Кіріспе
Перудің Саяси Конституциясы (lang es) – Перудің жоғарғы заңы болып табылады. 1993 жылдың 31 желтоқсанында қабылданған қазіргі Конституция Перудың 20-шы ғасырындағы бесінші Конституциясы және 1979 жылғы Конституцияны алмастырды. Конституция 1992 жылғы Перу конституциялық дағдарысы кезінде президент Альберто Фухимори шақырған Демократиялық Конституциялық Конгресс (ДКК) тарапынан әзірленді, ол 1992 жылы Конгресс таратылғаннан кейін болды және 1993 жылдың 29 желтоқсанында жарияланды. 1992 жылы Демократиялық Конституциялық Конгресс (ДКК) сайланды, ал түпкілікті мәтін 1993 жылғы референдумда бекітілді. Конституцияның негізгі авторы Фухимори және оның жақтастары болды, қарсы күштердің қатысуы болған жоқ. Перудің қазіргі Конституциясы 1979 жылғы Конституциядан президентке көбірек билік беруімен ерекшеленеді. Мысалы, ол қайта сайлануға мүмкіндік берді, екі палаталы, 240 мүшеден тұратын Конгрессті Республиканың бір палаталы, 120 мүшеден тұратын Конгресіне азайтты, 1979 жылғы Конституцияда көзделген президенттің вето құқығын ғана емес, сонымен қатар жеке тармақтар бойынша вето салу құқығын берді және барлық салық заңдары Экономика және қаржы министрлігінің алдын ала мақұлдауынан өтуі тиіс деп міндеттеді. 1979 жылғы Конституция президентке кабинет мүшелерін үш рет сынға алғаннан кейін Конгрессті таратуға рұқсат берсе, қазіргі Конституция президентке екі рет сынға алғаннан кейін оны таратуға мүмкіндік береді. Конституция президентке заң шығаруға рұқсат береді, бірақ ол алдымен Конгреске өз ниеттерін хабарлауы керек. Егер президент Конгрессті тараса, Конституция оған төрт ай ішінде жаңа Конгресс сайланғанға дейін билік жүргізуге құқық береді, осы уақыт ішінде таратылған Конгрестің тұрақты комитеті өз қызметін жалғастырады. Президент Альберто Фухимори биліктен қуылғаннан кейін Конституцияға президенттің дереу қайта сайлануына тыйым салатын түзетулер енгізілді, бұл Ұлы депрессиядан бері сақталған жағдай еді. 2020 жылғы перулық наразылықтардан кейін Перуде конституциялық құрылтай құру туралы шақырулар жасалды, ал 2023 жылы перулықтардың көпшілігі жаңа Конституцияны қабылдауға дайын екенін көрсетті.
The Political Constitution of Peru (lang es) is the supreme law of Peru. The current constitution, enacted on 31 December 1993, is Peru's fifth in the 20th century and replaced the 1979 Constitution. The Constitution was drafted by the Democratic Constituent Congress that was convened by President Alberto Fujimori during the Peruvian Constitutional Crisis of 1992 that followed his 1992 dissolution of Congress, was promulgated on 29 December 1993. A Democratic Constitutional Congress (CCD) was elected in 1992, and the final text was approved in a 1993 referendum. The Constitution was primarily created by Fujimori and supporters without the participation of any opposing entities. The current Constitution of Peru differs from the 1979 Constitution in that it gives greater power to the president. For example, it allowed for reelection, reduced the bicameral 240 member congress to a unicameral 120 Congress of the Republic, not only affirmed the president's power to veto found in the 1979 Constitution, but also gave him the power to use a line item veto, and mandated that all tax laws receive prior approval by the Ministry of Economics and Finance. While the Constitution of 1979 allowed the president to dissolve congress after congress censured cabinet members three times, the current constitution allows the president to do so after only two censures. The Constitution allows the president to decree laws as long as they first informs the Congress of their intent to do so. If the president dissolves Congress, the Constitution gives them the power to rule until the election of a new Congress within a four month timeline, during which time the Standing Committee of the dissolved Congress will remain functioning. Following the ouster of President Alberto Fujimori, the Constitution was amended to bar the president from immediate re election, a status quo that had prevailed for most of the time since the Great Depression. Since the 2020 Peruvian protests, calls for the creation of a constituent assembly have been made in Peru, with the majority of Peruvians showing approval of a new constitution in 2023.
