Кіріспе

Боливиядағы экологиялық мәселелердің қатарында коммерциялық егіншілік, урбанизация және заңсыз ағаш кесу салдарынан туындаған орманды жою, сондай-ақ заңсыз жабайы жануарлар саудасы, климаттың өзгеруі, орманды жою және мекендеу ортасын жоюға байланысты биологиялық түрлердің жоғалуы бар. 1990 жылдан бері Боливияда урбанизация қарқынды дамып, ауа сапасы мен судың ластануына қатысты алаңдаушылықтар тудырып отыр.

Орманның жойылуы

Боливия әлемдегі орманды аумақтарының 13-інші үлесіне ие. Боливия тропикалық жаңбырлы ормандардың мөлшері бойынша әлемде жетінші орында тұр. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, елдің жалпы аумағының 46,8%-ын құрайтын 51,4 миллион гектар орманды алқаптарды қамтыды. Соңғы онжылдықтарда бастапқы орман және жалпы орман көлемі азайып келеді. Боливияның ауылшаруашылық өнімдеріне деген сұраныс, ішінара, Боливия ауылшаруашылығының халықаралық тауар нарықтарына интеграциялануының нәтижесінде артты. Отарлау схемалары да Боливиядағы орманды жоюға себепкер болды. 1960 жылдан бері Боливияның жазықтарына Анд тауларының аймағынан, сондай-ақ Америка мен Жапониядан келген ауылдық тұрғындар кең көлемде қоныстанды. Соңғы жылдары кока жапырақтарының өсіруі Боливияда кеңінен таралды. Осы үлкен плантацияларға орын жасау үшін, үлкен аумақтар кесіліп, өртеу арқылы орманнан тазаланды. Кока өсіруге қажетті әрбір гектар жер үшін шамамен 4 гектар орманды ағаштан тазарту қажет. Заңсыз ағаш кесудің орманды жоюға тигізер әсеріне қатысты алаңдаушылық соншалықты күшті болды, 2011 жылы боливиялық наразылар TIPNIS аумағына қолжетімділікті арттыратын тас жолдың құрылысын тоқтатуға қол жеткізді. Боливиядағы биологиялық әртүрліліктің жоғалуына негізгі себептер заңсыз жануарлар саудасы, климаттың өзгеруі, орманды жою және мекендеу ортасының жойылуы болып табылады. Боливияның мал шаруашылығындағы жерді тиімсіз басқару елдегі мекендеу ортасының жойылуының шамамен 50%-ын құрайды. Әлемдік банк елдің қоршаған ортаға қатысты апаттарға жауап беру және осы оқиғалардың нәтижесінде туындаған қалдықтарды басқару қабілетін арттыру мақсатында "Апаттан қалпына келтіру және осалдықты азайту" жобасы деп аталатын техникалық көмек бағдарламасын іске қосты. Іске асырылған бақылауларға эрозияны және су ағынын бақылау, отынды басқару, учаскелерді санитарлық тазалау, қоқыс пен құрылыс қалдықтарын басқару, пестицидтерді басқару, шаңды бақылау және шуды азайту кіреді.

Жинақтау қызметі

Боливиядағы қатты тұрмыстық қалдықтарды басқару жүйесі, әсіресе шағын елді мекендерде, көптеп ашық төгуге тәуелді. Ашық төгу – бұл қатты қалдықтарды осылай тастау салдарынан қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін, сондай-ақ қалдықтарды ашық өртеуге, түрлі ауа-райы факторларына және қоқыс жинаушыларға ұшырату қаупін тудыруы мүмкін әрекет.

