Кіріспе
Ағылшын тіліне негізделген бақыланатын тіл (англ. Basic English) – стандартты ағылшын тіліне негізделген, бірақ сөздік қоры мен грамматикасы күрт жеңілдетілген тіл. Оны тілші және философ Чарльз Кей Огден халықаралық қосымша тіл ретінде, сондай-ақ ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқытуға көмек ретінде жасады. Ол Огденнің 1930 жылғы «Негізгі ағылшын тілі: ережелер мен грамматикасы бар жалпы кіріспе» кітабында ұсынылды. Бастапқы ағылшын тілі бойынша алғашқы жұмысты Гарвард университетінің Ивор Ричардс және Кембридж университетінің Чарльз Кей Огден есімді екі ағылшын жазушысы жазды. Бастапқы ағылшын тілінің дизайны Огден мен Ричардстың 1923 жылғы «Мағынаның мәні» кітабында жариялаған семиотикалық теорияға көп сүйенді. Огденнің «Негізгі» тілі және жеңілдетілген ағылшын тілі тұжырымдамасы Екінші дүниежүзілік соғысында одақтастардың жеңісінен кейін әлемдегі бейбітшілік құралы ретінде ең көп танылды. Ол әлемнің азшылық тілдерін бірте-бірте жою және мүмкіндігінше тек бір тілді – ағылшын тілін, қарапайым немесе толық түрінде қолдану қажеттігіне сенді. Негізгі ағылшын тілі ешқандай бағдарламаға енгізілмегенімен, әртүрлі халықаралық мақсаттар үшін ұқсас жеңілдетулер жасалды. Ричардс оны Қытайдағы мектептерде қолдануды насихаттады. Ол «Америка дауысының» «Ағылшын тілін оқыңыз» бағдарламасын, жаңалықтарды тарату үшін, және техникалық нұсқаулықтарды жазуға арналған тағы бір ағылшын тіліне негізделген бақыланатын тіл – Жеңілдетілген техникалық ағылшын тілін құруға ықпал етті. Огденнің негізгі ағылшын тілінен қалған нәрсе – бүкіл әлемде, әсіресе Азияда оқытылатын ағылшын тілінің бастауыш деңгейіндегі сөздік ретінде қолданылатын 850 сөзден тұратын тізім.
Basic English (a backronym for British American Scientific International and Commercial English) is a controlled language based on standard English, but with a greatly simplified vocabulary and grammar. It was created by the linguist and philosopher Charles Kay Ogden as an international auxiliary language, and as an aid for teaching English as a second language. It was presented in Ogden's 1930 book Basic English: A General Introduction with Rules and Grammar. The first work on Basic English was written by two Englishmen, Ivor Richards of Harvard University and Charles Kay Ogden of the University of Cambridge in England. The design of Basic English drew heavily on the semiotic theory put forward by Ogden and Richards in their 1923 book The Meaning of Meaning. Ogden's Basic, and the concept of a simplified English, gained its greatest publicity just after the Allied victory in World War II as a means for world peace. He was convinced that the world needed to gradually eradicate minority languages and use as much as possible only one: English, in either a simple or complete form. Although Basic English was not built into a program, similar simplifications have been devised for various international uses. Richards promoted its use in schools in China. It has influenced the creation of Voice of America's Learning English for news broadcasting, and Simplified Technical English, another English based controlled language designed to write technical manuals. What survives of Ogden's Basic English is the basic 850 word list used as the beginner's vocabulary of the English language taught worldwide, especially in Asia.
