Кіріспе
Джие (немесе Джие, Джие, الجية) – Ливанның теңіз жағалауындағы қала. Халық саны шамамен 5000 адамды құрайды. Бейруттен оңтүстікке қарай 23 шақырым қашықтықта, Шоуф ауданында орналасқан. Бейруттен Сидонға дейінгі тас жолмен оңтүстікке қарай 20 минуттық сапарда. Финикиялықтар дәуірінде Порфиреон деп аталған бұл қала гүлденген табиғи порты болған, ол бүгінге дейін қолданыста. Қала сонымен қатар жеті шақырымдық құмды жағажайымен де танымал, бұл Ливанның көбінесе тасты жағалауында сирек кездесетін құбылыс. Еврей пайғамбары Юнус Ескі Ұпайда сипатталған алып балықтан шығарылғанда осы жағалауға қонғандығы айтылады, және сол орында бүгінге дейін сақталған ғибадатхана салынған. Порфиреон арқылы көптеген басқыншылар өтті, мысалы, египеттік Тохотмос солтүстікке қарсы күресу үшін әскерін осы табиғи портына түсірген. Александр Македонский Тирге шабуыл жасауға дайындалып, осы жағалауда демалыс алған. Әулие Петр мен Пауыл да Джие арқылы бірнеше рет өткен. Қазіргі заманда Джие Ливан азаматтық соғысының (1975-1990 жж.) ең ауыр соққыларын бастан кешірді. Теңіз жағалауындағы қала болғандықтан, Палестина Азат ету Ұйымының аймаққа жасаған көптеген шабуылдарына, сондай-ақ 1980-ші жылдардағы Израиль әскерінің басып кірулеріне ұшырады, бірақ ең ауыр соққы 1976 жылғы 20 қаңтарда тиді. Соғыс жылдарында ПСП Джиедегі теңіз портын бақылады. 1989 жылғы наурыз айында генерал Мишель Аун портты блокадаға алды, нәтижесінде оның күштері мен Бейрут және Шоуфтағы ПСП, Амаль және Сирия армиясы арасында артиллериялық атыс жүрді. Кем дегенде 90 адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды. Джие қайта құрылуда, бірақ жақын орналасқан Бейрут қаласына қарағанда бұл процесс баяу жүріп жатыр.
Археологиялық нысан
Бұл қалада Ливанның ең маңызды археологиялық қираған жерлері орналасқан. Олардың кейбіреуі қазіргі ғимараттардың астында көмілген, ал кейбіреулері археологтардың қазу жұмыстарын күтіп тұр, тағы басқалары бұрыннан-ақ ізделіп табылған және мұражайларға қойылған. Ескі өсиетте Жүніс пайғамбар мен алып балық туралы айтылатын оқиғаны бейнелейтін мозаикалар уақыт өте келе жер астынан қазылған шіркеулерде табылған. Мысалы, Византия империясы кезеңіне жататын әсем еден мозаикалары, олардың мөлшері соншалықты үлкен болғандықтан, мұражайларға тасымалдау үшін жүк көліктері қажет болды. Мұндай мозаикалардың бірі – жергілікті саясаткер Валид Жумблаттың жеке коллекциясы, қазір оның Бейтэддин сарай-мұражайында қойылған. Жие қаласында жақында Византия дәуіріне жататын христиан шіркеуі мен оның төңірегіндегі ғасырлар бойы жер астында жатқан қабірлер кездейсоқ қазба жұмыстары кезінде табылған. Аталған ескерткіштерді қорғау үшін қазіргі таңда қандай да шара қолданылмайды, себебі жер иелерінің мүліктерінде табылған тарихи артефакттарды сақтау құқығы, олардың тікелей туыстық байланысы немесе құжаттамалық мәні туралы мәселелер бойынша үкімет пен халық арасында саяси тыңдаулар өтіп жатыр. Сондай-ақ, жергілікті халықтың діни сенімдеріне, салтына және қасиетті кітаптарына тікелей қатысы бар артефакттарды сақтау құқығы да қарастырылуда. Бұлардың барлығы 1971 жылғы тарихи және археологиялық ескерткіштерді сақтау туралы халықаралық актінің құзырына жатады.
