Яков Блюмкин: Революционер, шпион және саботажшы

Кіріспе

Ресейлік революционер және тыңшы (1900–1929)

Яков Григорьевич Блюмкин (Я́ков Григо́рьевич Блю́мкин; 12 наурыз 1900 – 3 қараша 1929) – солшыл социалистік революционер, большевик және Чека мен Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың (ОГПУ) агенты болған.

Ерте өмір

Блюмкин еврей дүкенші отбасында дүниеге келді, ерте жасында жетім қалды және Одессада тәрбиеленді. Яһуди мектебінде төрт жыл оқығаннан кейін, дүкендер мен кеңселерде шаруашылық жұмыстарын істеуге жіберілді. 1914 жылы Социалистік-революциялық партияға қосылды.

Чека қызметкері

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін ол Феликс Дзержинскийге бағынышты Чеканың контрразведка бөлімінің басшысы болды.

Террористік

Поповтың Блюмкинді қоса алған Чека жасағы большевиктерден гөрі солшыл социалистік революционерлерден құралған. Бұл партия Брест-Литовск келісіміне қарсы болғандықтан, Блюмкинге оның атқару комитеті Ресейдегі неміс елшісі Вильгельм фон Мирбахты өлтіруді тапсырды. Олар бұл әрекетімен Германиямен соғысқа итермелеуге үміттенді. Бұл оқиға Мәскеудегі Большой театрда өткен Кеңестердің бесінші Бүкілресейлік съезінің ашылуымен бірге орын алды. 1918 жылдың 6 шілдесінде түстен кейін Блюмкин мен Николай Андреев неміс елшілігіне барды. Блюмкин жалған құжаттарды ұсынып елшілікке кірді. Мирбахпен бірге елшілік кеңесшісі доктор Рицлер және әскери атташе лейтенант Мюллер де болды. Блюмкин тапаншасын алып, үшеуіне де оқ атты, ал Андреев бомба лақтырды. Екеуі де терезеден қашып кетті, қашқанда Блюмкин аяғын сындырды, бірақ екеуі де Социалистік революционерлер штабы орналасқан Покровский казармасына қайта оралды. Бұл өлтіру солшыл социалистік революционерлердің көтерілісімен бір уақытта жасалды, бірақ көтеріліс тез басылды. Большой театрындағы солшыл социалистік революционерлер партиясының мүшелері тұтқындалып, партия күшпен таратылды. Блумкин қашып, жасырын өмірге шықты. Украинаға қашып, Кеңес үкіметін қайта орнатуға көмектесті. 1919 жылдың 16 мамырында Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті оны кешірді. Киевте ол гетман Павел Скоропадскийге қарсы қастандық ұйымдастырды және Симон Петлюра үкіметіне қарсы солшыл социалистік революционерлердің көтерілісіне қатысты. 1919 жылдың сәуір айында Блюмкин өзін тұтқындауға ордері бар большевиктерге өз еркімен берілді. Дзержинский оның ерікті түрде берілгені үшін Блюмкинге кешірім берді және адмирал Колчакқа қарсы қастандық жасау үшін Украинаға оралуға бұйрық берді. Жауынгерлік топ құрастырғанда Блюмкин бұрынғы солшыл социалистік революционерлер жолдастары жасаған үш қастандықтан аман қалды. Ол 13-ші Қызыл Армияға қарсы шпионаж басқармасының директоры болып қосылды және Георгий Пятаковтың басшылығымен жұмыс істеді.