Құрылыс қағидалары
Огден ағылшын тілін ана тілі ретінде сөйлейтін адамдар үшін қалыпты сақтай отырып, грамматикалық шектеулерді және парафраздауды кеңінен қолданатын бақыланатын шағын сөздік арқылы оны жеңілдетуге тырысты. Ең бастысы, Огден тек 18 етістікке ғана рұқсат берді, оларды "операторлар" деп атады. Оның "Жалпы кіріспесінде" былай делінген: "Негізгі ағылшын тілінде 'етістіктер' жоқ". Мұның негізгі себебі, ағылшын тілінде есімдерді қолдану өте түсінікті, бірақ етістіктерді қолдану/түрлендіру оңай емес, сондықтан етістіктерді жою құлпытас болмас еді. Әлемге ең көп қажет нәрсе – мыңға жуық өлі тіл және тағы бір тірі тіл. К. Огден, "Негізгі ағылшын тілі жүйесі"
Сөз тізімдері
Огденнің сөз тізімдері тек сөз түбірлерін қамтиды, олар практикада белгілі бір қосымшалар жиынтығымен және кез келген қолжетімді сөз үшін (зат есім, есімдік немесе шектеулі етістіктер жиынтығы) рұқсат етілген формалардың толық жиынтығымен толықтырылады. Бастапқы ағылшын тілінің 850 негізгі сөзі Wiktionary-дегі Бастапқы ағылшын тілі сөз тізімінде табылады. Бұл негіз теориялық тұрғыдан күнделікті өмірге жеткілікті. Дегенмен, Огден әрбір студенттің белгілі бір сала бойынша күнделікті жұмыс үшін қосымша 150 сөз тізімін, сондай-ақ жалпы сала (мысалы, ғылым, поэзия, бизнес) үшін ерекше пайдалы 100 сөз тізімін және сол жалпы саланың мамандандырылған кіші тобынан 50 сөз тізімін үйренуін ұсынды, осылайша күнделікті жұмыс пен өмір үшін негізгі 1000 сөздік құруға болады. Огден сондай-ақ, әрбір студенттің шамамен 200 «халықаралық» сөздің негізгі жиынтығымен таныс болуы керек (демек, оларды тек қайта қарауы керек) деп есептеді. Сондықтан, бірінші деңгейдегі студент шамамен 1200 сөзден тұратын негізгі сөздікпен бітіруі керек. Нақты жалпы негізгі сөздік шамамен 2000 сөзден тұруы мүмкін (негізгі 850 сөз, 200 халықаралық сөз және сауда, экономика және ғылым салалары үшін 1000 сөз). Бұл «стандартты» ағылшын тілі деңгейіне жеткілікті. Бұл 2000 сөздік – «әрбір оқушы білуі тиіс» нәрсені білдіреді. Осы деңгейде студенттер өздігінен оқуға көше алады. Огденнің Бастапқы ағылшын тілінің 2000 сөз тізімі және Voice of America-ның Арнайы ағылшын тілінің 1500 сөз тізімі Simple English Wikipedia үшін сөздіктер ретінде қолданылады.
Ережелер
Бастапқы ағылшын тілі 850 сөзін өзгерту немесе біріктіру арқылы қосымша мағыналарды (морфологиялық тудыру немесе жалғау) білдіруге мүмкіндік беретін қарапайым грамматиканы қамтиды. Грамматика ағылшын тіліне негіделген, бірақ әлдеқайда қарапайым. Көптік зат есімдер s немесе оған ұқсас формалар қосу арқылы жасалады, мысалы, сусындар, қораптар немесе елдер. Зат есімдер er (тұтқын) немесе ing (салыну) жұрнақтарымен құралады. Сын есімдер ing (қайнап тұрған) немесе ed (араластырылған) жұрнақтарымен құралады. Үстеулер "сапалар" деп аталатын сөздерге (заттарды сипаттайтын сын есімдер) ly (мысалы, тығыз) қосу арқылы жасалуы мүмкін. Салыстыру үшін more және most сөздері қолданылады (мысалы, күрделірек), бірақ er және est жұрнақтары да жиі қолданылады (арзан). Теріс түрі un (ақылсыз) жұрнағы арқылы жасалуы мүмкін. Сұрақтарда do сөзі қолданылады, ағылшын тіліндегідей (Do you have some?). Бастапқы ағылшын тілінде "операторлар" деп аталатын (он етістіктен тұратын жиынтық) есімдіктер мен сөздер ағылшын тіліндегі әртүрлі формаларын қолданады (мысалы, мен оған барамын, ол маған барады). Құрама сөздер екі зат есімді (мысалы, soapbox) немесе зат есім мен сөз тіркесін (бастапқы ағылшын тілінде "директивалар" деп аталатын) біріктіру арқылы жасалуы мүмкін (мысалы, күн шығу). Ағылшын және басқа еуропа тілдерінде бірдей немесе ұқсас сөздер болатын (мысалы, радио) халықаралық сөздер ағылшын тіліндегі түрін сақтайды. Сандар, күндер, ақша немесе өлшемдер үшін де ағылшын тіліндегі формалар қолданылады. Тапсырмаға қажетті кез келген техникалық терминдер немесе арнайы сөздер тырнақшаға алынып, мәтінде бастапқы ағылшын тіліндегі сөздермен түсіндірілуі керек (мысалы, 'сөздік' – сөздердің тізімі).
