Халықаралық тіл – мемлекеттік шекарадан өтетін саяси және әлеуметтік диалогты қамтамасыз ететін және халықтар арасындағы бейбітшілік пен түсіністікке белсенді үлес қосатын құрал. Бастапқы сайлаудағы негізгі идея эсперантоның болуын және қолданылуын жалпыхалыққа тарату болды. Алайда, Францияда қолдау дауыстары үнемі артып келеді: 25067 (2004), 28944 (2009) және 33115 (2014). Бұл елде мәселені қолдайтын бірнеше қозғалыс бар: France Équité, Europe Liberté және Politicat.

Таңбалар

Эсперантоның туы Verda Flago (Жасыл Ту) деп аталады. Ол мыналардан тұрады:
2:3 пропорциясы бар тіктөртбұрышты пішін. Жасыл түстің өрісі, онда жасыл түс үміт символы болып табылады. Ешқандай "ресми" түс таңдалғанын көрсететін дерек жоқ. Жасыл түс әртүрлі дереккөздерде әртүрлі болып келеді, бірақ көбінесе осы түс қолданылады. Көтергіштің жартысын құрайтын ақ, төртбұрышты кантон (жоғарғы сол жақ бұрыш), онда ақ түс бейбітшілік пен бейтараптылықты білдіреді. Кантонның ішінде бес континентті бейнелейтін Verda Stelo (Жасыл Жұлдыз) деп аталатын бес қабырғалы жасыл жұлдыз орналасқан. Гимн 1891 жылдан бері "La Espero" деп аталады: бұл Л. Л. Заменгоф жазған өлең. Әдетте, бұл ән 1909 жылы Фелисьен Меню де Менил жазған жеңіс маршымен бірге орындалады. Юбилей символы тілді іштен бейнелейді, ал ту – Эсперанто қозғалысын көрсетеді. Онда латын әрпі Е (Esperanto) және кириллица әрпі Э (Эсперанто) бар, бұл Батыс пен Шығыстың бірігуін символдайды. Юбилей символына қатысты пікір таластар болды, кейбір эсперантистер оны қынжырлап "қарбыз" деп атады. Сонымен қатар, тілдің негізін қалаушы Людвик Лейзер Заменгоф көбінесе символ ретінде қолданылады. Кейде оны американдық "Аға Сэмнің" мультфильмдегі кейіпкеріне сіңіріп, "Зам аға" деп те атайды.

Білім

Оқулықтардан басқа, соның ішінде Заменгофтың "Fundamento de Esperanto", "Assimil" әдістері және "BBC" телеарнасының "Muzzy in Gondoland" сияқты, сондай-ақ "Pasporto al la tuta mondo" бейне әдістерінен өзге, онлайн оқытуға арналған көптеген курстар бар. Сонымен қатар, кейбір университеттерде эсперанто тілі оқытылады, ал Жоғары шет тілдер курсы (Eötvös Loránd университеті) Тілдерді ортақ еуропалық тілдік өлшемдеріне (CEFR) сәйкес сертификаттар береді. Эсперанто мұғалімдерінің халықаралық лигасы (ILEI) мұғалімдерге арналған оқу материалдарын жариялау бойынша жұмыс істеп жатыр. Эсперанто университеті эсперанто тілінде бейне лекцияларды ұсынады, мысалы, "Соғысқа қарсы күрес", "Ақпараттық технологиялар" және "Астрономия" сияқты мамандықтар бойынша. Дүниежүзілік эсперанто конгресінде "Internacia Kongresa Universitato" (IKU) аясында да курстар өткізіледі. Содан кейін UEA тиісті құжаттарды өз веб-сайтына жүктейді. Эсперантодағы жұмыстар үшін ғылым – тиімді сала. Мысалы, 1998 жылдан бері әр жылдың қараша айында Чехия мен Словакияда ғылым мен техникада эсперантоны қолдану жөніндегі конференция (KAEST) өтіп келеді. Жеке бастамалар да кең таралған: математика ғылымдарының докторы Ульрих Маттиас сызықтық алгебраның негіздері туралы құжат жасады, ал АҚШ-тың Мэн штатынан шыққан топ Python бағдарламалау тілін үйренуге арналған нұсқаулық жазды. Жалпы, эсперанто басқа тілдерді (мысалы, неміс, словак, суахили, волоф немесе токи-пона) оқытуға бағытталған кейбір веб-сайттарда лингва франка ретінде қолданылады.

