Кіріспе
Ресейлік фольклоршы Александр Николаевич Афанасьев (Александр Николаевич Афанасьев; 23 шілде 1826 [Е.К. 11 шілде 1826] – 5 қазан 1871 [Е.К. 23 қыркүйек 1871]) – 600-ге жуық орыс ертегісі мен халық әңгімелерін жариялаған орыс слависті және этнографы, бұл әлемдегі фольклордың ең ірі жинақтарының бірі. Бұл жинаққа тек қана орыс ертегісі ғана емес, сонымен қатар Украина мен Беларусь халық әңгімелері де кірген. Оның жинағының алғашқы басылымы 1855 жылдан 1867 жылға дейін сегіз томдық болып жарық көрді, осы арқылы ол Гримм ағайындыларының ресейлік аналогы ретінде танылды.
Alexander Nikolayevich Afanasyev (Александр Николаевич Афанасьев; 23 July 1826 [O. S. 11 July 1826] – 5 October 1871 [O. S. 23 September 1871]) was a Russian Slavist and ethnographer who published nearly 600 Russian fairy and folk tales, one of the largest collections of folklore in the world. This collection was not strictly Russian, but included folk tales from Ukraine and Belarus alongside Russian folk tales. The first edition of his collection was published in eight volumes from 1855 to 1867, earning him the reputation of being the Russian counterpart to the Brothers Grimm.
Өмір
Александр Афанасьев Ресей империясының Воронеж губерниясының Богучар қаласында (қазіргі Ресейдің Воронеж облысы) қарапайым отбасында дүниеге келді. Анасы Варвара Михайловна Афанасьева қара халықтан шыққан еді. Александр оның жетінші баласы болды; ол босанғаннан кейін ауырып, жыл соңында қайтыс болды. Балаларды әкесі Николай Иванович Афанасьев тәрбиеледі. Ол титулды кеңесші, сонымен қатар прокурордың көмекшісі болған. Александр оны жоғары интеллектуалдық және моральдық қасиеттері бар адам деп сипаттады, «бүкіл уезддегі ең ақылды адам ретінде лайықты түрде танымал болды». Үш жылдан кейін отбасы Бобровқа, Воронежге көшіп, Александр балалық шағын сонда өткізді. Ол өте ерте жастан оқуға құмар болды, себебі оның әкесінен (Ресей Библия қоғамының мүшесі) қалған мол кітапханасы мен түрлі журналдарға қол жеткізе алды. 1837 жылы Воронеж ерлер гимназиясына жіберілді, ал 1844 жылы Мәскеу университетінің құқық факультетіне түсіп, 1848 жылы бітірді. Онда Константин Кавелин, Тимофей Грановский, Сергей Соловьев, Степан Шевриев, Осип Бодянский және Федор Буслаевтың лекцияларын тыңдады. «Современник» және «Отечественные Записки» журналдарында Петр I кезеңіндегі мемлекеттік экономика, Псков сот жарғысы және басқа да тақырыптарға қатысты бірқатар мақалалар жариялады. Ең жақсы студенттердің бірі болғанына қарамастан, профессор бола алмады. Ұлттық білім беру министрі, консерватор Сергей Уваров, соңғы емтиханды қадағалап, Афанасьевтің 16-17 ғасырлардағы Ресей қылмыстық құқығының дамуындағы автократия рөлін талқылаған эссесіне шабуыл жасады. 1849 жылы Константин Кавелин оған Ресей империясы Сыртқы істер министрлігіне қарасты Мәскеудегі Бас архив басқармасына жұмысқа орналасуға көмектесті, онда Афанасьев келесі 13 жыл жұмыс істеді. Осы жылдар ішінде ол көптеген ғылым және мәдениет қайраткерлерімен танысып, көптеген көне кітаптар мен қолжазбаларды жинап, үлкен кітапхана құрды. Оның мақалалары, рецензиялары, этнографиялық және тарихи еңбектері Ресейдің жетекші журналдарында, газеттерінде, альманахтарда және ғылыми басылымдарда тұрақты түрде жарияланды. Оның 18 ғасырдағы орыс сатирасы және көрнекті жазушылар мен баспагерлердің еңбектері туралы зерттемелері 1859 жылы «Русские сатирические журналы 1769–1774 г.» («1769–1774 жылдардағы орыс сатирикалық журналдары») деген монографиясы «Отечественные Записки» журналында (1855 жылғы №3, 4 және 1859 жылғы №6) жарық көрді.
