Кіріспе
Вомеро ауданы, Неаполь, Италия
Вомеро (ˈvɔːmero) — Неаполь, Италия метрополитенінің көрнекті төбелік ауданы, шамамен және 48 000 тұрғыны бар. Вомеро өзінің орталық алаңы, Пьяцца Ванвителли; ежелгі Петраио, Неапольдің алғашқы қаласына дейін созылған ең көне жол; Рионе Антигнано ескі ауданы; Флоридиана паркі мен Вилла Флоридиана; ортағасырлық Кастель Сант-Эльмо бекінісі; қала орталығындағы тарихи аудандарға байланыстыратын үш фуникулер; белсенді жаяу жүргіншілер аймағы, сондай-ақ ZTL деп белгілі; және Неапольдің кең аумағына, Везувий тауына, Неаполь шығанағына және Тиррен теңізіне көрініс беретін ең жоғары орнымен танымал. Аренелла, Соккаво, Фуоригротта, Чиая, Монтекальварио және Аввоката аудандарымен шектесетін Вомеро ауданындағы көшелер мен алаңдардың көпшілігі белгілі суретшілер, кескіншілер, мүсіншілер, музыканттар, композиторлар немесе сәулетшілердің есімдерімен аталады, олардың барлығы Вомеро дамыған кезеңде Неапольмен байланысты болған. Аудан тұрғындары Вомерези деп аталады.
Вомероның этимологиясы
Көне заманда, б.з.д. екінші мыңжылдықта Грек қоныстары Неаполь аймағында пайда болған кезде, Вомеро төбесі Бомос (βωμός, яғни "биік жер") деп аталған. Он алтыншы ғасырға қарай Вомеро атауы қолданысқа енген, бұл грекше Бомос сөзінің бұрмалануы болуы мүмкін. Рим дәуірінде төбедегі аймақ Патурциум деп аталған, бұл атау Янус құдайына арналғандықтан Патулций есімімен байланысты. Ерте орта ғасырларда тілдік бұрмалану салдарынан бұл Patruscolo немесе Patruscio болып өзгерген. Вомеро атауы он алтыншы ғасырдың соңында бекінді, ол аймақтың ауыл шаруашылығы тарихымен байланысты және бастапқыда төбеде орналасқан тарихи шаруашылыққа, төбеге емес, қатысты. Маңыздысы, vomere сөзі жырғыш (соқаның пышағы) сипаттау үшін қолданылады және шаруалар арасындағы ойынның атауы болған, ең түзу жоңды тарта білген шаруа жеңімпаз атанған. Төбедегі ауыл шаруашылығы қызметі оған түрлі лақап аттар берді, соның ішінде Брокколи төбесі, il Quartiere dei Broccoli және Collina dei Broccoli.
Транзит
Вомероға қол жеткізу үшін тұрғындар мен қонақтар жақсы пайдаланылған көлік көшелері мен айналма жолдарды, метро, автобус, фуникулер және метро желісі жүйесін пайдаланады; сондай-ақ эскалаторлар, тарихи баспалдақтар мен жолдар және заманауи жаяу жүргіншілер аймағын қамтитын кең жаяу жүргіншілер желісі бар. Петраио Вомероға ең көне қол жеткізу жолы бүгін де сақталған: жаяу жүргіншілерге арналған баспалдақтар мен жолдардың кең желісі. Осы жолдардың ең танымалдарының бірі – тарихи Петраио, ол ежелгі қиялап өтетін су арнасынан пайда болды, кейін жақсартылып, құрылыс салынып, бірнеше қарапайым сатылар, көшелер мен пандустармен байланыстырылды – олардың көлбеулігі мен ені әртүрлі, ал айналасында ғимараттар, шіркеулер мен шағын дүкендер орналасқан. Фуникулерлер 1800-1900 жылдар аралығында қала дамыған кезде муниципалитет үш фуникулер салды, олардың әрқайсысы кабельдік жүйенің қарама-қарсы ұштарында орналасқан екі теңдестірілген жолаушылар вагондарынан тұрады, екі вагон да жоғары және төменгі станциялар арасында бірдей уақытта көтеріліп, түседі. Чиая, Монтесанто және Орталық фуникулер станциялары Вомеро орналасқан