Кіріспе
Мерзімінен асып кеткен жүктілік – әйелдің жүктіліктің қалыпты мерзімінен екі аптаға артық, яғни 42 аптадан кейін де босанбауы жағдайы. Мерзімінен асып кеткен туылу ана мен бала үшін тәуекелдерді күшейтеді, оның ішінде ұрықтың тамақтануының жетіспеуі, меконийді аспирациялық синдромы және өлі туу қаупі бар. Жүктіліктің 42-ші аптасынан кейін балаға қоректік заттар мен оттегін жеткізіп беретін плацента қартайып, бірте-бірте өзін тоқтатуға бастайды. Мерзімінен асып кеткен жүктілік босануды стимуляциялауға себеп болады.
Сәби
Плаценталық перфузияның төмендеуі – Жүктілік 40 аптадан асып кеткен жағдайда, дәрігерлер ананың плацентаның нашарлау белгілерін анықтау үшін мұқият бақылайды. Жүктіліктің соңына қарай, қан тамырларының қабырғаларында кальций жиналады, ал плацентаның бетінде ақуыздар шөгіп, плацентаның құрылымын өзгертеді. Бұл плацента арқылы қан ағынын шектейді және нәтижесінде плаценталық жеткіліксіздікке алып келеді, соның салдарынан бала дұрыс тамақтанбайды. Мұндай жағдайда, шақырылған босануға күшті ұсыныс жасалады. Олигогидрамниоз – Ұрықты қоршап тұрған амнион суының жеткіліксіз мөлшері. Бұл көмекейдің қысылуы, жүрек соғудың бұзылуы, ұрықтың ацидозы және мекониймен араласқан амнион суы сияқты асқынулармен байланысты. Меконийді аспирациялау синдромы – Сәбидің өкпесіне меконий түсуінен туындаған тыныс алу қиындығы. Макросомия – Баланың туған кездегі артық салмағы, ұрықтың болжамды салмағы ≥ 4,5 кг. Бұл ұзаққа созылған босану және иық дистокиясының тәуекелін арттырады. Форцепс немесе вакуум көмегімен жүзеге асырылатын босанудың көбеюі – Мерзімінен кейін туған балалардың салмағы орташадан жоғары болған жағдайда, босану кезінде туындаған қиындықтарды, мысалы, иық дистокиясын шешу үшін форцепс немесе вакуум қолданылуы мүмкін. Асқынуларға жаралар, терідегі іздер, көздің сыртқы жарақаттары, бас сүйегінің ішкі жарақаттары, беттік жүйке зақымдануы, бас сүйегінің сынуы және сирек жағдайларда өлім кіруі мүмкін.
Анасы
Еңбекке дем берудің көбеюі – Еңбек процесінің қалыптан тыс дамуы жағдайында дем беру қажет болуы мүмкін. Дем беру кезінде қолданылатын окситоциннің салдарынан қан қысымы төмендеу сияқты қосымша әсерлер болуы мүмкін. Күрделі вагинальдық босанулардың (форцепс немесе вакуум көмегімен) көбеюі – операциялық жолмен тудыру ананың жыныс мүшелерінің жарақаттану қаупін арттырады. Кеңірдекпен туудың көбеюі – мерзімінен кейін туған нәрестелер орташа салмақтан ауыр болуы мүмкін, соның салдарынан босану ұзаруы мүмкін. Босану ұзаруына себеп – баланың басы анасының жамбас сүйегінен өте алмайды. Бұл бас-жамбас аралық үйлесімсіздігі деп аталады. Мұндай жағдайда кесаров тілімі жасау ұсынылады. Одан туындайтын салдарлар: қан кету, инфекция, жараның дұрыс жазылмауы, болашақ жүктіліктерде плацентаның қалыптан тыс орналасуы және сирек жағдайларда өлім. 2019 жылы 42 немесе 43 аптадағы жүктілік кезінде шақырылған еңбекке байланысты жүргізілген рандомизацияланған бақылаулы зерттеу «43 аптаның басында шақырылған әйелдер үшін едәуір жоғары тәуекел» деген статистикалық мәліметтерге байланысты мерзімінен бұрын тоқтатылды. Зерттеу нәтижелері жүктіліктің 41 аптасынан кешіктірмей еңбекке дем берудің клиникалық ұсынымдарын көрсетеді.
