Кіріспе

Эсперанто тілінде сөйлейтіндермен байланысты мәдениет – Эсперанто мәдениеті, яғни эсперантухо немесе эсперанто тілді қауымдастықтың ортақ мәдени тәжірибесін білдіреді. Эсперанто жасалма тіл болғанына қарамастан, оның тарихы 19 ғасырдың соңына дейін жетеді және оның қолданушылары арасында ортақ әлеуметтік-мәдени нормалар қалыптасқан. Олардың кейбіреулерін тілдің авторы Людвиг Заменгофтың бастапқы идеяларына, соның ішінде жаһандық екінші тіл халықаралық байланысты нығайтады деген теориясына байланыстыруға болады. Ал қалғандары уақыт өте келе, тіл әртүрлі ұлттық және тілдік мәдениеттердің араласуына жағдай жасаған сайын дамыды. Кейбір эсперанто тілінде сөйлейтіндер тілдің идеологиясын зерттеген. Эсперанто мәдениетіне өнер, әдебиет және музыка, сондай-ақ халықаралық мерекелер мен мәдени алмасулар, мысалы, Pasporta Servo да кіреді.

Ана тілі - қазақ

Эсперантоның ана тілі - эсперантоны өз ана тілінің бірі ретінде меңгерген адамдар. 1996 жылға дейін эсперантоны ана тілі ретінде қолданатын отбасылардың 350-ге жуық жағдайы анықталған. Белгілі барлық жағдайларда, бұл адамдар ана тілінде көптілді, олар эсперантомен қатар жергілікті ұлттық тілде немесе ата-аналарының ана тілінде тәрбиеленеді. Көптеген жағдайларда баламен эсперанто тілінде сөйлескен әке болды. Мұндай отбасылардың көпшілігінде ата-аналардың ана тілі бір болған, алайда көптеген отбасыларда ата-аналардың ана тілі әртүрлі болған, олардың ортақ тілі тек эсперанто ғана болды.

Жазу

Эсперанто бастапқыда тек кітаптар арқылы үйренуге болатын тіл еді, және бүгінгі күнге дейін көптеген адамдар бір-бірінен қашықтап, интернет арқылы хабарласады, сондықтан жазу мен оқу Эсперанто мәдениетінің маңызды бөлігін құрайды. Көптеген адамдар көркем немесе ғылыми еңбектер жазған немесе аударған, оларды жариялаған немесе онлайн тегін оқуға қолжетімді еткен. Эсперантоның алғашқы күндерінен бері хат жарысушылар танымал болды, себебі Эсперанто бастапқыда "толығымен бейтаныс адамға хат, грамматика ережелерінің тізімі мен сөздік жіберуге болатын тіл ретінде жарнамалданды, ал ол адам сөздерді қарап, мағыналы жауап жаза алатын еді". Шындығында, көптеген адамдар Эсперанто тілін білушілерді көбейту үшін осылай істеді. Сол кезде, 1900 жылдардың басында, әлемде "қайда болса да" қолданылатын басты тіл болған жоқ, және шетелдер туралы дұрыс ақпарат алу қиын болды. Оған қоса, марка жинау балалардың танымал хоббиі болатын. Қазіргі заманда Эсперанто тілін меңгергендердің көпшілігі бір-бірімен интернет арқылы байланысады. "Monato" ("ай") – жергілікті тілшілер жазатын, "шынайы халықаралық Time немесе Newsweek сияқты" жалпы жаңалықтар журналы. 1920 жылдан бері соқырларға арналған "Aŭroro" журналы шығып тұрады, және жалпы алғанда, Эсперантода әлемдегі ең ірі Брайль басылымдары бар – 1900 жылдардың басында Эсперанто Еуропадағы соқырлар мектептерінде оқытыла бастады, және осыдан бастап бұл үрдіс дамыды. Эсперанто – бұл Әлемдік Эсперанто қауымдастығының мүшелеріне Эсперанто қауымдастығында болып жатқан барлық жаңалықтар туралы хабар беру үшін пайдаланатын журналы. Жапония мен Қытай сияқты қалалардағы жеке Эсперанто клубтары шығарған тағы да көптеген журналдар бар.

