Кіріспе

Жапон мифологиясы. Жапон халық фольклорындағы Йокай теңіз құбыжығы – Умибозу (海坊主) алып, қара, адамға ұқсас жаратылыс және жапон фольклорындағы йокайдың бір бейнесі. Басқаша атаулары: Умихоси (海法師) немесе Уминьюдо (海入道). Умибозудың пайда болуы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол мифтік теңіз рухы болғандықтан, Жапонияның әртүрлі жерлерінде оны көру оқиғалары жиі кездеседі. Көбінесе, Умибозу тыныш теңізде, тез арада дауылға айналатын жерде теңізшілерге пайда болады. Ол кемені қиратады немесе теңізшілерден шелек немесе бөшке талап етеді де, оларды суға батырады. Умибозудан аман қалудың жалғыз жолы – оған түбі жоқ бөшке беру және ол шатасқанда қашып кету.

Тұжырымдама

Олар мұхиттарда пайда болып, жоғалады, көбінесе түнде. Бұрын тыныш теңіз бетінде алып қара bōzu басы түрінде кенеттен пайда болып, кемелерді жояды деп есептеледі. Олардың ұзындығы бірнеше метрден ондаған метрге жетеді, сондықтан олар өте үлкен болып көрінеді, бірақ салыстырмалы түрде кішкентайлары туралы да әңгімелер бар. Фунайурей сияқты, олар туралы көптеген әңгімелер галлюцинациялар сияқты көрінеді және олардың арасындағы айырмашылық көбінесе анық емес. Олар "Маған бір қасық беріңіз" деп сұрайды, ал кейде кемелерді батыруға келген фунайурейлер умибозудың өзі болып саналады. Алайда, дауылды ауа-райымен келетін фунайурейлерден айырмашылығы, умибозу кейде ешқандай аномалиясыз теңізде пайда болады (мұндай жағдайда, умибозу көрінгеннен кейін ауа райы дауылды болады), сондықтан бұл қате түсіндірілген, бірақ шындығында бар нәрсе болуы мүмкін. Мұндай қателіктерге теңіз жануарлары, кумулонимбус бұлттары, үлкен толқындар және басқа да табиғи құбылыстар жатуы мүмкін. Умибозудың сыртқы түрін өзгертетіні де айтылады. Мияги префектурасының Кесеннума Ошима аймағында олардың әдемі әйелге айналып, адамдармен жүзу жарысына түсетіні туралы әңгімелер бар. Иватеде де осындай аңыз бар, бірақ онда бұл шақыруды қабылдағандар бірден жұтылып кетеді делінеді. Нагано префектурасында өзендерде мекендейтін умибозулар бар, бұл басқа провинцияларда сирек кездеседі. Аңыз бойынша, олар Каэса және Накано маңындағы өзендерде өмір сүреді, олардың денелері алып, қара бастары үлкен Будда мүсіндеріне ұқсайды. Олардың тек жоғарғы жартысы ғана су бетінде көрінеді. Жапониядан тыс жерлерде теңіз монахтары мен теңіз епископтары туралы жартылай адам сияқты аңыздар бар.

