Кіріспе

Пәкістанның экологиялық мәселелеріне ауаның ластануы, судың ластануы, шудың ластануы, климаттың өзгеруі, пестицидтерді дұрыс пайдаланбау, топырақтың эрозиясы, табиғи апаттар, шөлдеу және су тасқыны кіреді. Йель университетінің Экологиялық құқық және саясат орталығы жариялаған Экологиялық өнімділік индексінің (EPI) 2020 жылғы нұсқасына сәйкес, Пәкістан 33,1 ұпаймен 142-орында тұр, бұл 10 жыл ішінде 6,1 ұпайға өсімді көрсетеді. Ауа сапасы бойынша 180-орында саналады. Климаттың өзгеруі және жаһандық жылыну елдегі миллиондаған адамның өміріне қауіп төндіретін ең алаңдатарлық мәселелер болып табылады. Осы экологиялық мәселелердің басты себептері көміртегі шығарылымдары, халық санының өсуі және орманды кесу болып табылады. Бұл Пәкістанның кездесіп отырған ауыр экологиялық проблемалары, ел экономикасы дамып, халық саны арта келе бұл мәселелер ушығады. Бірқатар үкіметтік емес ұйымдар мен мемлекеттік мекемелер экологиялық құлдырауды тоқтатуға бағытталған қадамдар жасағанымен, Пәкістанның экологиялық мәселелері әлі де шешілмей тұр. Пәкістан табиғи ресурстары мен экожүйелері ластану мен күшті қысымға ұшырағандықтан, маңызды сынға тап болып отыр. Елдегі ең маңызды экологиялық мәселелер – шектеулі табиғи ресурстарды артық пайдалану, ауа мен судың ластануы, энергия резервтерінің азаюы, орманды кесу және қалдықтарды басқару.

Қоршаған ортаның нашарлауының экономикалық салдары

Пакистанның өнеркәсіптік секторларының көпшілігі, мысалы балық шаруашылығы мен ауыл шаруашылығы, елдің жалпы өндірісінің төрттен бірінен астамын және жұмыспен қамтудың бестен екісін құрайды. Олар елдің табиғи ресурстарына өте тәуелді. Сондықтан экономикалық өсімді сақтау үшін қазірдің өзінде жетіспей жатқан табиғи ресурстарға деген сұраныс артып отыр. Бірақ, ирония жатыр, елдің өсуіне не нәр берсе, соның өзі елдің болашақ әл-ауқаты мен табысына қауіп төндіреді. Дүниежүзілік банк мәліметтері бойынша, Пакистан халқының 70% ауылдық жерлерде тұрады және олардың көп бөлігі жоғары кедейлік деңгейімен күресіп жатыр. Бұл адамдар табыс табу үшін табиғи ресурстарға тәуелді және көбінесе оларды шамадан тыс пайдаланады. Бұл қоршаған ортаның одан әрі нашарлауына және кедейліктің күшеюіне әкеледі. Дүниежүзілік банк бұл жағдайды "кедейлік пен қоршаған ортаның нашарлауының қатыгез айналымы" деп сипаттайды. Пакистан ауа сапасы бойынша әлемдегі ең лас үшінші ел болып саналады, бұл оның экологиялық қиындықтарын одан әрі ушықтырады. Қалалардың қарқынды өсуі және халық санының артуы осы мәселені одан да күрделі етеді.

