Кіріспе

1978 жылы жарық көрген "Барыс биі" (швед. Den Svarta Tigern) – фин палеонтологы Бьёрн Куртеннің 1978 жылы жарық көрген, ал 1980 жылы ағылшын тіліне аударылған романы. Бұл неандертальдықтар мен кроманьондықтардың қарым-қатынасын көрсететін тарихи шығарма. 1982 жылы жарық көрген "Синглетюск" атты жалғасы отбасының оқиғасын әрі қарай дамытады.

Сюжет

35 000 жыл бұрын Скандинавияда, Үлкен мұз дәуірінде еріген кезде, бұл роман Тайгер есімді Кро-Магнонның әкесін өлтірген Шелк – зұлымдық пен гибридтің (неандертальдық/Кро-Магнон) жеңілуіне жасаған тырысын баяндайды. Отбасы мен тайпасының көп бөлігі қаза болған Тайгер неандертальдықтардың түрлі топтарымен кездесіп, араласып, олармен одақтасады. Соңында ол неандертальдық әйелге үйленеді.

Суреттер

Неандертальдықтар ақ терілі, ал Кро-Магнондықтар қара терілі деп бейнеленеді. Куртеннің екі топтың тері түсін анықтауы қазіргі ДНК зерттеулерімен, соның ішінде қазіргі адамдардың Африкадан шыққандығы туралы теориялармен сәйкес келеді. Оның Кро-Магнондықтарды нәсілдік тұрғыдан сипаттауы Жан М. Оуэлдің "Жердің балалары" сериясындағы көзқарасына қайшы келеді. Оуэлдің "Тұлпардың биі" кітабынан кейін жарық көрген алғашқы кітабында неандертальдықтар ақ терілі, ал Кро-Магнондықтар тері түсі жағынан алуан түрлі – ақ немесе қара терілі болып суреттелген. Автор өзі былай дейді: «Бұл кітап «неандертальдықтар мен қазіргі адамдардың арақатынасы туралы теория» емес, олардың арасында болуы мүмкін бірнеше сценарийдің ойдан шығарылған суреттемесі ғана». Кро-Магнон балалары мен ересектер тегіс маңдайлы және кішкентай бетті болып бейнеленеді; балалық шақтың ерекшеліктері махаббат сезімін ояту үшін «туғаннан берілген механизмдер» ретінде танылады. Ақтар үшін қаралар құдай сияқты биік, сөзді шешен, құстардың тілі сияқты әртүрлі сөйлейтін болды. Әрі бір нәрсе бар еді. Ақ адам қара адамның тегіс маңдайына қарағанда, бала ата-анасының жүрегінде туатын жұмбақ бір мейірімділік сезімін сезінетін. — Куртен, 33-бет, 5-басылым, жұмсақ мұқаба.

Куртен бұл тартымдылық екі топтың араласуына, нәсілсіз ұрпаққа әкелгендігін болжайды. Ол неандертальдықтардың зорлық-зомбылық арқылы емес, араласу арқылы жойылу мүмкіндігін баса көрсетеді. Сондай-ақ ол екі топ арасындағы әлеуметтік айырмашылықтарды көрсетеді, Кро-Магнондықтарды жауыз, құлдыққа салушы және әлеуметтік мәселелерді шешу үшін зорлық-зомбылықты пайдаланатын халық ретінде сипаттайды. Неандертальдық қоғам, матриархатқа негізделген, бейбітшілдікті ұнатады және проблемаларды шешуге арналған күрделі әлеуметтік рәсімдерге ие.

Қабылдау

Роман шынайылығымен және дәлдігімен танымал. Куртеннің неандертальдықтар мен қазіргі Homo sapiens-тің ата-бабалары Еуропада бірдей уақытта, бірдей аймақтарда мекендеген деген болжамы қазба жәдітелермен расталды. Куртен өзінің повесіне – соншалықты нәзік және табиғи түрде сіңіріп жіберген, оның оқытумен қатар көркем әңгіме айтып жатқанын шамалы ғана байқай аламыз – мен білетін (және, әрине, білмейтін) неандертальдықтар, кроманьондықтар, мұз дәуіріндегі адам эволюциясы, мұздық геологиясы, сондай-ақ мамонттар мен қысқа тісті жолбарыстар сияқты мұз дәуірінің ірі жануарларының экологиясы мен мінез-құлқы туралы барлық фактілер мен теорияларды жеткізе білген. – Стивен Джей Гулд, "Байқау биі" кітабына кіріспе, 1980 жыл. Куртен бұл тақырыпты зерттеген тұңғыш романист емес; мысалы, Уильям Голдинг авторы "Мұрагерлер" романында неандертальдықтардың жойылу мәселесін де қарастырған.

Жүктелу туралы мәліметтер

Бастапқыда "Den Svarta Tigern" деген атпен жарияланды, ALBA Publishing, Стокгольм, Швеция, 1978. Ағылшын тіліне аударманың авторлық құқығы, 1980, Björn Kurtén-ге тиесілі. Ағылшын тіліне аудармасын Random House, Нью-Йорк, 1980 жылы шығарды. Pantheon Books кітаптарының жұмсақ мұқабалы басылымдары алғаш рет 1980 жылдың қыркүйегінде жарық көрді, бесінші басылымы 1983 жылдың қазанында шықты.