Жұмыс
Афанасьев 1850 жылдары ескі орыс және славян дәстүрлері мен әңгімелеріне қызығушылық танытты ("фольклор" зерттеу саласы сол кезде болмаған). Оның алғашқы ғылыми мақалалары, соның ішінде – "Ведун и ведьма" ("Сөзгер мен сиқыршы", "Комета" журналында жарияланған, 1851); "Языческие предания об острове Буяне" ("Бұян аралының пұтқа табынушылық аңыздары", "Временник Общества Истории и Древностей Российских" журналының 1858 жылғы 9-шы санында жарияланған) – мифологиялық мектеп деп аталатын, аңыздар мен ертегілерді ежелгі пұтқа табынушылық мифологияны зерттеу үшін маңызды ақпарат көзі ретінде қарастырған (оның осы тақырыптағы маңызды еңбегі "Поэтические воззрения славян на природу" ("славяндардың табиғатқа қатысты поэтикалық көзқарастары", 1865–1869) қараңыз). Осындай түсіндіруде ол "Василиса сұлу" ертегісін күн сәулесін (Василиса), дауылды (оның келіншегін) және қара бұлттарды (оның қарындастарын) бейнелейтін қақтығыс ретінде қарастырды. Көрнекті мұрағатшы, оның еңбектері көне орыс мәдениеті, тарихы және дәстүріне, сондай-ақ басқа да үнді-еуропа тілдеріне, фольклор мен аңыздарға, әсіресе неміс дәстүрлеріне қатысты көне жылнамалардың мол ақпаратын, дәлелдерін, құжаттарын және үзінділерін ұсынады (оның неміс және барлық славян тілдерін, сондай-ақ ежелгі тілдерді жақсы білгенін ескеріңіз). 1850 жылдардың басында, өзінің мақалаларымен танымал болған Афанасьев халық ертегілерінің жинағын құрастыру туралы ойлана бастады. Сонда Санкт-Петербургтегі Ресей Географиялық Қоғамының (этнография бөлімі) өкілдері оған он жылдай уақыттан бері қоғам қолында сақталған халық ертегілерінің мұрағаттарын жариялауды сұрады. Осы мұрағаттар оның жинағының бастапқы бөлігін құрайды. Афанасьев олардан 74 ертегіні таңдап алды. Оларға Владимир Дальдың зор жинағын (шамамен 1000 мәтін) қосты, оның ішінде 148 нөмірін сақтап қалды, ал қалғандарын тым бұрмаланған деп тапты, өзінің жеке жинағын (Воронеж облысынан шамамен 10 ертегі) және бірнеше басқа жинақтарды қосты. Ол бұрын жарық көрген ертегілерді де қосты (мысалы, Мария Мариевна, От құсы, Сұр қасқыр және т.б.), эпостық жырлардан алынған бірнеше ертегілер, өлгендер туралы әңгімелер, ортағасырлық сатирикалық мәтіндер (мысалы, Шемиака үкімі) және анекдоттар. Ол славян филологиясы тарихындағы өзінің маңызды орнына негізінен 1855 және 1863 жылдар аралығында жарық көрген және ағайынды Гриммдердің әйгілі жинағынан шабыттанған "Народные русские сказки" ("Орыс халық ертегілері") арқасында ие болды. Ғылыми тұрғыдан алғанда, оның жинағы одан да әрі басты. Ол көптеген көмекшілерді пайдаланды, ертегінің қайдан және кімнен алынғанын көрсетуге тырысты, ешқашан халық ертегісінің нақты нұсқасын беруге ұмтылмады: егер ол бір халықтық типтің жеті нұсқасын жинаса, олардың барлығын өңдеді (мысалы, "От құсы" ертегісі). 1860 жылы "Русские народные легенды" ("Орыс халық аңыздары", 1860) жинағының жариялануынан кейін дау туды, бұл жинақ Иса мен христиан әулиелерінің өміріне негізделген және елдің түкпір-түкпірінен жиналған халық аңыздарынан тұрды. Нәтижесінде христиан діні мен пұтқа табынушылықтың ерекше қосылысы пайда болды, сонымен қатар әлеуметтік мәселелер де көтерілді. Олардың кейбіреулері Киелі Синод тарапынан догмаға қайшы деп танылды және кітапқа ресми тыйым салынды.
Маңыздылығы
1850 жылдары Афанасьевтің еңбектерінен бұрын шаруалар Ресейінің халықтық сенімдерін жазуға немесе зерттеуге санаулы ғана талпыныс жасалған. 10 ғасырдан бері жазбаша шіркеу славян тілі болғанымен, ол негізінен шіркеуде және тек діни жазбалар үшін ғана қолданылды. 18-19 ғасырларда ғана халықтық орыс тілінде маңызды әдебиеттер дамыды. Осылайша, Афанасьевтің жинақтары орыс мәдениеті мен халықтық сенімдерін таратуға және бекітуге зор үлес қосты. Бұл халық ертегілерінің ықпалын көптеген жазушылар мен композиторлардың шығармаларында көруге болады, әсіресе Николай Римский-Корсаковтың ("Садко", "Қар қызы") және Игорь Стравинскийдің ("От құсы", "Петрушка", "L'Histoire du soldat") туындыларында.
Танымал мәдениетте
2019 жылғы "Джон Уик: 3-тарау" фильмінде Джон Уик Нью-Йорк қалалық кітапханасына барып, "Орыс халық ертегілері, Александр Афанасьев, 1864 жыл" деген кітапты сұрайды.