Кіріспе

Непалдағы экологиялық мәселелер орманды кесу, климаттың өзгеруі, энергияны сақтау және түрлерді қорғау сияқты көптеген мәселелерді қамтиды. Бұл мәселелердің көпшілігі қоршаған ортаға қатысты маңызды ережелерсіз жүрген қарқынды индустрияландырудың нәтижесінде туындады.

Биологиялық әртүрлілік

Агробиологиялық әртүрлілікке жоғары өнімді сорттарды қолдану, табиғи ортаның жойылуы, малдың шектен тыс жайылуы, жердің бөлінуі, ауыл шаруашылығының коммерциялануы және қазіргі заманғы жоғары өнімді сорттардың таралуы, пестицидтерді ескермей пайдалану, халық санының өсуі мен қалалану, сондай-ақ фермерлердің басымдықтарының өзгеруі қауіп төндіреді (MFSC, 2000). Биологиялық әртүрліліктің жоғалуына тағы да бірнеше фактор себеп: жер сілкінісі және топырақ эрозиясы, ластану, өрт, мал жайылымдарының артық болуы, заңсыз сауда, аң аулау және контрабанда. Орман емес ағаштарға орманды жою, ортаның нашарлауы және орман ресурстарын тұрақты емес пайдалану қауіпті. Кейбір қорғалатын аумақтарға төнетін негізгі қауіптер: жыл бойы мал жаю, құнды өнімдер үшін браконьерлік, заңсыз ағаш кесу және тұрақсыз туризм. Жайылымдардың үлкен жайылымдық жүктемеге ұшырауы, ал ылғалды жерлердегі биологиялық әртүрлілікке ылғалды жерлердің ортасын бұзу, ылғалды жерлердегі ресурстарды тұрақты емес пайдалану, өнеркәсіптік ластану, ауыл шаруашылығынан судың ағуы, ылғалды жерлердің экожүйелеріне жат және инвазивті түрлердің енуі және лайлану қауіпті. Тау биологиялық әртүрлілігі жоғары таулы аймақтардың экологиялық осалдығы мен тұрақсыздығынан, орманның жойылуынан, табиғи ресурстарды тиімсіз басқарудан және дұрыс емес шаруашылық әрекеттерінен зардап шегеді.

Су және ауа ластануы

Өндірістік ағынды сулардың шөгіндісі мен ағызуы судың ластануының негізгі көздері болып табылады, ал отынды жағу үй ішіндегі ауаның ластануының және тыныс алу проблемаларының маңызды себебі болып табылады. Көлік құралдары мен өнеркәсіптік шығарындылар қалалардағы ауаның ластануына үлесін арттыруда. Ішкі және сыртқы ауаның ластағыштарынан туындаған өлім-жітім көрсеткіші 100 000 адамға шаққанда 133,3 құрады (2017 жыл), бұл Непалда жүрек-қан тамырлары ауруларынан кейінгі екінші жоғары өлім-жітім көрсеткіші. Көмір мен биомасса отыны жанғанда толық жану жүрмейді. Олар түрлі химиялық заттар мен газдарды қалдырады, олар көбінесе тыныс алуға мүмкіндік береді және созылмалы обструктивті өкпе аурулары, жүрек-қан тамырлары аурулары және репродуктивті денсаулыққа кері әсер ететін жағдайлармен байланысты болуы мүмкін. Үй ішіндегі ауаның ластануына ең осал топтар – әйелдер мен балалар. Елдің ауылдық және таулы аймақтарында, адамдар көбінесе суық ауа температурасының салдарынан үйде желдету мүмкіндігіне ие болмайды және қатты отын мен биомасса отынын қолданады. Үй шаруашылықтарында тамақ пісірудің шамамен 64% отынмен жүзеге асырылады, ал 10% үй шаруашылықтары жетілдірілген пештердің, тамақ пісіруге газдың және жақсы желдетудің болмауына байланысты сиырдың көңін жағады. Бұл конъюнктивит, жоғарғы тыныс алу жолдарының тітіркенуі және жедел респираторлық инфекциялар сияқты қоршаған ортаның денсаулығына қатысты мәселелерді тудыратын маңызды проблема. Катмандудағы құрылыс жобаларынан туындаған ауаның ластануы, халық санының артуынан көлік құралдарының көбеюі және жолдардың нашар жағдайы қауіпті ластануға алып келеді. Непалда диарея өлімнің төртінші негізгі себебі болып табылады. Су жүйесі мен су сапасын жүйелі түрде бақылау әлі де шектеулі. Тұрғын үйлердің 48% таза ауыз суға қол жеткізсе де, 38% лайықты санитарлық жағдайлары жоқ, ал 14% ашық жерде дефекация жасайды немесе санитарлық жағдайлары жеткіліксіз. Дәретханалардың жетіспеуі, санитарлық тазалықтың нашарлығы және қатты қалдықтарды дұрыс тастамау балалардың диарея және векторлармен байланысты ауруларға шалдығуына себеп болады.