Себептер
Мерзімінен кейінгі босанудың себептері белгісіз, бірақ ана бұрын мерзімінен кейін босанған болса, келесі босанудың да мерзімінен кейін болу ықтималдығы жоғары. Ананың соңғы айызының қашан болғанына көзі жетпесе, күтілетін мерзімді дұрыс есептеу қиын болуы мүмкін. Егер мерзім дұрыс есептелмесе, бала күтілген мерзімнен бұрын немесе кейін дүниеге келуі мүмкін. Мерзімінен кейінгі босанулар ананың етеккір циклінің ретсіздігіне де байланысты болуы мүмкін. Етеккір циклі ретсіз болғанда овуляцияның және одан кейінгі ұрықтандыру мен жүктіліктің басталу уақытын анықтау қиын. Кейбір жағдайларда, ананың соңғы айызының нақты уақытын білмеуге байланысты, мерзімінен кейінгі жүктілік деп саналған жүктілік шын мәнінде солай болмауы мүмкін.
Ұрықтың қозғалысын жазу
Ұрықтың үнемі қозғалысы оның денсаулығының жақсы екенін көрсететін ең жақсы белгі. Анасы ұрықтың қозғалысын тіркеу үшін "қимыл кестесін" (жасалма) жүргізуі керек. Егер қозғалыстар саны азайса, бұл омыртқаның нашарлауының белгісі болуы мүмкін.
Ұрықтың доплерлік бақылауы
Доплерлік ұрық мониторы – қолмен ұсталатын, жүктілік кезеңіндегі күтімде әдетте қолданылатын құрылғы. Дұрыс пайдаланғанда, ол ұрықтың жүрек соғуын жылдам анықтай алады. Ұрықтың жүрек соғуының қалыпты көрсеткіші әдетте минутына 110-нан 160-қа дейін болады.
Допплер ағыны зерттеуі
Допплер ағыны зерттеуі – плацентаға ағып келіп, одан шығатын қан мөлшерін өлшейтін ультрадыбыстың бір түрі.
Қиындықсыз сынақ
Стресссіз тест (НСТ) – ұрықтың жүрек соғуын, қозғалысын және ананың жатыр жиырылуын бақылау үшін кардиотокографты қолданатын ұрықтың электрондық мониторингінің бір түрі. НСТ әдетте кем дегенде 20 минут бойы бақыланады. Реактивті (қалыпты) НСТ белгілеріне ұрықтың жүрек соғу жиілігінің (ЖСЖ) 110-160 соққы/минут (б/мин) аралығында болуы және бастапқы деңгейден кем дегенде 15 б/мин жоғары екі рет жылдамдауы, бұл жылдамдау 15 секундтан астам сақталуы керек. Егер НСТ реактивті болмаса, виброакустикалық стимуляция және ұзаққа созылған мониторинг қажет болуы мүмкін.
Биофизикалық профилі
Биофизикалық профиль – бұл ұрықтың денсаулығын бағалау үшін ультрадыбыс қолданылатын, инвазивті емес процедура, ол NST және төрт ультрадыбыстық параметрлерге негізделген: ұрықтың қозғалысы, ұрықтың тыныс алуы, ұрықтың бұлшық ет тонусы және ұрықты қоршаған амниотикалық сұйықтықтың мөлшері. Критерийлерге сай келетін әрбір санатқа 2 балл, ал критерийлерге сәйкес келмейтін санатқа 0 балл беріледі (1 балл қарастырылмайды). Кейде NST тексеруі өткізілмейді, сондықтан ең жоғары ұпай 10/10 орнына 8/8 болуы мүмкін. Әдетте, 8/10 немесе 10/10 ұпай қалыпты нәтиже деп есептеледі, бірақ амниотикалық сұйықтыққа 0 балл берілсе, бұл ескеріледі. Егер амниотикалық сұйықтық нормалы болса, 6/10 ұпай белгісіз деп саналады және 24 сағат ішінде қайталап тексеру қажет болуы мүмкін. 4/10 немесе одан төмен ұпай қалыпты емес деп есептеледі және босану қажет болуы мүмкін. Амниотикалық сұйықтықтың жеткіліксіздігінен көмекей бауы қысылып, ұрыққа қан ағыны азаюы мүмкін. Сондықтан, амниотикалық сұйықтыққа 0 балл берілсе, ұрық тәуекелде екенін көрсетеді.