Персия

1920 жылдың көктемінде Дзержинский Блумкинді Каспий теңізі жағасындағы Иранның Гилан провинциясына жіберді, онда Мирза Кучак хан басшылығымен Джунгли қозғалысы «Персия Социалистік Кеңес Республикасы» деп аталатын сепаратистік үкімет құрған еді. 1920 жылдың 30 мамырында Блюмкин, интригаға құмарлығымен, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырып, Кучак хан мен оның партиясын биліктен ығыстырып, оларды большевиктер бақылайтын Иран Коммунистік партиясымен алмастырды. Жаңа үкімет, номиналды түрде Кучак ханның екінші қолбасшысы Эхсанолла хан басшылығымен, Ресей комиссары Абуковтың ықпалында болды. Ол мешіттерді жабу және байлардан ақша тәркілеу сияқты радикалды реформалар қатарын бастады. Блюмкин парсы Қызыл Армиясының Бас штабының бастығы болды. Тегеранға жорық жасап, Персияны Қызыл Тудың астына біріктіру мақсатымен әскер жиналды. 1920 жылдың тамызында Блюмкин Петроградқа қайтып келді, онда оған Григорий Зиновьевті, Карл Радекті, Бела Кунды және Джон Ридті Коммунистік Интернационалдың екінші съезінен Бакудегі Ұлттардың Қиындыққа Түскендерінің Съезіне жеткізетін бронепоезд басқаруы тапсырылды. Олардың саяхаты Батыс Ресейдің бір бөлігінен өтті, онда Азамат соғысы толыққанды аяқталмаған еді. Блюмкин өзінің парсы делегациясының мүшесі болғанын, мүмкін құпия түрде болғанын айтты, себебі оның аты жарияланған тізімде жоқ. Съезде делегаттар Коминтерннің жетекшісі Зиновьев ұсынған, большевиктерді Таяу Шығыстағы жергілікті халықтардың британдық билікке қарсы көтерілісін қолдауға шақырған ұсынысты қабылдады. Бірақ Ленин көп ұзамай Ұлыбританиямен келісімге қол қою үшін бұл саясаттан бас тартты.

Ақындармен қарым-қатынасы

Блумкин поэзияны жақсы көретін. 1921 жылдың шілдесінде, көп ұзамай атылған монархист Николай Гумилев Петроградтағы бір кафеде поэзия оқығанда, "тері жакет киген адам", "қара сақалмен және библиялық сипаттағы бетімен" сипатталған, "Гумилевтің өлеңдеріне мас болғандай" өлең айта бастады. Гумилевті атақты Яков Блумкинмен таныстырғанда, ол: "Менің өлеңдерімді жауынгерлер мен күшті адамдар оқығанда қуаныш аламын", - деді. Гумилев кейіннен "Император елшісін атып өлтірген адам маған қол беріп, өлеңдерім үшін алғыс айтты" деп жазды. 1923 жылы дипломат Александр Бармин Блумкинмен және бірнеше айдан кейін өзіне қол жұмсайтын ақын Сергей Есенинмен бірге пойызбен Мәскеуден Бакуге сапар шекті. Бармин еске алады: "Олар жақсы араласты және ешқашан мас болмай ұйықтамады. Блумкиннің әскери мінезі оны артық қимылдардан сақтап, Сергейді түзету жұмысын өзіне жүктеді. Бұл ешкімнің қолынан келмейтін іс еді". Блумкин Есениннің қатысқан "Имажинизм" әдеби қозғалысының өкілі ретінде, Мәскеуде көптеген адамдармен бірге көрінетін, аты-жөні белгілі және жаман даңқы бар болатын. Блумкин Осип Мандельштамды да білген. Мандельштамның өмірбаяуын жазған Кларенс Браун мынадай оқиғаны айтады: Бір күні революцияның басында ол кафеде отырғанда, сол кездегі атақты социалистік-революциялық террорист Блумкин, Чеканың қызметкері, өлім жазасын көздейтін адамдардың тізімін, секретті полиция басшысының қолы қойылған бос қағаздарға көшіріп отырды. Мандельштам кенеттен оған шабуылдап, тізімдерді ұстап алып, таңданған көрермендердің алдында жыртып тастады, содан кейін қашып, жоғалып кетті. Осы оқиғада оны Троцкийдің қарындасы құтқарып қалды. Мандельштамның әйелі оқиғаның басқа, және, мүмкін, дұрыс нұсқасын айтты. Ол Блумкиннің Чека құрылғаннан кейін және Мирбахты өлтіруге дейін Мандельштамды оларға жұмыс істеуге көндіруге тырысқанын айтты. Блумкин сондай-ақ Мәскеудегі "Ақындар" кафесінің тұрақты және "құрметті" қонағы болды, онда Мандельштам оның өнер тарихшысын атып тастау ниетін мақтанышпен айтқанын естіді. Мандельштам, құрбан болатын адамды білмей, ашуланып, өлеңді жақсы көретін большевик Лариса Рейснерді Чека басшысы Феликс Дзержинскийге тікелей жүгінуге көндірді, соның арқасында адамның өмірі сақталды. 1919 жылы Мандельштам әйелімен бірге Киевтегі балконда тұрғанда, Блумкин қара пальто киіп, атты әскердің басында өткенде, Мандельштамды көргенде тапаншасын тартып, оған бағыттады, бірақ атпады. Ол Мандельштамды бірнеше рет қарумен қорқытты, бірақ ешқашан атқан жоқ, және оны өлтіруді жоспарламаған да шығар. Блумкин Персиядан оралғанда, француз жазушысы Виктор Серж оның парсы дастаны Фердоусидің өлеңдерін оқығанын естіді. Сол кезде Блумкин "бұрынғыдан да салмақты және ержүрек болды, беті қатты және тазартылған, израильдік жауынгердің өркөкірек бейнесін көрсетті. Ол Арбаттағы кішкентай пәтерде тұрды, онда тек кілем мен керемет орындық болды, бұл монғол ханзадасының сыйы еді; және оның жақсы шараптарының үстінде қисық қылыштар ілінген".