және Неаполь қаласының орталық бөлігіндегі үш алыс төменгі станциялармен байланысады. Метро 1980 жылдан бері Вомероға Неаполь метросының 1-желісі арқылы қызмет көрсетеді, атап айтқанда Quattro Giornate және Piazza Vanvitelli станцияларында. ZTL Көршіліктің жаяу жүргіншілер тротуарларын кеңейтіп, жаяу жүргіншілердің қозғалысына басымдық беру үшін Вомеро 1994 жылы активті шектеулі қозғалыс аймағын (ZTL) ашты, ол Piazza Vanvitelli, via Cimarosa және via Alessandro Scarlatti арқылы жалғасады. 2008 жылы аймаққа via Luca Giordano қосылды, ол жоғарғы және төменгі Вомероны, Сан-Мартино ауданын, via Cilea, via Belvedere және Вомероның ең көне ауданы Антигнаноны байланыстырды. Эскалаторлар Үш қалалық ашық эскалатор Вомероның төбелі ландшафтын толықтыруға көмектеседі, Фуга алаңын Via Morghen-ге, ал Via Scarlatti-дің жоғарғы бөлігін Монтесанто фуникулерінің жоғарғы станциясына және танымал туристік орындарға, Кастель Сант-Эльмо мен Сертоза ди Сан-Мартиноға бара жатқан жолдағы екі кішкентай алаңға (piazzettas) жалғастырады. Көлікпен қатынау Вомероға көлікпен тікелей A56 автожолының 9-шы шығу арқылы кіруге болады, ол көбінесе Tangenziale di Napoli (Неаполь айналмасы немесе жай ғана Танге) деп аталады. Шығу Cilea және Caldieri арқылы, сондай-ақ Pigna түйіскен жері арқылы қол жетімді, соңғысы көршілес Соккаво және Аренелла аудандарына жетелейді. Вомероға автомобильдермен, жүк көліктерімен, мотоциклдермен және скутерлермен де көптеген көшелер арқылы, жақын аудандарға жалғасатын жолдар арқылы кіруге болады. Көптеген автобус желілері Вомероны үлкен Неапольмен байланыстырады.
Құрылтай және урбанизация
Вомероның тұрғын үй құрылысы 1885 жылы, ауданның ресми құрылуымен («Неапольді қалпына келтіру туралы» заңға сәйкес) және оның тік сызықты көше үлгісінің дамуымен басталды. Бұл дамуда барон Хаусманның Парижі мен Эскилино және Тестаччо аудандарының римдік үлгілерінен шабыттанған, еуропалық қала құрылысы тәсілі қолданылды, көшелер дөңгелек жолдармен қиылысты. Аудан жоғарғы орта тапқа арналған, үлкен виллалар мен тұрғын үйлерден тұратын тұрғын үй орталығы ретінде жоспарланды, көбінесе кешкі Либерти стилінде салынды. Құрылыс Вилла Флоридианадан және Кастель Сант-Эльмо мен Сан-Мартино Сертоса аймағынан басталды. ХХ ғасырдың ортасында ауданның сипаты едәуір өзгерді. Сонымен қатар, қалпына келтіру заңына дейін Пьемонт банкі «Тиберина» Вомеро аумағында Сан-Мартино, Виа Бельведере және Антигнано арасында жаңа аудан салу ниетімен жер сатып алған болатын. Гарибальди бұл таулы аймақтарды әлеуетті жаңа бөлімдер ретінде қарастырған, бірақ ол пролетариатты осы жерде орналастыру қажет деп есептеген. Іргетас қалау рәсімі 1885 жылдың 11 мамырында өтті, ал 1889 жылдың 20 қазанында жаңа аудан ашылды. Осымен қатар, 1891 жылы Чиая фуникулері ашылды, содан кейін Монтесанто фуникулері іске қосылды. Осы күнге дейін, тіпті соңынан да бірнеше ондаған жылдар бойы Вомерезе төбесінің және Неаполь қаласының тарихы бөлек дамыды. «Мен Неапольге барамын», «Мен Неапольге түсемін» деген сөздер вомерестіктер қала орталығына сапарды білдіретін сөздері болды. Бірақ 1885 жылдың 11 мамырынан бастап Вомеро қаламен біртіндеп