Тарих
Перуде он екі конституция (1823, 1826, 1828, 1834, 1839, 1856, 1860, 1867, 1920, 1933, 1979 және 1993), төрт уақытша заң (1821, 1855, 1879 және 1883) және Перу-Боливия Конфедерациясы (1837) кезінде бір конфедерациялық конституция болған.
1823 жылғы Конституция
Перу Республикасының саяси конституциясы (lang es) Перудің бірінші Конституциялық Конгресімен жазылып, 1823 жылдың 12 қарашасында президент Хосе Бернардо де Тагле тарапынан жарияланды. Симон Боливардың жорығын тиянақты жоспарлау мақсатында ол дерлік толығымен тоқтатылды. 1827 жылдың 11 маусымында қайта қолданысқа енгізіліп, келесі жылы күштен шығарылды.
1826 жылғы Конституция
Перу Республикасының Конституциясы (lang es), сондай-ақ «Өмір бойына сақталатын Конституция» (lang es) деп те аталады. Оны Симон Боливар жазды және Андрес де Санта Круз басқарған үкіметтік кеңес жариялады. Бұл Боливия конституциясына және жоспарланған Колумбия конституциясына ұқсас болды, себебі Боливардың Оңтүстік Америкадағы Федерация құру ниетіне осы үш ел де кірген. Перуде сол кезде туған антиболивариандық көзқарас конституцияны 49 күннен кейін күштен шығарды, ал келесі жылы 1823 жылғы конституция қайта қолданысқа енгізілді.
1828 жылғы Конституция
Перу Республикасының саяси конституциясы (lang es) 1828 жылдың 18 наурызында президент Хосе де ла Мар тарапынан жарияланды. Оның қысқа ғана мерзіміне қарамастан, маңыздылығы Перудің конституциялық негізін қалауында, сондай-ақ келесі бір ғасырға жуық уақыт бойы келесі конституциялар үшін үлгі болып қызмет етуінде.
1834 жылғы Конституция
Перу Республикасының саяси конституциясы (lang es) Лимадағы Ұлттық конвенцияда бекітіліп, 1834 жылғы 10 маусымда уақытша президент Луис Хосе де Орбегосо тарапынан жарияланды. Бұл құжат Перу мен Боливияның федерация құруына заңдық негіз дайындады, бірақ Перу-Боливия Конфедерациясының құрылуына байланысты көп ұзамай күшін жойды. Конфедерация өз құрамындағы Солтүстік Перу және Оңтүстік Перу елдері үшін екі конституция қабылдады.
1836 Конституциялар
Перудегі саяси тұрақсыздық пен 1835 жылғы төңкерістен кейін, жаңадан өзін-өзі жариялаған президент Фелипе Сантьяго Салавери мен конституциялық президент Луис Хосе де Орбегосо арасында азамат соғысы басталды. Орбегосо Боливия президенті Андрес де Санта Крузға өзінің әскерлерін Перу шекарасы арқылы жіберуге рұқсат берді. 1836 жылы Санта Круздың жеңісінен кейін, тәуелсіздік дәуірінен бері ойластырылып келген Конфедерация құруға жол ашу үшін көп ұзамай жиналыстар шақырылды. Перуде екі құрылтай өтті: Оңтүстік Перуді құрған Сикуани құрылтайы және Солтүстік Перуді құрған Хуаура құрылтайы. Екі мемлекеттің де конституциялары елдердің Боливиямен бірігіп, Перу-Боливия Конфедерациясын құруға дайындады – бірінші кезекте бұл жарлық арқылы жарияланды, содан кейін Такнада өткен құрылтай штаттың конституциясын қабылдады.
1839 жылғы Конституция
Перу Республикасының саяси конституциясы (lang es) Хуанкайода өткен Бас Конгресспен бекітілді, сол себепті ол Хуанкайо конституциясы (lang es) деп те белгілі. Ол 1839 жылдың 10 қарашасында уақытша президент Агустин Гамарамен жарияланды және бұрынғыларынан өзгеше, консервативтік бағытты болды.