Blumkin was a lover of poetry. In July 1921 Nikolay Gumilyov, a monarchist who was shot soon afterwards, was giving a poetry recital in a cafe in Petrograd when "a man in a leather jacket", described as having "bold features, framed by a black beard, and his face looked biblical", began reciting as if "drunk on Gumilyov's verses". Gumilyov was astonished when the man was introduced as the notorious Yakov Blumkin and remarked, "I'm happy when my poems are read by warriors and people of great strength". Gumilyov later wrote "The man amidst crowd who shot the Imperial Ambassador came up to shake me by the hand and thank me for my verses". In 1923, the diplomat Alexander Barmine travelled by train from Moscow to Baku with Blumkin and the poet Sergei Yesenin, who was on a downward slide and committed suicide months later. Barmine recalled that "They got on well together and never went to bed sober. Blumkin, whose soldierly temperament always saved him from excesses, had saddled himself with the job of 'pulling Sergei together'. It was more than anyone could do." Blumkin was often seen maundering about in Moscow with poets as an adherent of the Imaginism literary movement to which Esenin belonged, boasting a gun and a notorious reputation. Blumkin also knew Osip Mandelstam. There is a story told by Mandelstam's biographer Clarence Brown:

One evening early in the Revolution he was sitting in a cafe and there was the notorious Socialist Revolutionary terrorist Blumkin at that time an official of the Cheka drunkenly copying the names of men and women to be executed onto blank forms already signed by the head of the secret police. Mandelstam suddenly threw himself at him, seized the lists, tore them to pieces before the stupefied onlookers, then ran out and disappeared. On this occasion he was saved by Trotsky's sister. Mandelstam's widow told a different, and probably more accurate version of the story. She said that Blumkin tried to persuade Mandelstam to work for the Cheka, soon after it was founded and before the Mirbach assassination. Blumkin was also a regular and "welcome" guest in the Poets' Cafe, in Moscow, where Mandelstam overheard him boasting that he was going to have an art historian shot. Mandelstam, who did not know the intended victim, was so angry that he persuaded the poetry loving Bolshevik Larissa Reissner to join him in a direct approach to the head of the Cheka, Felix Dzerzhinsky, and saved the man's life. In 1919, Mandelstam and his wife were on a balcony in Kiev, when Blumkin rode past at the head of a cavalcade, dressed in a black coat, and when he saw Mandelstam, drew a pistol pointed it at him, but did not fire. He threatened Mandelstam with a gun several times, but never fired, and probably had no intention of killing him. When Blumkin returned from Persia, the French writer Victor Serge heard him declaim lines written by the Persian epic poet Ferdowsi. At that time Blumkin was "more poised and virile than ever, his face solid and smooth shaven, the haughty profile of an Israelite warrior. He stayed in a small apartment in the Arbat quarter, bare except for a rug and a splendid stool, a gift from some Mongol prince; and crooked sabres hung over his bottles of excellent wine."