бірігіп, тұрақтап қала бастады. «Қалалық» стильдегі алғашқы ғимараттардың мысалы – 20 ғасырдың басында «Тиберина» банкі салған Ванвителли алаңындағы «Төрт сарай». Бірақ құрылыс басталғаннан кейін нарықтың жауап беруінің нашарлығы (сол кездегі экономикалық қиындықтар мен қала мен төбе арасындағы байланыстың күрделілігіне байланысты) банкті (құрылыс аймақтары мен екі фуникулердің иесі) 1899 жылы өзінің құқықтарын Италия банкіне беруге мәжбүр етті. Бұл қала құрылысы жоспары бойынша жоспарланған жұмыстардың бірнеше жылға тоқтатылуына әкелді (Муниципалитет пен «Тиберина» банкі арасындағы келісімнің нәтижесі). ХХ ғасырдың басында Вомероның орталық бөлігіндегі ғимараттардың бір бөлігі ғана салынды (Ванвителли алаңының арасында, Скарлатти және Морген көшелері бойында), бөліністің жоспарынан басқа. Барлық жаңа ғимараттар нео-Ренессанс стилінде салынды, бұл стиль Неапольде ХХ ғасырдың алғашқы үш онжылдығына дейін сақталды, ХІХ ғасырдың соңындағы жобаларды жылдар бойы сүйреп жүрді. Италия банкі инвестицияланған капиталды қайтару үшін салынған ғимараттар мен жерді сатуға және учаскелерді оңай сатуға болатын кішігірім бөліктерге бөлуге шешім қабылдады. Нәтижесінде, ХХ ғасырдың басында қарқынды қала құрылысы болған жоқ, бірақ екі қабатты және шағын виллалардың салынуы, оларды әдемі бақтар қоршап алды. Бұл, сонымен қатар, үлкен Умбертин ғимараттарына қарағанда, жердің ландшафттық ерекшеліктерін жақсырақ көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл кезеңдегі сәулеттік талғам Либерти стилімен және со-аталған неоэклектизммен сипатталды. Ғасырдың басында басталған шағын учаскелердің құрылысы бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін де жалғасты және жаңа әлеуметтік топты тартуды жалғастырды. Бұл топқа кәсіби мамандар, кәсіпкерлер және өздерінің қажеттіліктері мен өмір салтымен жаңа ауданның сипатын анықтаған, бірнеше отбасылық немесе жеке тұрғын үйлерді сатып ала алатын бай адамдар кірді. Осы кезеңде өмір Ванвителли алаңы, фуникулерлер, Скарлатти және Лука Джордано көшелерінің бойында қалыптаса бастады. Аниелло Фальконе, Палицци және «Сантарелла» көшелерінің дамуы жалғасты. Үлкен беделді мектептер («Ванвителли», «Санназаро») ашылды, элиталық демалыс орындары, мысалы, 1933 жылы ханзада Умберто ашқан «Диана» театры, кинотеатрлар, мейрамханалар, кафелер, таза және тиімді емханалар, Сан-Дженнароның әдепті ерте христиан базиликасы стиліндегі шіркеуі, Литторионың жаңа спорт орталығы, сәнді дүкендер пайда болды. Ол кезде суретшілер көптеп кездеспеді. Бұл кезеңдегі Вомероны еске түсіретін кітаптарда өкінішпен сипаттайды, ол ұжымдық қиялға миф, ностальгия, «жоғалған Вомеро», «жоғалған жұмақ», бірегей және қайталанбайтын шындық туралы түсініктерді тудырды. 1928 жылы жаңа Орталық фуникулердің (Funiculare Centrale) ашылуы Вомеро мен орталық арасындағы қозғалысты жеңілдетіп, урбанизацияның айтарлықтай өсуіне әкелді. Бұл даму үлкен ғимараттарды салуға қайта бағытталды, сонымен қатар сол кездегі түрлі стильдерге сәйкес салынды (Либертиден неоэклектизмге дейін, алғашқы рационализмге дейін). Жаңа қоныстанған орталық ежелгі ауылдарды (Вомеро Веккио, Антигнано) қамтып, оларға жетті.