Классикалық әдебиетте

Очерк бойынша Кансей дәуіріндегі Кансо Джиго (閑窓自語) Каидзука, Изуми (қазіргі Каидзука, Осака префектурасы) аймағында умибодзу көтеріліп, 3 күн бойы жер үстінде қалады екен. Балаларға ол теңізге қайтып келгенше сыртқа шықпау туралы ескертілген. «Усо Канва» (雨窓閑話) очергінде Куванада (қазіргі Мие префектурасы) айдың соңында умибодзу пайда болады делінген, сондықтан сол кезде теңізге шығуға тыйым салынған. Бірақ бір теңізші бұл тыйымды бұзып, теңізге шығып кеткенде умибодзу пайда болып: «Мен қорқыныштымын ба?» деп сұрады. Теңізші «Бүкіл әлемді аралап жүзуден қорқыныштырақ ештеңе жоқ» деп жауап берген, содан кейін умибодзу жоғалып кетті. Сол сияқты, теңіз үстінде пайда болатын «зато гашира» (соқыр адамның басы) деген аңыз бар, ол соқыр бозу екені айтылады. Ол адамдарға «Мен қорқыныштымын ба?» деп сұрайды екен. Егер біреу «Мен қорқамын» немесе «Көмектесіңіздер» деп қорқып айтса, «Айдың соңында теңізге шықпауы керексің» деп, жоғалып кетеді. Эдо дәуіріндегі «Кии Зодан Шу» кітабында «куро нюдо» (қара діни қызметкерлердің бастамасы) деп аталатын умибозу туралы айтылады. Исе провинциясынан (қазіргі Мие префектурасы) Ираго мысына барып жатқан қайықпен Зенчи есімді қайықшы «бір ғана әйелді» алып кетуден бас тартқан. Сондықтан ол әйелін қайыққа күшпен отырғызып, үлкен дауылға тап болды. Кеме иесі айдаһар құдайының ашуланғанына сенді, әсіресе борттағы әйелдердің себеп болғанына. Айдарға ұнайтындай нәрселерді теңізге лақтырса да, дауыл басылмады. Соңында куро нюдо пайда болды. Оның басы адам басынан 5-6 есе үлкен, жылтыраған көздері және аттың аузындай ұзын аузы болған. Дзенчидің әйелі шешімін қабылдап, өзін теңізге лақтырып жіберді. Куро нюдо сол әйелді жұтып қойғанда, дауыл тоқтады. Бұл умибозулар құлаған айдаһар құдайлары екені айтылады, олар құрбандық талап етеді. Ван Дахайдың «Хайдаойжи» (海島逸志) кітабында «уми ошо» (теңіз діни қызметкері) деген атпен жазылған. Ол адамға ұқсайтын, бірақ аузынан құлағына дейін жарылған йокай екені айтылады. Адамды тапқанда ол қатты күледі екен. Уми-ошодан қорқады, себебі олар пайда болғанда дауыл үнемі соңынан келеді. Сондай-ақ, бұл теңіз тасбақаларының йокай ретінде көрінуі мүмкін деген де болжам бар. Хёэй дәуіріндегі «Хончо Гоен» (本朝語園) кітабында «фунэ нюдо» (кеме діни қызметкері) деп аталатын умибозу туралы жазбалар бар. Олардың биіктігі белгісіз, көздері, мұрны және аяқтары жоқ. Біреуін көргенде ештеңе айтпау және ештеңе көрмегендей болу керек, өйткені егер біреу «Бұл не еді?» деген сияқты бір сөз айтса, қайық бірден батып кетеді. Сонымен қатар, Аваджи аралындағы (қазіргі Сумото) Юрада ең қымбат жүкті теңізге лақтырып жіберсе, адам аман қалады деген аңыз бар.

Ұқсас тіршілік иелері

Қытайда кикокутан (鬼哭灘) но кай туралы аңыз бар, зерттеулерге сәйкес, ол Жапонияның фунаюрейі мен умибодзумен байланысты делінеді, бірақ оның сыртқы түрі ерекше. Кеме кикокутан үстіндегі теңізге шыққанда, оның сыртқы түрін бассыз ("没頭"), бір қолы бар ("隻手"), бір аяғы бар ("独足") деп сипаттаған, сондай-ақ ол кішкентай болған, ал шашы жоқ, аққалпақ есімді осы монстр кемені құлатуға тырысқан (шашсыз болуы олардың сыртқы түрінің ортақ белгісі).

Шығу тегі

Умибодзудің шығу тегі белгісіз, себебі оның қалай пайда болғанына немесе алғаш рет қашан пайда болғанына арналған нақты әңгімелер жоқ. Умибодзудің пайда болуы туралы бір теорияда, олар жапондық ауыл тұрғындарының қандай да бір себеппен теңізге лақтырып жіберген қайтыс болған дін қызметкерлерінің рухтары делінеді. Дендеріне тыныштық таба алмағандықтан, олардың жандары мұхиттарда қоныстанады және қараңғы көлеңке түрінде оны мазалайды, сондай-ақ оларға тап келген бақытсыз жандарға кек қайтарады.