Қоқыс тастау орындары мен қайта өңдеу

Боливиядағы полигондардың тек 8%-ы реттелген, ал қайта өңдеу елде пайда болған қалдықтардың 4%-дан азын құрайды. 2019 жылдың қыркүйегінде COOPI Ла-Пас муниципалитетінде "LaPazRecicla" тақырыбымен қалдықтарды басқару бағдарламасын іске қосты: "Боливияның Ла-Пас қаласында қалдықтарды басқаруға кешенді көзқарас. Айналым экономикасын дамытуға арналған жаңа технологиялар". Соңғы онжылдықтарда ауыл шаруашылығының кеңеюіне байланысты бұл аймақтарда өрттердің саны артты. Бұл қалаларда Боливия халқының шамамен 50%-ы тұрады және 1950 жылдардан бері қарқынды өсіп келеді. Осы жылдам кеңею автокөлік құралдары мен өнеркәсіптердің (кірпіш өндірісі, мұнай өңдеу зауыттары, металл қорыту заводтары және т.б.) санының артуына әкелді, олар бұл аймақтардағы ауаның ластануына басты себепкер болып табылады. Реттелмеген септик резервуарларды пайдалану да мәселені ушықтыруы мүмкін. Ауа температурасы мен ылғалдылығының өзгеруі елдің таулы аймақтарындағы мұздықтардың айтарлықтай кері шегінуіне әкелді, соның ішінде Чакалтайя мұздығы 1990 жылдан бері бетінің 50%-ын және көлемінің 66%-ын, ал Шаркини мұздығы 1940 жылдан бері бетінің 47,4%-ын жоғалтты. Климаттың өзгеруінің салдарынан 1970 жылдан бері Боливияның Амазониясындағы орташа жылдық жауын-шашын 15%-ға артты. Сонымен қатар, климаттың өзгеруі елдегі жердің деградациясының күшеюіне, оның ішінде орманды ағаштарды жоюдан зардап шеккен аймақтардағы эрозияның артуына және орман өрттерінің саны мен ауқымының өсуіне әкелді. Заңның мақсаты орман ресурстарын пайдалануды реттеу, тұрақты орман шаруашылығын ілгерілету және азаматтарға мемлекеттік және жеке меншік жерлерді пайдалану құқығын беру болды. Заңмен сонымен қатар бақылау, реттеу және қаржыландыру үшін үш ұлттық институт құрылды. Бұл аймақтар биологиялық әртүрлілікті сақтау және орманның деградациясын азайту үшін құрылды. 2006 жылы жер иелену және орман шаруашылығын басқару саласындағы реформалар жүргізілді, олардың мақсаты жергілікті қауымдастықтарды орман шаруашылығын басқаруға қатыстыру арқылы жақсырақ интеграциялау болды. Алайда, бұл реформалар жеткілікті бақылау мен орындалмауына байланысты қиындықтарға тап болды, нәтижесінде орман шаруашылығы режимі әлсіреген. 2009 жылы қорғалатын аумақтарға бірлесіп басқару тәсілі қабылданды, ол қорғалатын аумақтар қызметінің, жергілікті топтардың және фермерлер ұйымдарының ынтымақтастығын қамтиды. Осы жетістіктерге қарамастан, сол жылы Эво Моралестің қайта сайлануы саясаттағы өзгерісті білдірді. Популисттік және өнімділікке бағытталған саясаттың басымдығына байланысты қорғалатын аумақтар мен табиғатты қорғау бастамалары әлсіреген. Бұл өзгеріс 2015 жылғы жарлықты енгізу арқылы айқын болды, ол қорғалатын аумақтардағы көмірсутектік қызметті жеңілдетті, сонымен қатар қаржыландыруды қысқарту, штатты қысқарту және өндіріс жұмыстарына қарсы шыққан экологиялық және жергілікті топтарға қысымды күшейтті. Алайда, 2010 жылдан 2016 жылға дейін Боливияда қорғалатын аумақтардың төмендетілуі, қысқартылуы және жойылғандығы туралы ешқандай хабарламалар түскен жоқ. Бірақ 2017 жылы TIPNIS арқылы өтетін тас жол жобасы аймақтың қорғалатын мәртебесін төмендетуге әкелді. Осы кезеңде заң жергілікті жерлер үшін "туған жерлердің қауымдық жерлері" санатын белгіледі және халықаралық донорлар мен мемлекеттің қолдауымен жерді ресмилендіру бағдарламасын бастады. Бұл бастама жергілікті жерлердің, қауымдық меншікке өткен жерлердің және мемлекеттік жерлердің көбеюіне әкелді, бұл Боливиядағы қоршаған ортаны қорғау және тұрақты жерді басқару жөніндегі жалпы күш-жігерге үлес қосты.

Гидросаясат

Боливияда судың тапшылығы күшейіп, теңсіз бөлінісі салдарынан қанағаттанарлық ресурсқа айналды. Суға қол жеткізудің маңыздылығы 1999 жылғы Кочабамба су соғысына ықпал етті, ол суды мемлекеттік меншікке қайтаруды қолдаған наразылықтардан құралды.