Күтуші
Жүктіліктің 42 аптасына жеткен әйелге босандыруды ұсынуы мүмкін. Балама ретінде, ол босанудың табиғи жолмен басталуын күтуге таңдауы мүмкін. Босануды күтіп, бақылауды таңдаған әйелдер баласына үнемі КТГ, УЗИ және биофизикалық профиль арқылы қосымша бақылау жүргізе алады. Босануды күтіп бақылаудың тәуекелдері әртүрлі зерттеулерде әрқалай болады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және басқа да ұйымдардың мәліметінше, әлемнің көптеген аймақтарында мұндай қызметтер жетілмеген немесе қолжетімсіз, оларды жақсарту қажет.
Босандыру
Дәрі-дәрмектер мен басқа да әдістерді қолдану арқылы бала тудыру процесін жасанды түрде бастау мүмкін. Бала тудыру әдетте ана немесе балаға қауіп төнген жағдайда ғана туындайды. Бала тудыруды бастаудың бірнеше себебі бар: ананың суы кетеді, бірақ түйсіктер басталмайды, бала мерзімінен кейін туады, анада диабет немесе жоғары қан қысымы бар, немесе баланың айналасында жеткілікті мөлшерде амниотикалық сұйықтық болмайды. Бала тудыруды бастау әрқашан дұрыс шешім емес, себебі оның өз тәуекелдері бар. Кейде аналар медициналық себептерден басқа себептермен тудыруды сұрайды. Мұндай жағдайды таңдамалы тудыру деп атайды. Дәрігерлер қажет болмаса бала тудыруды бастаудан аулақ болуға тырысады. Дәрігер ананың жатыр мойнына саусағын енгізіп, онымен қозғап, ұрық қапшығын жатыр қабырғасынан бөлетін мембрананы ажыратады. Бұл мембрананы ажыратқаннан кейін простагландин гормоны ананың денесіне табиғи түрде бөлініп, түйсіктерді бастайды. Келесі әдіс – ананың суын бұзу, бұл амниотомия деп те аталады. Дәрігер пластик ілгек көмегімен мембрананы жарып, ұрық қапшығын ашады. Бірнеше сағаттан кейін әдетте босану процесі басталады. Простагландин гормоны жатыр мойнын дайындауға көмектеседі, яғни жатыр мойны жұмсарып, жұқарады немесе кеңейеді. Cervidil дәрісі таблетка немесе гель түрінде беріледі, көбінесе ауруханада түнгі уақытта қолданылады. Окситоцин гормоны көбінесе синтетикалық Питоцин түрінде беріледі. Ол босану процесі кезінде тамырға жіберіледі. Бұл гормон түйсіктерді күшейтеді. Питоцин босану процесі баяулағанда оны қайта бастау үшін де қолданылады. Мизопростол қолдануға рұқсат етіледі, бірақ ананы қатаң бақылау қажет.
Сезімдер
Қабықтарды жоғарылату: Қабықтарды жоғарылату бірнеше минутты ғана алады және қатты қырысуларға себеп болады. Көптеген әйелдер несеп шығаруға ұқсас сезімді сезінеді, ал кейбіреулері бұл процедураны өте ауыртпалықты деп сипаттайды. Әйелдің суын жару: Су жарылғанда жеңіл тартылу сезімі пайда болады, содан кейін жылы сұйықтық ағысы байқалады. Питоцин: Синтетикалық гормон питоцин қолданғанда, қырысулар табиғи босануға қарағанда жиі және күшті болады.
Эпидемиология
Кейінге қалған жүктіліктің таралуы елдер арасында халықтың ерекшеліктеріне немесе медициналық басқаруға байланысты өзгеруі мүмкін. Мұндай факторларға алғашқы жүктіліктердің саны, генетикалық көңіл күй, ультрадыбыс тексеру уақыты және кесарево тілігінің көрсеткіштері және т.б. жатады. Шамамен 7% жағдайда осы жағдай кездеседі. АҚШ-та туу туралы куәліктерге сәйкес, кейінге қалған жүктілік жүктіліктердің шамамен 0,4%-ында байқалады.