The opening of the new Central Funicular (Funiculare Centrale), in 1928, facilitating the movement between the Vomero and the center, led to a significant increase in urbanization, which again turned towards the large buildings, also built according to the various styles then in fashion (from the liberty to neo eclecticism, to the first rationalism). The new inhabited center expanded to reach the ancient villages (Vomero Vecchio, Antignano), incorporating them.
Неапольдің төрт күні
Вомеро Неапольдің төрт күнінде (1943 жылдың 27-30 қыркүйегі) шешуші рөл атқарды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың өте маңызды сәті, осы кезде Неаполь халқы немістерге қарсы күресті бастады, соғыстың бағытын өзгерте отырып. Неміс басқыншыларына қарсы қарсылық пен қақтығыстар алғаш рет Вомерода, Виа Белведередегі Паглиароне шаруашылығының жанында тіркелді, онда қарулы азаматтар бір көлікті тоқтатып, оның жүргізушісін – неміс маршалын өлтірді. Содан кейін, Via Scarlatti және Via Cimarosa көшелерінің қиылысында неміс машинасы аударылып, ішіндегі екі адам қаза тапты, бұл немістердің жауап шараларын тудырды. Неапольдік теңізшінің нацистік әскердің тапаншасымен атып өлтірілгені хабарланғаннан кейін, Вомероның әртүрлі жерлерінде, соның ішінде Пьяцца Ванвителлиде наразылықтар болды, онда ондаған жас вомеролықтар бардан шығып, үш неміс сарбазына шабуыл жасады. Қазіргі Piazza Quattro Giornate (бұрын Piazza Mascagni, Литторио стадионының алаңы) немістерге 8000-ге жуық тұтқынға алынған көтерілісшілерді қамауға пайдаланылатын стадион болды. Зейнеткер мұғалім Антонио Тарсия басқарған вомеролықтар тобы және лейтенант Энцо Стимоло басқарған әскери топ тұтқындарды босату үшін орталықты қоршауға жиналды. Шамамен 200 азамат және 50 әскери күш нысанаға аяусыз шабуыл жасап, айналасындағы ғимараттардың үстінен сағаттап пулеметтен оқ жаудырды. Өздері қамауда қалғанын және қарсыластарынан кем екенін түсінген немістер қарсылық көрсетпей берілді. Келіссөздер кейін Корсо Витторио Эмануэледегі неміс бас штабында басталды. Алдыңғы түні Сант-Эльмо қамалының қару-жарақ қоймасы, қан төгілмей, жауға түсті. Вилла Флоридианада орналасқан немістер күшпен соғысқа араласты. Санназаро орта мектебі Қарсылық қозғалысының бас штабына айналды, онда профессор Антонио Тарсия 1943 жылдың 30 қыркүйегінде Курияда өзін көтерілісшілердің басшысы деп жариялады, толық азаматтық және әскери билікке ие болды. Бүгінде Вомерода оқиғаларды еске түсіретін көптеген маңызды орындар бар (мысалы, Piazza Quattro Giornate, метро желісінің 1-лі желісіндегі Quattro Giornate станциясы, Medaglie d'Oro айналымы), сондай-ақ үш ескерткіш тақта орнатылған: Liceo Sannazaro ғимаратының қасбетінде; Piazza Quattro Giornate-дегі каруандар казармасының кіреберісінің жанында; және, ең бастысы, алғашқы қарсылық орын алған Паглиароне шаруашылығының ежелгі бас кіреберісінің алдындағы Via Belvedere көшесінде.