Археологиялық зерттеулер
1914 жылы Жорж Контенау базиликаны, тұрғын ауданын және некропольді анықтады. Бұл жердегі алғашқы қазба жұмыстарын 1975 жылы Ливанның Ежелгі ескерткіштердің бас дирекциясынан (DGA) Роджер Саида жүргізді. Олар Византия кезеңіне жататын тұрғын үй архитектурасының көп бөлігін ашты. Ливанда азаматтық соғыс басталуы жұмысты үзіліске келтірді. Осы қазбалар барысында табылған мозаикалар қазір Бейтэддин мұражайында көрсетілуде. 2004 жылдан бері Джиехтегі зерттеулерді Варшава университетінің Жерорта теңізі археологиясының Польша орталығынан (PCMA UW) шыққан польшалық-ливандық археологиялық экспедициясы, профессоры Томаш Валишевский басшылығымен жүргізіп жатыр.
Дін
Цзиеде көптеген діни топтар тұрады, көбінесе маронит христиандары мен шиит мұсылмандары, сондай-ақ мелкиттер, друздар және сунниттер де бар. Бұл аймақтың шиит мұсылмандары қаланың орталық-батыс және оңтүстік бөлігінде орналасқан Наби Юнес (Пайғамбар Жүніс) жоғары қабатты ауданын негізінен иеленеді. Ал солтүстік және орталық-шығыс бөлікте христиан және суннит халқы тұрады, бұл аймақ Әулие Георгий және Жұлдыз анасы шіркеулерінің орналасқан жері. Цзиедегі екі шіркеудің қайта құрылысы азамат соғысы аяқталғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, құрылыс шарықтаған кезде басталды. Төменде сол жақта 2017 жылы құрылысы аяқталған Жұлдыз анасы маронит католик шіркеуі, ал оң жақта жаңа Әулие Георгий шіркеуі орналасқан. Цзие қаласынан қашқан көптеген христиан отбасылары Жұлдыз анасы шіркеуін қайта салуға қаржы жөнелтіп, қазір ол аяқталып, үнемі тойлар мен басқа да діни шараларды қабылдап тұрады. Әулие Георгий шіркеуін қайта құру жұмыстары да басталды. Ал Наби Юнес қабірінің үстінде бір ғасыр бұрын әл-Хадж әулеті (ауылдағы ең беделді шиит әулеттерінің бірі) салған алғашқы мешіт, шиит және суннит топтары арасындағы жаңа ғимаратты қай жерге орналастыру және қалай салу керек деген дау-жанжалға байланысты әлі де қираған күйінде жатыр. Бұл аймақтағы барлық діни конфессиялар арасында шиеленіс тудырды. Хезболла дауға араласып, екі мұсылман тарапы арасында келісім таба алмай, христиан дін өкілдерімен де келіспей, шиит мешітін салғаннан бері жағдай ушықты. Олар, көпшілік намаз оқу олардың діни амалдарына кедергі келтірмейтінін растауды талап етті. Цзиеде сонымен қатар 7 шақырымдық құмды жағажайлар мен Бейрутке жақын орналасқандықтан, Бейрутте тұратын көптеген адамдар күні бойы демалуға келеді. 2010 жылдың 28 қазанында Әулие Георгий католик зиратына вандалдар шабуыл жасады. Бір қабірден шығарылған мәйіт сандығынан алынып, тынығу орнынан сүйреп шығарылып, қиратылды.
Туризм
Джие қаласының басты туристік тартымдылығы – 7 шақырымдық құмды жолақ, онда таза құмды жағажайлар орналасқан. Бейрутке жақын және әлі де суға жүзуге қолайлы Джие жағажайды ұнататындарға, күнге шарықтаушыларға және қаланың қалың жұмылынан қашып, толқындарды ұнататындарға тамаша орын. Жағажайдың бойын алып жатқан, көбінесе жеке меншіктегі демалыс орындары әртүрлі тақырыптарда жасалған, бұл әлеуметтік топтардың барлығына, соның ішінде әйелдерге арналған жағажайларға да қызмет көрсетеді.