Медиа

1889 жылдан бері «Эсперантисто» журналы жарық көрді, одан кейін әлемнің көптеген елдерінде эсперанто тіліндегі басқа да журналдар пайда болды. Олардың кейбіреулері – эсперанто ұйымдарының ақпарат құралдары («Эсперанто», «Сенначуло» және «Контакто»). 2003 жылы іске қосылған «Libera Folio» сияқты онлайн эсперанто журналдары эсперанто қозғалысына тәуелсіз көзқарас ұсынады, қазіргі дамуды объективті және сыни тұрғыдан қарастыруға бағытталған. Көптеген журналдар ағымдағы оқиғалармен айналысады; мұндай журналдардың бірі – «Monato», ол 60-тан астам елде оқылады. Оның мақалаларын 40 елден келген тілшілер жазады, олар жергілікті жағдайды жақсы біледі. Эсперанто тіліндегі танымал газеттердің ішінде – «La Ondo de Esperanto», «Beletra Almanako», «Literatura Foiro» және «Heroldo de Esperanto». Көбінесе ұлттық ұйымдар өз журналдарын шығарады, олар елдегі қозғалыс туралы ақпарат береді, мысалы, «Espéranto France» ұйымының «Le Monde de l'espéranto» журналы. Халықаралық ғылыми эсперантистік қауымдастық (ISAE) журналы сияқты ғылыми журналдар да бар. «Muzaiko» радиосы 2011 жылдан бері эсперанто тілінде әндер, сұхбаттар мен ағымдағы оқиғалардан тұратын тәулік бойы халықаралық бағдарлама таратуда. Екеуін де подкаст ретінде жүктеуге болады. «Muzaiko»-дан басқа, басқа радиостанциялар да әртүрлі тақырыптар бойынша эсперанто тілінде бір сағаттық хабарлар береді: «Radio Libertaire», «Polskie Radio», «Vatican Radio», «Varsovia Vento», «Radio Verda» және «Kern. punkto».

Интернет

Интернеттің таралуы эсперанто тілін білушілер арасында тиімді байланыс орнатуға мүмкіндік берді және пошта сияқты баяу медиа құралдарын ішінара ығыстырды. Facebook және Google сияқты көптеген танымал сайттар эсперанто интерфейсін ұсынады. 2009 жылдың 15 желтоқсанында Л.Л. Заменгофтың 150 жылдығына арналған шара аясында Google өздерінің Google Doodles бөлігі ретінде эсперанто туын көрнекті етіп көрсетті. Twitter, Telegram, Reddit және Ipernity сияқты медиа платформаларында да осы қауымдастықтың көптеген өкілдері бар. Бұған қоса, WordPress және YouTube сияқты контент провайдерлері блогерлерге эсперанто тілінде жазуға мүмкіндік береді. LibreOffice кеңсе пакеті мен Mozilla Firefox браузері, сондай-ақ бағдарламалауды үйретуге арналған Scratch бағдарламасының эсперанто нұсқалары да қолжетімді. Атап айтқанда, Minecraft сияқты онлайн ойындар толыққанды эсперанто интерфейсін ұсынады. Монеро – анонимді криптовалюта, атауы эсперанто тіліндегі "монета" сөзінен алынған, ал оның ресми әмианы эсперанто тілінде қолжетімді. Бұл Monerujo ("Monero контейнері") үшін де дұрыс, ол Android платформасы үшін жасалған жалғыз ашық кодты әмиан.

Спорт

Эсперантухо ел болмаса да, 2014 жылдан бері бар және Әлемдік эсперанто конгрестері кезінде ойындарға қатысатын эсперанто футбол командасы бар. Бұл команда ФИФА-ға емес, Ұлттық футбол кеңесінің құрамында, және 2014 жылы армян тамыры бар Аргентина қауымдастығының командасымен, ал 2015 жылы Батыс Сахара командасымен ойнады.

Эсперанто тілділер мен эсперантистер

Алғашында эсперанто тілін Л. Л. Заменгоф сипаттағандай үйренген. 1905 жылы "Фундаменто де Эсперанто" алғашқы эсперанто оқулығын, жаттығу кітабын және әмбебап сөздікті жариялады. "Эсперантизмнің мәні туралы декларация" (1905) эсперанто тілін сөйлейтін және қолданатын кез келген адамды "эсперантист" деп анықтайды. "Эсперантизм" – халықаралық және этникалық қарым-қатынастарда ана тілдеріне қосымша ретінде эсперанто тілін кеңінен таратуды мақсат ететін қозғалыс ретінде анықталды. "Эсперантист" сөзі осы "эсперантизм" (эсперанто қозғалысы) және "-ист" және "-изм" жұрнақтары идеологиямен байланысты болғандықтан, бүгінде эсперанто тілін меңгерген көптеген адамдар өздерін "эсперанто тілінде сөйлейтін адам" деп атауды ұнатады. 1998 жылдан бері "La Ondo de Esperanto" журналы жыл сайын тілдің таралуына ерекше үлес қосқан "Жылдың эсперантисін" жариялап келеді.