Екінші дүниежүзілік соғыс пен бүгінгі күн
Тұрғын үйге деген сұраныс және құрылысқа құмарлық, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, әсіресе алпысыншы жылдары Вомеро аймағының қарапайым және әдемі архитектурасын көбінесе темірбетоннан тұратын биік ғимараттармен алмастырды. Көптеген бақшалар мен жасыл аймақтарды жою, сондай-ақ Вомероның модерн стильіндегі виллалары мен Умбертин ғимараттарының қирауы салдарынан Вомеро Аренелланы қосып алып, Камальдоли төбесіне қарай орта таптың ауданына айналды. Аниелло Фальконе көшесіндегі Марио Оттеридің әйгілі «Қытай қабырғасы» және Кальдиери көшесіндегі ғимараттар сияқты қиын шешімдер де болды. Аудан әлі де түпнұсқа архитектураның көптеген мысалдарына ие, бұл итальян архитектурасының барлық мұрасы, соның ішінде тарихи ғимараттар, мысалы, ең көне ақсүйек виллалары (Вилла дель Понтано, Вилла Белведер, Вилла Регина, Вилла Люсия, Вилла Хаас, Вилла Пресенцано немесе Диаз, Вилла Риккарди, Вилла Леонетти, Вилла Сальве) және Антигнано ауданындағы ежелгі Бурбон кедендік ғимараты. Корсо Витторио Эмануэле мен Сертоза ди Сан Мартино бақтарының арасында алты ғасырдан бері сақталған Винья Сан Мартино орналасқан.
Кино өнеркәсібі
ХХ ғасырдың басында Вомерода алғашқы итальяндық кино өндіріс үйлерінің кейбірі дүниеге келді. Қаладағы алғашқысы Partenope Film (алғашқыда Fratelli Troncone & C.) болды, Гюльельмо, Винченцо және Роберто Тронконе, 1906 жылы туған, шамамен жиырма жыл бойы қызмет етті, кеңсесі мен театрлары Солимена көшесінде орналасқан. 1915 жылы Джузеппе Ди Луггоның Polifilms компаниясы ресми түрде құрылды. 1912 жылы De Luggo & C. деген атпен кино тарату компаниясы ретінде құрылған компания 1914 жылы бастапқыда Napoli Film деп аталған кино фабрикасына айналды, кеңсесі мен театры Cimarosa көшесінде орналасқан. 1919 жылы экономикалық қиындықтарға тап болған Polifilms өзінің жабдықтары мен театрларын Гюставо Ломбардоға өткізді, ол SIGLA (Италиялық Гюставо Ломбардо анонимді қоғамы) тарату компаниясының иесі болды, ол Ломбардо Фильмді, болашақ Titanus-ты құрды. Неаполь кинофестивалі Кампаниядағы ең маңызды кинофестивальдердің бірі болып табылады; ол 1997 жылдан бері жыл сайын маусым айында Кастель Сант-Эльмода өтіп келеді.
Мәдениет және спорт
Napoli Comicon – Salone Internazionale del Fumetto – жыл сайын Кастель Сант-Эльмода (қазір Mostra d'Oltremare, Фуоригротта ауданында) өтетін комикстер мен анимацияға арналған жыл сайынғы жәрмеңке. Internapoli Camaldoli S.S.D. – аймақтың басты футбол командасы. Бұл ауданда Неапольдегі Стадио Артуро Колананың төңірегінде пайда болған спорт кешені орналасқан, онда регби, дзюдо, жеңіл атлетика, жүзу, волейбол, көркем гимнастика, коньки тебу, теннис, фехтование, американдық футбол және футбол түрлерімен айналысады. Фашистік кезеңде "Stadio dei martiri fascisti" немесе "Stadio Littorio" деп аталған стадион, 1959 жылы Сан-Паоло стадионы салынып біткенге дейін ұзақ жылдар бойы Неаполь командасының үй стадионы болды, және қазір де A.P. Partenope Rugby командасының үй стадионы болып табылады. Бұл алаң Неапольдің төрт күніндегі трагикалық оқиғаларға куә болған, сол себепті жақын орналасқан алаң Piazza Quattro Giornate деп аталды. Vomero сонымен қатар 2006–07 маусымда Италия чемпионы атанған Vomero Basket әйелдер баскетбол командасының да орналасқан жері, бірақ ол ұзақ уақыт бойы PalaBarbuto аренасында ойнады, себебі мойынтірек спорт залы қолдануға жарамсыз болды. Соңында, 2012–13 маусымынан бастап Стадио Артуро Колана Неапольдің әйелдер футбол командасын қабылдап келеді. Бұл ауданда барлық ұлттық және халықаралық теннис жарыстарын қабылдайтын Vomero теннис клубы да орналасқан. Ауданның ең биік нүктесі – 251 метр биіктіктегі Certosa di San Martino.