Физикалық қасиеттері

Эдо дәуірінің басындағы «Бакемоно но э» суретінде умибодзудың қырқылған, тегіс басы бар және қара түсті болып көрінеді, бірақ ол ит, теңіз жыланы және сегізаяқтың араласы сияқты да көрінеді (суретті қараңыз). Оның қолдары бес мүшелі, сегізаяқ сияқты қосымшалардан тұратын қолға ұқсайтын нәрсемен аяқталады. Денесі арқасымен бойымен созылатын қанаттары бар, ал төменгі жағы суға батып, дененің төменгі бөлігін жасырып, оның сыртқы түрінің жұмбағын күшейтеді. Көптеген аңыздардағыдай, көздері кең ашылып, күлімсірейді. Оның бетінен екі сезімтал мүше шығып тұрады, олар қандай да бір сезгіштер болуы мүмкін. Бұл сезімтал мүшелердің жалғыз кездесуі және олар басқа аңыздарда немесе есептерде кездеспейді. Умибодзудың пайда болуы немесе көрінуі кең таралған және сирек емес құбылыс. Ол әдетте үлкен, қара түсті адам тәрізді бейнеде судан белге дейін ғана көтеріледі, төменгі жартысын жасырады. Көптеген деректер бойынша, ешкім умибодзудың төменгі жартысының қалай көрінетінін білмейді, сондықтан бұл бейне құпияға ораныпты. Кейбіреулер оның сегізаяқ сияқты мүшелері бар десе, енді біреулер оның толығымен адам тәрізді екенін және монахтар мен Буддалар сияқты екі аяғы бар екенін айтады. Адам тәрізді бейнелер әдетте биіктігі шамамен 5 метрге дейін жетеді, бірақ түрлі өлшемдерде кездеседі. Йокайдың алып өлшемі теңізшілерді суға батыруға және кездесетін кемелерді қиратуға көмектеседі. Кейбір аңыздарда умибодзу қолдарымен немесе қолдарын серпитіп кемелерді екіге бөле алады делінеді. Денесі қара, көлеңке сияқты, ал басы Жапонияның монахтары мен Буддалары сияқты қырқылған және тегіс. Бұл буддизммен немесе кез келген дінмен байланысты жалғыз нәрсе, бұл умибодзу аңыздарында қызық көрінеді. Әдетте, йокайдың сыртқы түрі оның белгілі бір мақсатына байланысты болады, бірақ умибодзудың сыртқы түрінен басқа буддизммен байланысы жоқ сияқты. Кейбір есептерде умибодзу дұға етіп, үнемі күлімсіреп тұрғандай көрінеді, ал оның екі дөңгелек көзі үнемі қадала қарап тұрады. Барлық есептердегі ортақ тақырып – теңізшілердің көздеріне тесіп кіретіндей көрінетін көздері және оның қараңғы терісімен қарама-қайшы келеді. Кейбір есептерде умибодзуда адам сияқты екі қолы бар, ал басқалары оларды сегізаяқ сияқты мүшелерге ұқсатады.

Көріністері

Умибозу тек мұхитта, көбінесе тыныш су мен ашық ауа-райында пайда болады. Мұндай жағдай теңізшілерге көңіл тыныштығын сыйлайды, өйткені олар «тыныш суларда жүзіп бара жатыр» деуге болады, бірақ зұлым рухтың болу мүмкіндігі осы бейбіт кезеңде көптеген теңізшілерді алаңдатады. Ол мұхиттан кенеттен көтеріліп, толқындарды тудырып, кейде кемелерді аударып немесе оларды сындырып шыққанда, жел соғып, толқындар кемені лақтырады. Умибозудың пайда болуы ауа-райының күрт өзгеруіне алып келеді, бұл кез келген кемеге бірден қауіп төндіреді – толқындармен аударылудан ғана емес, сонымен қатар йокайдың шабуылынан да. Бұл фунаюрей туралы аңызбен байланысты болуы мүмкін, онда осы йокайлар теңіздегі дауыл кезінде пайда болады делінеді. Бірінші тұлғадағы куәліктер өте сирек жазылғандықтан немесе жеткізілгендіктен, умибозу басқа йокайлардың сипаттамаларын иеленеді. Фунаюрей сияқты, умибозу кемені қолдарымен сындырады немесе теңізшілерден шелек талап етеді, содан кейін суды жинап, кеме палубасына құйып, теңізшілерді батырады. Кейбір жапон аңыздарында фунаюрей теңізшілерді суға батыру үшін шелектерді пайдаланады, ал умибозу туралы кейбір мәліметтерде ол да сол мақсатта шелекпен пайда болады. Умибозудан қауіпсіз қашудың жалғыз жолы – түбі жоқ шелек беру, осылайша ол суды жинап алмайды, соның арқасында теңізшілер қашып құтылуға мүмкіндік алады. Ол суды жинап алуға тырысып, қыңырсығанда, теңізшілер қауіпсіз жерге жетпек үшін жеткілікті уақыт алады. Йокайдың ақымақтығы оның түбі жоқ шелекпен неге су ала алмайтынын түсінбеуінде көрінеді, бұл йокайларға қарағанда адамдардың басымдығын көрсетеді. Әдетте, умибозумен кездейсоқ кездесудің барлық құрбандары өлімге ұшырайды, сондықтан умибозумен кездесу туралы бірінші тұлғадағы есептер өте сирек. Мұндай кездесуден аман қалғандардың барлығы түбі жоқ шелек берген немесе кеме апатынан аман қалған және жағаға шығып қалған адамдар болып табылады. Көбінесе «теңіз монахы» деп аталатын (уми – теңіз, бозу – монах) умибозу өзінің іс-әрекеттерінде немесе көріністерінде ешқандай дінмен байланысты емес. Осы йокайдың құрбандары кездейсоқ болып табылады және олардың ешқандай әрекеттеріне немесе сенімдеріне қатысы жоқ. Шабуылға ұшыраған теңізшілер ешқандай сектаға немесе дінге жатпады, олар тек өкінішті теңізшілер ретінде сипатталады, шабуылдың құрбандары болды.