Білім
Жие – танымал Сент-Шарбель колледжі орналасқан қала. Сент-Шарбель монастыры мен оған қосылған жоғары мектепті Ливан маронит монахтар ордені басқарады. Бұл, жергілікті тұрғындардың көп рет талап етуінің және екі он жылдық жоспарлау мен келіссөздердің тікелей нәтижесі болды. Құрылысы 1965 жылы аяқталды. Бұл жобаның мақсаты Бейруттен оңтүстікке қарай орналасқан Шуф ауданындағы Жие және көршілес ауылдардың түрлі діндердегі студенттеріне білім беру еді. 1975 жылғы соғыста монастырь мен мектепке жеңіл зақым келді, ал 1985 жылы қаланың христиан халқы күштеп шығарылған кезде эвакуацияланды. Осы жолы ғимарат ауыр зақымдарға ұшырады және келесі алты жыл бойы палестиналық босқындардың тұру орнына айналды. 1991 жылы қайырымдылық ұйымдары, жергілікті саясаткерлер мен тұрғындардың жан-жақты көмегінен кейін қайта жөндеу жұмыстары басталды. Жұмыс аяқталған соң 600 студент тіркелді, олардың барлығы 18-і ғана христиан болды. Бүгінде монастырь мен мектеп толыққанды қалпына келтіріліп, Бейруттің оңтүстік шеткерінен Сидонға дейінгі студенттер үшін мәдениет және білім беру орталығына айналды.
Қуат
Жие қаласында Ливанның ең үлкен және ең көне жылу электр станциясы орналасқан. Бұл электр станциясы Жие қаласының көршілес Уди-Эль-Зейна қаласымен шекарасының оңтүстік шетінде орналасқан, онда 5 бірлік орналасқан; алғашқы екі Toshiba бірлігі 1970 жылы орнатылған, ал Швейцариядағы Brown Boveri компаниясының қалған үш турбинасы 1980 және 1981 жылдар аралығында пайдалануға берілген. Toshiba бірліктері 65 МВт, ал Brown Boveri Company (BBC) бірліктері 72 МВт электр қуатын өндіреді, бұл Жие электр станциясының толық қуаты кезінде 346 МВт құрайды. Бұл Ливанның 7 жылу электр станциясының ішінде Зуктан кейін екінші ең жоғары жалпы қуаты болса да, оны 1970 жылдар мен 1980 жылдардың ортасынан бастап 1984 жылы Зуктағы бірінші блок іске қосылғанға дейін бірінші және жалғыз болғандығы үшін мақтауға болады. 1982 жылы Израильдің басып алуынан кейін Жие электр станциясы біраз уақытқа жабылды, сондықтан ескі Toshiba турбиналарын жөндеуге келген техниктер шетелдіктерді ұрлау және азаматтық соғыстың қызуынан елден шығарылды. Сол сияқты, үш Brown Boveri турбинасы Швейцарияның бас кеңсесінен емес, BBC-дің Үндістандағы техниктерінен қызмет алуды қолға алды. Бұл дегеніміз, тек кішігірім жөндеулер ғана жүргізілуі мүмкін, сондықтан генераторлар толық қуатымен жұмыс істей алмады. 1982 жылы Ливан фунты 600 есеге құлдырады, сондықтан Ливанның мемлекеттік электр компаниясы Electricite du Liban өзінің электр станцияларына арналған запчастин шетелден сатып алуға мүмкіндік бермеді. Еліміздің жүздеген қауымдастықтары мен геттолары электр энергиясын төлеуден бас тартты (бұл әлі де жалғасуда). Бұл, сонымен қатар электр энергиясын заңсыз пайдалану, Жие электр станциясының нашарлауына әкелді. 