Кіріспе

Кениядағы қоршаған орта мәселелеріне орманды кесу, топырақ эрозиясы, шөлдеу, су тапшылығы және су сапасының нашарлауы, су тасқыны, браконьерлік, сондай-ақ тұрмыстық және өнеркәсіптік ластану кіреді.

Су ресурстары

Кениядағы су ресурстары ауыл шаруашылығы химиялық заттарынан, қалалық және өнеркәсіптік қалдықтардан, сондай-ақ гидроэлектр энергиясын өндіруден қысымға ұшырауда. Су тапшылығы болашақтағы маңызды мәселе болуы мүмкін. Мысалы, Гилгел Гибе III бөгеті арқылы Омо өзенін тоқтату және судың 30%-дан 50%-ға дейін қант плантацияларына пайдалану жоспары экологиялық қиындықтарды тудырады. Түркана көлінің су сыйымдылығының 50%-ға дейін азаюы мүмкін. Егер қант плантацияларын суару жоспарланбағанда, бөгеттің өзі қоршаған ортаға жағымды әсер еткен болар еді, себебі бөгет электр энергиясын шығарындыларсыз өндірген болар еді. Кениядағы су сапасының мәселелері, көлдерде (Виктория көліндегі су гиацинтінің таралуы сияқты) балық аулау өнімділігінің айтарлықтай төмендеуіне және балық түрлерінің жоғалу қаупіне әкеп соқты.

Жануарларды браконьерлікпен аулау

Кенияда жануарлар дүниесінің алуан түрлері бар, олардың тіршілік ету ортасына адамның енуі және жойылу қауіп төндіріп тұр. Ауылдық Кенияда браконьерлер – жойылу қаупі төнген жануарларға ең басты қауіптің бірі. Майкл Вэрихе, әйгілі "Рино адам", Кениядағы жануарларды қорғау ісіне зор үлес қосты. Вэрихе мыңдаған шақырым қашықтықты жүріп, ақ мүйізтұмсықтарды қорғау жобаларын қаржыландыру үшін миллиондаған доллар жинады. Көк жабайы сиырлар қазіргі уақытта көптеп кездеседі, бірақ басқа да жойылу қаупі төнген түрлер сияқты, олар да қоныс аумағының азаюының қысымын сезінеді. Браконьерлік пен трофейлік аң аулау қаупіне арыстандар, пілдер, газельдер және мүйізтұмсықтар да тап болады. 2020 жылдың ақпан айында Кенияда браконьерлер екі ақ жирафты өлтірді. Ана жираф пен оның баласы елдің солтүстік-шығысындағы Гарисса округінде өлі күйі табылды. Қазір әлемде тек бір ғана еркек ақ жираф қалды. Кениядағы өте жойылу қаупі төнген басқа да түрлерге Тана өзенінің мангабейі, қара мүйізтұмсық, хирола, сабель антилопасы және роан антилопасы жатады.

Заңдар, реттеу және қорқыту

Кенияның отарлау дәуірінде (1895–1963 жж.) британдық отарлаушылар піл мен қарақұйрық аулауды элиталық спорт түрі деп қарастырған. Тәуелсіздік алғаннан кейін Кенияда 1973 жылы піл аулауға тыйым салынғанына қарамастан, 1970 жылдан 1977 жылға дейінгі кезеңде пілдердің саны жартысынан астам азайды. 1977 жылы Кенияда барлық жануарларды аулауға тыйым салынды. 1989 жылы Кенияның қорықтар қызметі құрылды. Бұл мемлекеттік корпорация браконьерлік деңгейінің жоғары болуына, қорықтар мен жануарлар дүниесі парктеріндегі қауіпсіздіксіздікке, сондай-ақ Кенияның аңшылық бөліміндегі тиімсіздік пен моральдің төмендеуіне жауап берді. Фил сүйегі саудасына халықаралық тыйым, жойылып бара жатқан жабайы фауна мен флора түрлерінің халықаралық саудасы жөніндегі конвенция (CITES) арқылы енгізілді, онда қорықтау шаралары мен саясатына күшейтілген полицейлік және қылмыстық жазалау көмектеседі. Дегенмен, кейбір жағдайларда әскерилендіру қажетті шара болуы мүмкін. Қалай болғанда да, ғалымдар мен саясаткерлер қорықтау және әскерилендірудегі «жасыл бояу» саясатының әсерін қарастыруға қызығушылық танытуда. Қаржылық ынталандырудан басқа, браконьерліктің негізгі себептерінің бірі Кениядағы таптық, гендерлік теңсіздік және дамудың тең емес болуымен байланысты екені хабарланады. Бұл нашар жағдайлар Кенияның отарлау тарихымен байланысты.