Медиа

Эсперанто музыкасы әдетте адамның өзінің елінің дәстүрлі стилінде орындалады, бірақ «халықаралық» музыка (американдық поп музыка, рэп музыка және т.б.) да бар. Көптеген танымал әндер эсперанто тіліне аударылған, мысалы, «La vie en rose» және «En el frente de Gandesa» (сілтемелер YouTube-тағы әндердің эсперанто нұсқаларына). Қазіргі уақытта Қытай радиосы Халықаралық, Мельбурн этникалық қауымдастығы радиосы, Гавана Куба радиосы, Radio Audizioni Italiane (Rai), Польша радиосы, Radio F.R.E.I. және Ватикан радиосы хабар таратады. Көптеген адамдардың жеке подкасттары мен видеоблогтары бар. 1964 жылы Жак Луи Маэ «Ангорож» атты эсперанто тіліндегі алғашқы толық метражды көркем фильмін жасады. 1965 жылы алғашқы американдық эсперанто туындысы – Уильям Шатнер қатысқан «Инкубус» фильмі шықты. Алайда, «Инкубус» көбінесе эсперантомен таныстырудың күлкілі тәсілі ретінде қарастырылады, себебі актерлердің ешқайсысы эсперантоны дұрыс айтуды білмеді, сценарийші түсірілімге дейін екінші пікір алмағандықтан диалогтар өте жаман және сәл ғажап болды, ал сюжеті түсініксіз болды. 2005 жылдың қараша айында Internacia Televido интернет-телеарнасы хабар таратуды бастады. Эсперанто теледидарының көп бөлігі Австралияда ұйымдастырылған. Бірнеше қысқа фильмдер түсірілді, ал кейде «теледидар үшін» пьесалар да жазылды. 2003 жылдың шілде айына қарай, эсперанто тіліндегі Уикипедияда 14 фильм және 3 қысқа фильм тізімделген. 2011 жылы «Оскар» номинациясын алған режиссер Сэм Грин («The Weather Underground») эсперанто туралы «Жалпыұлттық тіл» (La Universala Lingvo) атты жаңа деректі фильмін шығарды. Бұл 30 минуттық фильм эсперанто тарихын баяндайды. Ол өте жақсы камера сапасымен және түсіру шеберлігімен танымал, сонымен қатар эсперантоның не екенін түсінуге жақсы «негізгі кіріспе» болып табылады, бірақ тым қысқа болғаны үшін сынға ұшырайды. Эсперантода түсірілмеген көптеген фильмдер, мультфильмдер мен деректі фильмдер эсперанто тілінде субтитрлермен YouTube-қа жүктеледі. Кейбір жанкүйерлердің дубляждары да бар, әсіресе Дисней әндері мен қысқа көріністерге.

Конвенциялар

Көптеген адамдар Эсперанто конгрестеріне өз елдерінің дәстүрлі киімдерін киеді, оны өз елдерінде киетін не кимейтін еш маңызды емес. Мысалы, өз елдерінде дәстүрлі киім кимейтін шведтер, Эсперанто тілдес кездесулерге дәстүрлі киім киюі мүмкін. Жыл сайын әлемнің әртүрлі елдерінде Эсперантоның дүниежүзілік конгресі өтеді (көбінесе Еуропада). Әрбір конгресске орташа есеппен 1500-3000 адам қатысады, ал Орталық және Шығыс Еуропада (әдетте Польша, Венгрия сияқты елдерде) өткен конференцияларға қатысушылар саны көп болады, себебі Эсперанто венгр мектептерінде міндетті шетел тілі талабын орындауға мүмкіндік береді, ал Эсперантоның авторы Польшадан шыққан (Эсперантоның дүниежүзілік конгресінің статистикасына қараңыз).