1997 жылдың 19 тамызында Израиль әуе шабуылымен электр станциясы зардап шекті. Бұл оқиға өткен күні Жездиннің маңында жол бойындағы бомбадан екі жасөспірімнің қаза тапқанынан басталған зорлық-зомбылықтың шыңы болды. Жауап ретінде 18 тамызда Оңтүстік Ливан армиясы Сидонды атқылап, жеті адамды өлтірді. Бұл Хезболланың Солтүстік Израильге зымыран шапқынына және әуе шабуылына әкелді. 1999 жылдың 23 шілдесінде Джейдегі Cellis телефон компаниясының ливандық штаб-пәтері Израиль әуе шабуылымен қиратылды. Бұл соққы 24-25 шілдеде Бейрут электр қуатысыз қалған, Бейрут пен Сидон арасындағы жолдағы бес көпір қираған, сондай-ақ Баалбектегі радиостанция қираған екі ауқымды әуе шабуылдарының бір бөлігі болды. Сегіз ливандық қаза тауып, шамамен 52 миллион доллар шығын келтірді. Екі израильдік Кирият-Шимона қаласында "Хезболла" зымырандарынан қаза тапты. Алайда, шетелдік инвестициялар зауытты қайта жаңғыртуға көптеген рет көмектесті, бірақ бүгінгі таңда негізгі проблема - зауытты басқару үшін қажетті отынның жеткілікті болмауы. Жақында Перс шығанағындағы араб мемлекеттерімен электр станцияларына жақсы жабдықтауды қамтамасыз ету үшін жеңілдікпен отын алу туралы келісімдер жасалды. Қазіргі жаңалықтарға сәйкес, Сирияның Ливанның кейбір аймақтарына электр қуатын беруді тоқтатуына байланысты Жие электр стансасы күрделі жөндеуден өтіп жатыр. 2006 жылғы шілдеде Хезболла мен Израиль қорғаныс күштерінің арасындағы соғыс электр стансасындағы отын қоймаларын бомбалаумен аяқталды, бұл теңізге шикі мұнайдың төгілуімен экологиялық апатқа әкелді. 14 шілде күні таңғы сағат 3-те Ливан жағалауында әскери эсминецтерден оның алты отын резервуарының біріне бағытталған зымыран соғылды. Келесі күні Жие қаласындағы негізгі тас жолдағы екі көпір де зымыранмен шабуылдан талқандалды. Шабуылдан кейін бірнеше апта бойы зауыттың ішінен қара түтін шығып жатты, жақын маңдағы танкерлер ыстықтан бірінен соң бірі жарылып, қалған ондаған мың литр мұнай Жерорта теңізіне түсіп жатты.
Экологиялық проблемалар
Баржа қаласының жанындағы таулардағы аудан әкімдігінің қоршаған ортаны ауыр бұзуы салдарынан, Джиех жағалауы Баржа-Джиех кәріз арнасы арқылы үнемі лас сулар төгілуде. Бұл арна Баржаның адам қалдықтары мен басқа да сұйық қоқыстарын Джиех жағалау суларына құйып, қаланың туризмі мен экологиясына тікелей зиян келтіруде. Сонымен қатар, Джийе қаласында полигон салу жоспары да бар. Бұл жоспарға кейбір министрлер мен ашуланған жергілікті тұрғындар қарсы шығып, қалаларын қоқысқа толы жерге айналдыруды қаламайды. Сондықтан қазіргі таңда мәселенің шешімі толық анық емес.
Жие электр стансасының мұнай төгілуі
2006 жылдың 14-15 шілдесінде Израильдің әуе шабуылынан электр стансасының мұнай төгілуі Жерорта теңізіне 16 мың тоннадан астам шикі мұнайды құйып, Ливанның жағалау бойындағы теңіз жануарларына қауіп келтірді. Бұл қауіп негізінен Джиехтен басталып, Сирия мен Түркияға дейін созылды.