Судың ластануы

Дүниежүзілік банк Пакистанды су тапшылығы бар ел ретінде жіктейді. Жоғарғы ағыс елдерінен Пакистанға жеті негізгі өзен кіреді, оның ішінде Ауғанстаннан келетін Кабул өзені, ал Үндістаннан Инд, Джелум, Ченаб, Рави және Сатледж өзендері кіреді. Олардың ішінде Рави және Сатледж өзендері Үндістанда ағын бағытына қарай бұрылып, 1960 жылы Үндістан мен Пакистан қол қойған Индус сулары туралы келісімге сәйкес, осы суларды пайдалану құқығы Үндістанға берілді. Индус (негізгі арнасы), Джелум және Ченаб өзендерінен құрылған канал желілері Пәкістанның Пәнджаб және Синд облыстарындағы ауыл шаруашылығы далаларын сумен қамтамасыз етеді, ал елдің қалған бөлігінде басқа таза суға қол жеткізу мүмкіндігі өте шектеулі. Судың жетіспеушілігі тек Пакистан экономикасына ғана емес, миллиондаған пакистандықтардың өміріне де қауіп төндіреді. Индус сулары туралы келісімнің салдарынан су ағынының азаюы және каналдарға бұру, Пакистан өзендерінде судың араласуының төмендеуіне әкеп соқты. Екінші жағынан, экономика мен халықтың өсуіне, сондай-ақ суды тазарту инфрақұрылымының дерлік толыққанды жоқтығына байланысты су ластануы күшейіп барады. Су ластануының себептеріне химиялық тыңайтқыштар мен пестицидтерді артық пайдалану, өнеркәсіптік қалдықтарды көлдер мен өзендерге төгу, тазартылмаған канализацияны өзендерге және мұхитқа төгу, сондай-ақ су тасымалдауға қолданылатын ластанған құбырлар жатады. Таза ауыз судың ластануы адамдардың таза су көздерін табуын қиындатады және су арқылы жұғатын аурулардың таралуын күшейтеді. Осының салдарынан Пакистанда тіркелген денсаулық проблемаларының көпшілігі ластанған судың тікелей немесе жанама нәтижесі болып табылады. Сәбилер өлімінің 45% диареядан, ал 60% су арқылы жұғатын аурулардан болады. Зерттеушілердің мәліметінше, 2040 жылға қарай Пакистан аймақтағы ең су тапшылығы бар елге айналуы күтілуде.

Дыбыспен ластану

Пәкістанның Карачи, Лахор, Исламабад және Равалпинди сияқты мегаполистері шу ластану мәселесімен күресуде. Бұл ластанудың басты себебі – автобустар, көліктер, жүк машиналары, рикшалар және су тасымалдаушы көліктерден туындайтын көлік шуы. Бір зерттеу көрсеткендей, Карачидің маңызды жолдарының бірінде орташа шу деңгейі 90 дБ-қа жуық, ал кейде 110 дБ-ға дейін жетеді. Бұл көрсеткіш ISO ұйымы белгілеген 70 дБ стандарттан әлдеқайда жоғары, бұл деңгей адам құлағына зиян келтірмейді деп саналады. Дегенмен, зерттеуде Пакистанда "Ұлттық қоршаған орта сапасы стандарттарына сәйкес, Қоршаған ортаны қорғау агенттігі белгілеген жол шуының деңгейі 85 дБ" деген қорытынды жасалды. Мұндай жоғары шу деңгейі есту қабілетіне және басқа да денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін. Есту қабілетіне қатысты мәселелерге есту сезімдік жасушаларының жоғалуы жатады, ал есту қабілетіне қатысы жоқ денсаулық проблемаларының қатарында ұйқының бұзылуы, шу мен жүрек-қан тамырлары аурулары, шуға организмнің гормоналдық реакциясы және психикалық аурулар бар. Шу деңгейін реттеуге қатысты заңдар мен саясаттар өте аз және олардың күші жоқ деуге болады. Жауапкершілік механизмі қарастырылмаған, федералды және провинциялық қоршаған ортаны қорғау агенттіктері халықтан шу ластануына қатысты көптеген шағымдарды алады, бірақ заңдық шектеулер мен ұлттық шу деңгейі стандарттарының болмауына байланысты тиісті шаралар қабылдай алмайды.