Гуфужо

Эсперанто тілін білетіндер тамақ пен сусынға ақы төлеу үшін эсперанто монеталарын немесе купон сияқты нәрселерді, сондай-ақ нақты ақшаны қолданып, уақытша кафе (жалдаған орын немесе біреудің үйінде) ашады. Көбінесе тірі музыка, поэзия оқу немесе әдебиет оқу ұйымдастырылады. Бұл дәстүр 1995 жылы конгресс кезіндегі кешкі тойларды әдетте барда өткізуден өзгеше ету мақсатымен пайда болды.

Сервистік паспорт

Pasporta Servo деп аталатын ұйым тегін couchsurfing және homestay қызметін ұсынады, ортақ тіл арқасында саяхатты арзан әрі ыңғайлы етеді.

Тағам

Эсперанто тілін сөйлейтін адамдар әлемнің түкпір-түкпірінен келгендіктен және балалары эсперанто тілінде туған отбасыларда әдетте ата-аналары екі мүлдем әртүрлі елден болғандықтан, әртүрлі елдердің элементтерін қамтитын рецепттер табиғи түрде пайда болады. Дәстүрлі тағамдар оларды әдетте араластырмайтын немесе жемейтін орталарда да танымал. Бір аспаздық кітап – Мария Беккер Мейсбергердің "Internacie kuiri" ("Халықаралық аспаздық"), FEL (Фламанд Эсперанто лигасы) баспасы, Антверпен, 1989 жыл. Тағы бірі – Злата Наничтің "Manĝoj el sanigaj plantoj" ("Денсаулықты көкөністерден жасалған тағамдар"), "BIO ZRNO" баспасы, Загреб, 2002 жыл. Кейбір Эсперанто мерзімдік басылымдары, мысалы, MONATO, кейде рецепттер жариялайды.

Заменгоф күні

15 желтоқсанда (Л. Л. Заменгофтың туған күні) әлемдегі эсперанто тілділер Заменгоф күнін немесе Кітап күнін атап өтеді. Заменгоф эсперантоны әлемге тарату үшін оның қолданушыларының көптеген әдебиеттер жасауы керек деген пікірді қатты қолдағандықтан, сол күні немесе оған дейін эсперанто тілінде жазылған кітап жариялау – ортақ мақсат. "La Espero" өлеңі – эсперанто әнұраны, және эсперанто тілін білетін көптеген адамдар әнұранның сөздерін жатқа біледі. Ол көбінесе конгрестерде орындалады. Әннің мәтіні ұнайтын болса да, болмаса да, бұл ән барлық эсперанто тілділерді біріктіретін нәрсе – ол эсперантоның алғашқы күндерінен бері бар. "La Espero" әуенінің көптеген эсперанто тілділерге таныс екені, және ол жалпы қабылданған дәстүр. "Ho, mia kor'" (Заменгоф, 1887) өте қысқа өлеңі және "eo" (Заменгоф, 1896) ұзақ өлеңі де өте танымал және көбінесе толық немесе бөлек цитаталармен келтіріледі; әсіресе "La vojo" өлеңінен алынған кейбір дистихтер мақал-мәтелге айналды (мысалы, "Eĉ guto malgranda, konstante frapante, traboros la monton granitan" – "Кішкентай тамшы да, үнемі соғып тұрса, гранит тауды тесіп өтеді" – табандылықтың метафорасы ретінде).

Дін

Эсперанто кейбір діни дәстүрлерге (Оомото, Бахаи діні сияқты, Эсперанто және дін деген мақалаға қараңыз) әсер еткен. Кейбір эсперантистер осы сенімдерді ұстанатын болса да, олар кең таралған емес, сондай-ақ эсперанто ұйымдары оларды талап етпейді немесе қолдамайды.