Сын
Барлық халықаралық көмекші тілдер сияқты, негізгі ағылшын тілі де жеке пікірлерге негізделгендіктен сынға ұшырауы мүмкін, сондықтан, парадоксалды түрде, өзінен-өзі бөлініс тудырады. Сонымен қатар, барлық табиғи тілге негізделген IAL сияқты, Basic тілі де ана тілі бар қауымға қатысты әділетсіздікке бейім деп есептеледі. Екінші тіл ретінде ағылшын тілін оқыту құралы ретінде Basic English негізгі сөздік таңдалымы мен грамматикалық шектеулері үшін сынға ұшырады. 1944 жылы оқылымдылық сарапашысы Рудольф Флеш "Harper's Magazine" журналында "Basic English негізгі ме?" деген мақала жариялады, онда ол: "Бұл негізгі емес, және бұл ағылшын тілі де емес" деді. Оның шағымының мәні – сөздік қоры тым шектеулі, соның салдарынан мәтін қажетсіз қиындықтарға толы болады. Ол сондай-ақ, Basic сөздігіндегі сөздер кездейсоқ таңдалғанын айтады және тілді жеңілдеткенін көрсететін эмпирикалық зерттеулер болмағанын атап өтеді. 1948 жылғы "Коммуникацияның математикалық теориясы" атты жұмысында Клод Шеннон Basic English-тің шектеулі сөздік қорын Джеймс Джойстің кең сөздік қорына ие "Finnegans Wake" шығармасымен салыстырды. Шеннон атап көрсетеді, Basic English-те сөздік қорының жетіспеуі өте жоғары артық ақпарат деңгейіне әкеледі, ал Джойстің кең сөздік қоры "семантикалық мазмұнды сығымдауға қол жеткізеді" деп есептеледі.
Әдебиеттік сілтемелер
1933 жылы жарық көрген «Келешек пішіні» романында Г.Г. Уэллс негізгі ағылшын тілін ұзақ күрес соңында әлемді біріктіріп, тоталитарлық әлемдік үкімет құрған жаңа элитаның лингва франкасы ретінде бейнеледі. Уэллстің болжаған болашақ әлемінде адамзаттың дерлік барлық мүшесі осы тілді біледі. 1942 жылдан 1944 жылға дейін Джордж Оруэлл негізгі ағылшын тілін қолдады, бірақ 1945 жылы ол жалпыға ортақ тілдерді сынады. Негізгі ағылшын тілі кейіннен оның «1984» романындағы Жаңатілдің пайда болуына әсер етті. Эвелин Во өзінің 1945 жылғы «Брайдсхедке қайта оралу» романын сынға алды, оны бұрын өзінің шедевр туындысы деп атаған болатын: «Бұл [Екінші дүниежүзілік соғыс] – қазіргі таңдағы қиыншылық пен апат қатері төнген қараңғы кезең болды – соя және негізгі ағылшын тілінің дәуірі. Осының салдарынан кітапта тағам мен шарапқа, жақындағы өткеннің сәніне, риторикалық және әшекей тілге деген құштарлық сезімі бар, ал қазір, қарны тоқ болғанда, мен оны ұнатпаймын». Ғылыми-фантастика жазушысы Роберт А. Хайнлайн «Шығанақ» әңгімесінде Speedtalk деп аталатын жасалма тілді қолданды, онда негізгі ағылшын тіліндегі әрбір сөз бір фонемамен алмастырылады, бұл гений супермендер нәсілі үшін тиімді коммуникация құралы ретінде қарастырылды.