Заңсыз нарықтар мен сыбайлас жемқорлық

Құқықсыз саудада пілдің тістері мен қарақұйрықтың мүйіздерінің құны жоғары. Кенияда көптеген ұлттық саябақтар мен жануарларды қорғау қорықтары болғанымен, пілдер мен қарақұйрықтардың саны әлі де қауіп төніп тұр. Бұл қауіптің себебі Кения үкіметі мен әскеріндегі жемқорлық болуы мүмкін. 2008 жылдың қаңтарынан 2013 жылдың маусымына дейінгі 743 дерек бойынша тәуелсіз зерттеу көрсеткендей, жануарлар дүниесіне қатысты қылмыс жасағандар сирек айыппұл төлейді. Сондай-ақ, трофейлік аң аулауға тыйым салудың орнына оны реформалау керек, әйтпесе жануарлар адамдарға шабуылдауы мүмкін. Джон Мбария мен Мордекай Огада «Ұлы консервациялық өтірік» еңбегінде дағдарыстың басты мәселесі браконьерлер емес, жергілікті халықтың жабайы табиғатты қорғаудан шеттетілуі екенін жазды. Шындығында, табиғатты қорғау елдің отаршылдық тарихымен тығыз байланысты. Кения жерінің 20 пайызы қорғалатын аумақтарды құрайды, олардың көп бөлігін экотуризмнен мол табыс көретін, жергілікті емес кениялықтар басқарады.

Орманның жойылуы

Орман шаруашылығы өнімінің де ресурстардың нашарлауынан азаюына себеп болды. Соңғы үш онжылдықтағы ағаш ресурстарын шамадан тыс пайдалану елдің ағаш ресурстарын жартысына дейін қысқартты. Қазіргі уақытта жердің тек 3% орманды болып қала береді, ал жыл сайын шамамен 50 шаршы километр орман жоғалады. Орманның жоғалуы эрозияны, тоғандардың лайлануын, су тасқындарын және биологиялық әртүрліліктің жоғалуын күшейтеді. Құрып бара жатқан ормандардың қатарында Какамега, Мау және Карура ормандары бар. Экологиялық бұзылыстарға жауап ретінде белсенділер ресурстарды тұрақты пайдалануға бағытталған саясатты ілгерілету үшін белсенділік танытты. Кения Африка құрлығында орналасқан. 2004 жылғы Нобель бейбіт сыйлығы кениялық эколог Вангари Маатаиға берілді, ол мыңдаған адамдарды жұмылдырып, Кенияда және басқа жерлерде 30 миллион ағаш отырғызу және сәнді құрылыс үшін орманды кесуге қарсылық білдіру үшін танымал болды. Моидің қарсыласы ретінде түрмеге қамалған Маатаи орманды жоюды ауыл әйелдерінің қиын жағдайымен байланыстырды, олар отын мен су іздеуге көп уақыт жұмсауға мәжбүр. Елдің көптеген аймақтарындағы кедейлік Кенияның шектеулі ресурстарын шамадан тыс пайдалануға алып келді. Егістік үшін жер ашуға ағаштарды кесу, көмір өртеу, карьерлерді қазу және басқа да әлеуметтік және кәсіби іс-әрекеттер Кенияның ауылдық аймақтарындағы кедейліктің салдарынан қоршаған ортаның нашарлауына себеп болатын негізгі қауіптер болып табылады. Муранга, Бондо және Меру сияқты аймақтар осы экологиялық мәселеге тап болды. Кенияның 2018 жылғы Орман ландшафтының сақталу индексінің орташа көрсеткіші 4,2/10 болды, бұл 172 елдің ішінде әлемдік рейтингте 133-ші орынды иеленді.

Қоқыс тастау және қатты қалдықтарды жинау

Кенияның қалалық және ауылдық аймақтарында қоқыс тастау және рұқсатсыз қоқыс төгу мәселесі бар. Кенияның дерлік барлық қалаларында қоқыс жинау және кәдеге жарату жүйелері жеткіліксіз.

Су тасқыны

Шілдеден тамыздың соңына дейін маусымдық су тасқынының қаупі бар. 2012 жылдың қыркүйек айында Кенияның Рифт-Вэлли провинциясының бір бөлігінде су тасқыны үйлер мен мектептерді басып, егістерді жойғаннан кейін мыңдаған адамдар қоныс аударуға мәжбүр болды. Су тасқыны санитарлық тораптардың толып, көптеген су көздерін ластауы салдарынан бұл әсіресе қауіпті болды. Су тасқынынан кейін топырақ қабынуы да болуы мүмкін, 2012 жылдың қыркүйек айында Баринго ауданында топырақ қабынуы салдарынан екі бала қаза тапты және 46 отбасы қоныс аударды.