Кәсіпорындар

Кітап шығару және сату, көбінесе "кітап қызметтері" деп аталатын, негізгі нарық болып табылады және көптеген Эсперанто қауымдастықтарының шығындарының басым бөлігін құрайды. Кейбір компаниялар бұл салада жақсы танымал, мысалы, 1990 жылдан бері Эсперанто музыкасын шығарып, оны танымал етудегі Vinilkosmo. Сонымен қатар, Чак Смит құрған Эклабору сияқты жұмыс іздеуге арналған веб-сайттар бар, олар Эсперанто қауымдастықтарында немесе Эсперанто жиындарында жұмыс ұсыныстарын және үміткерлерді байланыстырады.

Ақшалай валюта

1907 жылы Рене де Соссюр спессимоны халықаралық валюта ретінде ұсынды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін оның қандай да бір пайдасы болды. 1942 жылы stelo ("жұлдыз"; көпше түрі – steloj) деп аталатын валюта құрылды. Ол Универсаль Лиганың жиналыстарында және жыл сайынғы Универсалдық Конгресс сияқты эсперанто орталарында қолданылды. Уақыт өте келе ол бірте-бірте қолданудан шығып, 1990 жылдары Универсаль Лига ресми түрде жабылғанда қалған steloj монеталары АЭА-ға тапсырылды. Оларды АЭА кітап қызметінен сувенир ретінде сатып алуға болады. Қазіргі steloj пластиктен жасалған, олар көптеген жиналыстарда, әсіресе жастар арасында қолданылады. Stelaro валютаны басқарады, ол бағамын есептейді, қорын сақтайды және түрлі онлайн жиналыстарда филиалдар ашады. Қазіргі уақытта 1 ★, 3 ★ және 10 ★ номиналындағы stelo монеталары бар. 2014 жылғы 31 желтоқсандағы жұлдызша бағасы 1 EUR = 4.189 ★ құрады.

Сәулет мұрасы

Көптеген елдерде L. L. Заменгоф немесе Эсперантоның құрметіне аталған Заменгоф Эсперантолық нысандары (ZEO) бар – ескерткіштер, көше атаулары, орналасқан жерлер және т.б. Сондай-ақ, ZEO мәселелері бойынша ЕАҰ комитеті де бар. Одан бөлек, бірнеше елде Эсперантоға арналған орындар бар: кездесу алаптары, шеберханалар, семинарлар, фестивальдер, Эсперанто үйлері. Бұл орындар Эсперантистерге қызығушылық тудырады. Мысалы, Франциядағы Грессилион қамалы және Венадағы (Австрия) Жоспарланған тілдер бөлімі мен Эсперанто мұражайы.

Мәдени мұра

Эсперантоның әдеби мұрасы – жасалма тілдердің ішіндегі ең бай және ең алуан түрлісі. Эсперанто тілінде 25 000-нан астам кітап (түпнұсқа және аудармалар) сондай-ақ, тұрақты түрде таралған 100-ден астам журнал бар. Эсперанто тілінде шығарылған бірнеше фильм де кездеседі. Сонымен қатар, көптеген фильмдерде эсперанто тілінің өзі қолданылған.

Мерекелік шаралар

Эсперанто тілін меңгергендер тарапынан танылған көптеген мерекелер халықаралық деңгейде аталып өтіледі, БҰҰ және ЮНЕСКО сияқты ұйымдармен толыққанды мойындалды, сондай-ақ БҰҰ-ға мүше елдердің кейбіреулерінде де ресми түрде тойланады. Бұл, көбінесе, 20 ғасырдың ортасында халықаралық қатынастар саласында (соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымында) жұмыс істеген ұйымдарға эсперанто қауымдастығының бұрынғы ықпалының нәтижесі. 2010 жылдан бері UEA халықаралық мерекелер ретінде ұсынған мерекелер:
Күні Атауы Мағынасы, мақсаты, жылдығы 21 ақпан Халықаралық ана тілі күні Мәдени алуан түрлілікті және көптілділікті сақтау. Ақпан айының соңғы аптасы Халықаралық достық аптасы Өзара байланыстар мен сезімді күшейту. 14 сәуір Барлық пионерлерді еске алу күні Л.Л. Заменгофтың қайтыс болған күні (1917). 26 шілде Эсперанто күні "Unua Libro" (1887) кітабының жарық көрген күні. 21 қыркүйек Халықаралық бейбітшілік күні (БҰҰ) Соғысқа қарсы болу, соғыстарды тоқтату және бейбітшілікті орнату. 26 қыркүйек Еуропа тілдері күні (Еуропа кеңесі) Еуропа бойынша тілдерді оқытуға шабыландыру. 15 желтоқсан Заменгоф күні Л.Л. Заменгофтың туған күні (1859). Эсперанто кітаптарымен әдеттегі сауда.