Ауаның ластануы

Пакистанның ірі қалаларының көпшілігінде ауаның ластануы күрделеніп бара жатқан экологиялық мәселе болып табылады. Дүниежүзілік банк есебінде айтылғандай, "Карачидегі қалалық ауаның ластануы әлемдегі ең нашар көрсеткіштердің біріне жатады және адам денсаулығы мен экономикаға елеулі зиян келтіреді". Энергияны тиімсіз пайдалану, күнделікті қолданылатын көлік құралдарының көбеюі, бақылаусыз өндірістік шығарындылардың артуы және қоқыс пен пластик жағу қалалық аудандардағы ауаның ластануына ең көп үлес қосады. Сінд қоршаған ортаны қорғау департаментінің соңғы зерттеуіне сәйкес, ірі қалалардағы ластанудың орташа деңгейі Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының шектеулерінен шамамен төрт есе жоғары. Бұл шығарындылардың зиянды әсерлеріне "тыныс алу аурулары, көрінеу қабілетінің төмендеуі, өсімдіктердің жоғалуы және өсімдіктердің өсуіне әсер етуі" жатады. Ауаның ластануына ең үлкен үлес қосатын фактор – өнеркәсіптік қызмет. Ауа шығарындыларын тазалаудың жеткіліксіздігі және өнеркәсіптік қызметке нормативтік бақылаудың болмауы ірі қалалардағы ауа сапасының нашарлауына себепкер болды. Сонымен қатар, халықтың көшелерде пластик пен резеңке сияқты қатты қалдықтарды жағудың кең таралған практикасы, аудандағы тұрғындар үшін өте зиянды токсикалық газдарды бөліп шығарады. 2018 жылы Қарачидегі жас кәсіпкер Әбид Омар Пакистанның ірі қалаларындағы ауа сапасын бақылау мақсатында "Пакистан ауа сапасы бастамасын" іске қосты. Жобаның мақсаты – Пакистанда ауа сапасы туралы деректердің қолжетімділігін арттыру және азаматтарды ауаның ластануының денсаулыққа тигізетін әсері туралы хабардар ету. АҚШ Мемлекеттік департаменті Пакистанның үш орнында ауа сапасын бақылауға арналған үш жоғары сапалы станцияны орнатты. Зерттеулер ауаның ластануының әсер еткен адамдардың әл-ауқатына теріс әсер ететінін көрсетті. Зерттеулер көрсеткендей, бөлшек заттардың тұрақты өзгеруі Пакистан азаматтары үшін үлкен қауіп төндіреді, олар жиі зиянды деңгейдегі ауаның ластануына ұшырайды. Тыныс алу жолдары ауруларына байланысты бөлшек заттар Пакистанның ірі қалаларында зиянды мөлшерде табылған. Пакистанның қалалық ауа ластануын тиімді басқару үшін қолданылатын стратегияларға жол құрылысын жетілдіру және көліктің тұрақтылығын арттыру, Пакистан үкіметі тарапынан ластануды азайту саясатын күшейту және СГҚ сияқты таза отын энергия көздеріне көшу кіреді.

Табиғи апаттар

Пәкістанның әртүрлі жер және климаттық жағдайларына байланысты, ол жер сілкінісі, су тасқыны, цунами, құрғақшылық, циклон және дауылдар сияқты табиғи апаттарға ұшырауға бейім. Апаттарды басқару жөніндегі баяндамада Гилгит-Балтистан, Белуджистан және Азакстан провинциялары сейсмикалық тұрғыдан осал аймақтар екені, сондықтан жер сілкінісіне жоғары сезімтал екені айтылады, ал Синд пен Пәнджаб төмен жатқандықтан су тасқынынан үнемі зардап шегеді. Пәкістанның бастан өткерген ең ауыр табиғи апаттарының қатарында 1935 жылғы Кветта жер сілкінісі (шамамен 60 000 адам қаза тапты), 1950 жылғы су тасқыны (шамамен 2900 адам қаза тауып, 900 000 адам үйсіз қалды), 1974 жылғы Хунза жер сілкінісі (шамамен 5300 адам қаза тапты), 2005 жылғы Кашмир жер сілкінісі (кем дегенде 73 000 адам қаза тауып, 1,5 миллионнан астам адам зардап шекті) және 2010 жылғы су тасқыны (20 миллион адам зардап шекті) бар.