Кемелерден келетін мұнайдан ластану
Зоук Микаэльде кемелерден болатын мұнай ластануы.
Цзех суб-аймақтары
Джие жергілікті түрде мына кіші аудандарға бөлінеді: Тахт-эль-Чир, Бейт-Мади, Бейт-Шахин, Харет-эль-Кенесе, Кассуба, Наби-Юнес, Эль-Сахл және Максабе.
Кітаптар тізімі - археология
Мариуш Гвиазда, Ливан, Жиедегі (Порфиреон) эллиндік, римдік және ерте византиялық қоныстың экономикасы, dx. doi. org, 2017 жылдың 2 наурызы
Урсула Виценциак, Porphyreon. Сидон аймағындағы эллиндік және римдік керамикалық өндіріс (= Жерорта теңізі археологиясы поляк монографиялық сериясы 7). Варшава: PCMA 2016
Томаш Валишевски, Magdalena Antos, Piotr Jaworski, Piotr Makowski, Marcin Romaniuk, Rafał Solecki, Agnieszka Szymczak, Жие (Порфиреон) қаласындағы 2012 және 2013 жылдарғы қазба маусымы туралы алдын ала есеп: D секторындағы жұмыс (тұрғын үй кварталы), «Жерорта теңізі археологиясы» (Польша), XXIV (1), 2015 DOI: 10.5604/01.3001.0010.0087
Агнешка Сзульц Каяк, Жие (Порфиреон) қаласынан табылған балық аулау құралдары, «Жерорта теңізі археологиясы» (Польша), 22, 2013.
Томаш Валишевски, Мариуш Гвиазда, Жие (Порфиреон) қаласындағы 2010 жылғы қазба маусымы туралы алдын ала есеп, «Жерорта теңізі археологиясы» (Польша), 22, 2013.
Томаш Валишевски, Жие (Порфиреон): 2003-2004 жылдарғы зерттеулер, «Жерорта теңізі археологиясы» (Польша), 16, 2005.
Кшиштоф Домжальски, Урсула Виценциак, Махмуд Эль-Тейб, Томаш Валишевски, Жиедегі кеш эллиндік және ерте римдік керамикалық өндіріс орталығы: Құтқару қазбалары, 2004, «Жерорта теңізі археологиясы» (Польша), 16, 2005.
Рене Дюссо, Сирияның ежелгі және орта ғасырлық тарихи топографиясы, Presses de l’Ifpo, 1927.
Urszula Wicenciak, Porphyreon. Hellenistic and Roman pottery production in the Sidon hinterland (=Polish Archaeology in the Mediterranean Monograph Series 7). Warszawa: PCMA 2016
Tomasz Waliszewski, Magdalena Antos, Piotr Jaworski, Piotr Makowski, Marcin Romaniuk, Rafał Solecki, Agnieszka Szymczak, Preliminary report on the 2012 and 2013 excavation seasons at Jiyeh (Porphyreon): work in sector D (residential Quarter), „Polish Archaeology in the Mediterranean”, XXIV (1), 2015 DOI: 10.5604/01.3001.0010.0087
Agnieszka Szulc Kajak, Fishing gear from Jiyeh (Porphyreon)., „Polish Archaeology in the Mediterranean”, 22, 2013. Tomasz Waliszewski, Mariusz Gwiazda, Preliminary report on the 2010 excavation season at Jiyeh (Porphyreon), „Polish Archaeology in the Mediterranean”, 22, 2013. Tomasz Waliszewski, Jiyeh (Porphyreon): Explorations 2003 2004, „Polish Archaeology in the Mediterranean”, 16, 2005. Krzysztof Domżalski, Urszula Wicenciak, Mahmoud El Tayeb, Tomasz Waliszewski, Late Hellenistic and Early Roman Pottery Production Center at Jiyeh :Rescue Excavations, 2004, „Polish Archaeology in the Mediterranean”, 16, 2005. René Dussaud, Topographie historique de la Syrie antique et médiévale, Presses de l’Ifpo, 1927, , .