Орманның жойылуы

Орманды кесу және жердің құлдырауы халықтың өте үлкен бөлігіне әсер етеді және экономикалық өсімге, сондай-ақ жеке адамдардың күнкөрісіне ең нашар салдарларын тигізеді. Орманның жоғалуы су тасқындарына, топырақ эрозиясына және ауыл шаруашылығы өнімділігінің тоқтап қалуына әкеп соқты. Есептерге сәйкес, 1966 жылдан 2000 жылға дейін орман жамылғысы жалпы жер аумағының 45 пайызынан 29 пайызына дейін төмендеді. Орманды кесудің себептері ретінде халық санының өсуі, отынның көп мөлшерде қолданылуы, инфрақұрылымдық жобалар және ормандардың жайылымдық және егістік жерлерге айналдырылуы жиі аталады. Үкімет мәліметтері бойынша, жыл сайын 1,5 миллион тонна топырақ қоректік заттары жоғалады, ал 2002 жылға қарай топырақ эрозиясы мен су басу салдарынан ауыл шаруашылығы алқаптарының шамамен 5 пайызы өңдеуге жарамсыз болып қалды. Жердің құлдырауы халық санының өсуімен, агрохимиялық заттардың тиімсіз пайдаланылуымен және шағын жер көлемімен байланысты, бұл көптеген үй шаруашылықтарын жеткілікті тамақпен қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді. 1980-ші жылдардың соңынан бері үкімет саясаты осы көптеген және өзара байланысты проблемаларды шешуге бағытталған. Саясатты іске асыру көбінесе қаржының жетіспеушілігімен, Непалдың таулы экожүйелерін толық түсінбеумен, бюрократиялық тиімсіздікпен және кейде орталық үкімет пен жергілікті қауымдастықтар арасындағы шиеленіске толы қарым-қатынастармен қиындыққа тап болады. (MFSC, 2000) Непалдың 2018 жылғы Орман Ландшафты Тұтастығы Индексінің орташа көрсеткіші 7.23/10 құрады, бұл оны 172 елдің ішінде 45-орынға қойды.

Денсаулыққа әсері

Қоршаған ортаның денсаулық мәселелері жаһандық аурулар жүктемесінің маңызды тәуекел факторлары емес. Төмен және орта табысты елдерде өлімнің үшінші себебі – ТЖСА (тәуелді және тәуелсіз созылмалы аурулар), бесінші себебі – төменгі тыныс жолдарының инфекциясы, ал жетіншісі – диареялық аурулар. Непалда ТЖСА жүректің ишемиялық ауруларынан кейін өлімнің екінші негізгі себебі болып табылады. Диарея және төменгі тыныс жолдарының инфекциясы тиісінше өлімнің төртінші және бесінші себептері болып табылады.