1856 жылғы Конституция
Перу Республикасының саяси конституциясы (lang es) Лимадағы Ұлттық конвенцияда, сол кездегі президент Хосе Руфино Эченикке қарсы сәтті либералды төңкерістен кейін бекітілді. Ол 1856 жылдың 19 қазанында уақытша президент Рамон Кастильямен жарияланды және өте либералды болды, нәтижесінде 1856-1858 жылдардағы Перу азаматтық соғысы басталды.
1860 жылғы Конституция
Перудің саяси конституциясы (lang es) Республика Конгресімен бекітіліп, президент Рамон Кастильяның 1860 жылғы 13 қарашадағы жарлығымен жарияланды. 1856–1858 жылдардағы азамат соғысының мәнділігіне байланысты, бұл либералдар мен консерваторлардың келісіммен қабылданған, орташа конституция болды. Ол 1867 жылы халыққа ұнамайтын конституциямен алмастырылды, бірақ содан кейін сол жылы қайта қолданысқа енгізілді.
1867 жылғы Конституция
Перудің саяси конституциясы (lang es) 1867 жылғы 29 тамызда Конституциялық ассамблеяда мақұлданды және сол күні уақытша президент Мариано Игнасио Прадо тарапынан жарияланды. Оның едәуір либералды болуы азаматтық соғысқа алып келді, нәтижесінде Прадоның президенттік қызметі тоқтатылып, 1860 жылғы конституция қайта қолданысқа енгізілді.
1920 жылғы Конституция
Перу Республикасының Конституциясы (lang es) 1919 жылдың 27 желтоқсанында мақұлданды және 1920 жылдың 18 қаңтарында президент Аугусто Б. Легуя тарапынан жарияланды. Прогрессивтік сипатымен, оның көптеген ережелері 1933 жылы жаңа Конституция қабылдағанға дейін күшіне енбеді.
1933 жылғы Конституция
Перудің саяси конституциясы 1933 жылдың 9 сәуірінде президент Луис Мигель Санчес Серро тарапынан жарияланды. 1968 жылы сәтті мемлекеттік төңкерістен кейін құрылған Перу Қарулы Күштерінің Революциялық Үкіметі конституцияны екінші кезеңіне дейін сақтаған соңғы үкімет болды, одан кейін президент Франсиско Моралес Бермудес жаңа конституцияны әзірлеуге және жалпы сайлау өткізуге шақырды.
1979 жылғы Конституция
Перу Республикасының Конституциясы (lang es) 1978 жылғы маусымда сайланған Конституциялық ассамблеямен 1979 жылғы 12 шілдеде жарияланды. Бұл, 10 жылдық әскери биліктен кейін, 1933 жылғы Конституцияның күші тоқтатылып, оның орнына келді. Конституция 1980 жылы, қуылған президент Фернандо Белаунде Терри қайта сайланғаннан кейін күшіне енді. Ол президенттің өкілеттік мерзімін бес жылға шектеді және 60 мүшеден тұратын Сенаттан (жоғарғы палата) және 180 мүшеден тұратын Депутаттар палатасынан (төменгі палата) құралған екі палаталы парламент құрды. Сондай-ақ, сайлауға қатысу үшін сауаттылық талабы жойылды және 18 жасқа толған барлық азаматтарға сайлау құқығы берілді.
Ұсынылған реформа
Фухиморизм Перу қоғамының көп бөлігінде 1993 жылғы конституцияда құрылған институттар мен заңнаманы бақылау арқылы билікке ие болды, бұл конституцияны Альберто Фухимори және оның қолдаушылары оппозицияның қатысуынсыз жазған. Педро Пабло Кучинскиден бастап, фухиморист Конгресі импичмент процедурасын жиі пайдаланды, сондай-ақ Мартин Вискарра мен Педро Кастильоны да қызметтен шеттетуге ұшыратты. 2020 жылғы Перу протестері кезінде конституциялық ассамблея мен жаңа конституцияға халықтың айқын қолдауы байқалды.