Орман

2018 жылы орман ландшафтының сақталу индексі бойынша Пакистанның орташа көрсеткіші 7.42/10 болды, бұл оны 172 елдің ішінде 41-орынға қойды. Бірақ, Пакистанда орманды жою алаңдатарлықтай қарқынмен жүріп жатыр. Ел қазіргі уақытта осы салада өзін-өзі қамтамасыз ете алмауына байланысты, ағаш өнімдерін импортқа тәуелді және бұл айтарлықтай ресурстар шығындалуына әкеліп соқты. Бұдан әрі, осы ресурстар жылына бір проценттей азайып, пакистандықтардың әл-ауқатына елеулі әсер етіп жатыр.

Қорғау жұмыстары

Үкімет экономикалық өсім мен әлеуметтік дамуға қатысты қоршаған ортаға төнетін қауіптерге алаңдаушылық білдірді және 1990 жылдардың басынан бері жаңа заңнамалар мен Пәкістанның қоршаған ортаны қорғау кеңесі сияқты институттар арқылы экологиялық мәселелерді шешуге ұмтылып келеді. Дегенмен, қоршаған ортаны қорғауға қажетті қаржының көп бөлігін шетелдік несие берушілер ұсынады, ал үкіметтің даму бюджетінің бар болғаны 0,04 пайызы қоршаған ортаны қорғауға бағытталған. Осының салдарынан, үкіметтің экологиялық ережелерді күшіне енгізу мүмкіндігі шектеулі, ал жеке кәсіпорындардың көбі халықаралық сауда ұйымдары белгілеген экологиялық стандарттарды сақтауға жеткілікті қаржысы жоқ. Пәкістан Үкіметі экологиялық мәселелерді жеңу үшін "Таза және жасыл Пәкістан" жаңа науқанын бастады.

"Таза жасыл чемпион" бағдарламасы

2019 жылы Пәкістан Үкіметі «Таза жасыл Пәкістан» деген бастаманы іске қосты. Бұл бастаманың мақсаты – Пәкістан қалалары арасында тазалық және көгалдандыру бойынша жарыс ұйымдастыру еді. Азаматтар тіркеліп, өз қызметтерін есепке алып, ұпай жинауға болатын веб-портал құрылды. Белгілі бір ұпай жинаған азаматтар медальдармен марапатталатын болады.

Миллиард ағаш цунами

"Миллиард ағаш цунамиі" жобасы 2014 жылы Хайбер-Пахтунхва (ХПК) үкіметі тарапынан жаһандық жылынуға қарсы жауап ретінде қолға алынды. Пакистанның "Миллиард ағаш цунамиі" 350 000 гектар орман мен тозығы жеткен жерді қалпына келтіріп, Бонн шақыруы бойынша өз міндеттемелерін орындады. Жоба классификацияланған ормандардың, сондай-ақ жеке меншіктегі бос жатқан және шаруашылық жерлердің экожүйесін жақсартуға бағытталған, сондықтан жобаны насихаттау және кеңейту арқылы қатысушы қауымдастықтар мен тараптардың белсенді қатысуын қамтамасыз ету үшін тығыз ынтымақтастықта жұмыс істеуді көздейді. Бір жылдың ішінде орманды жоғалтудың күшеюін тоқтату мақсатында "ағаш цунамиі" аясында үш миллиардқа жуық жаңа ағаш отырғызылды. Жоба 2017 жылдың тамызында, белгіленген мерзімнен бұрын аяқталды. Бұл бастаманы халықаралық БАҚ, атап айтқанда The Washington Post, VoA News, The Hindu, Reuters, Al Jazeera және Clean Green Pakistan Effort жобасы мойындады.

Қорғалатын аумақтар

Пәкістанда 14 ұлттық саябақ, 72 жабайы табиғатты қорғау орталығы, 66 аң аулау қорығы, 9 теңіз және жағалау аймақтары, 19 қорғалған батқылық жерлер, сондай-ақ көптеген қорғалған шабындықтар, бұталы далалар, ормандық жерлер мен табиғи ескерткіштер бар.