Қаңғыбас агент

Кавказдағы оқиғадан кейін Блюмкин Мәскеуге оралып, әскери колледждің студенті болды. Ол Леон Троцкиймен достық қарым-қатынас құрып, хатшысы болды және келесі екі жылда Троцкийдің "Әскери жазбаларындағы" (1923) "материалды іріктеу, сынға алу, реттеу және түзету" жұмысына көмектесті. Троцкий, әсіресе, бұрынғы солшыл СР-дың қатысушысының солшыл СР-дың қатысуын сипаттайтын томды редакциялауының ирониясын атап өтті. Блюмкин Есенинді Троцкиймен таныстырды, Троцкийдің әдеби журналға демеушілік жасап, оны насихаттауын үміттене отырып. Троцкиймен достық, ғылыми және саяси идеяларды бөлісу Блюмкиннің өміріне құн болды. 1924 жылдың жазынан 1925 жылдың күзіне дейін Тифлистегі ОГПУ-да жұмыс істеді, аралас советтік-парсы шекара комиссиясының советтік делегациясы төрағасының көмекшісі және аралас советтік-түрік шекара комиссиясының мүшесі болды. 1924 жылы ол ағылшындарға қарсы "империалистік күрес" мақсатымен исмаилиттермен және Ага Ханның жергілікті өкілімен байланыс орнату үшін Ауғанстанға немесе Памирге құпия сапар жасады, содан кейін өзін дервиш етіп маскировкалап, исмаилиттер керуенімен бірге саяхаттап, Үндістандағы ағылшын әскери орналасқан жерлерін зерттеді, тіпті Цейлонға дейін жетті. 1926 жылы Блюмкин ГПУ-ның Монғолиядағы құпия өкілі болды деп есептеледі, онда ол біраз уақыт бойы дерлік диктатор ретінде билік жүргізді және кейде Қытай, Тибет және Үндістанға миссиялармен барды, бірақ жергілікті коммунистік басшылық оның террорлық билігіне шыдамағандықтан Мәскеуге қайтарылды. Гордон Брук Шепард өзінің "Дауылды қанаттылар" кітабында ГПУ-ның Блюмкинды 1929 жылдың қазан айында Парижде дезертир және Сталиннің бұрынғы жеке хатшысы Борис Бажановты өлтіру үшін жібергенін айтады. Бұл ақпараттың өзі Бажановтан келген. Блюмкин Бажановты өлтірді деген әңгіме еңбек лагерлеріндегі тұтқындар арасында кең тараған, және Александр Солженицын бұл аңызды "ГҰЛАГ архипелагында" қайталайды, бірақ шындығында Бажанов 1983 жылы қайтыс болды. Бажанов өзінің өлтірілуі туралы қауесетті білген және Сталиннің оны қорқыту үшін таратқан болуы мүмкін деп жазды.

After his adventure in the Caucasus, Blumkin returned to Moscow and became a student at the military college. He befriended Leon Trotsky, becoming a secretary, and helped over the next two years with the "selection, critical checking, arrangement and correction of the material" in Trotsky's Military Writings (1923). Trotsky noted in particular the irony of a former Left SR conspirator editing the volume describing the Left SR conspiracy. Blumkin introduced Yesenin to Trotsky in the hope that Trotsky would sponsor and promote a literary journal. That sharing of friendship, scholarship, and political ideas with Trotsky would later cost Blumkin his life. From the summer of 1924 to the fall of 1925, he worked for the OGPU in Tiflis and was the Assistant Chairman of the Soviet delegation in the mixed Soviet Persian Border commission and a member of the Soviet delegation in the mixed Soviet Turkish Border commission. It is claimed that in 1924, he travelled secretly to Afghanistan or Pamir to contact the Ismailites and the local representative of the Aga Khan for the purposes of "anti imperialist struggle" against the British, and then disguised himself as a dervish and travelled with an Ismailite caravan and explored the British military positions in India as far south as Ceylon. In 1926, Blumkin was supposedly the secret representative of the GPU in Mongolia, where he ruled for some time as a virtual dictator and occasionally travelled on missions in China, Tibet and India, until he was recalled to Moscow because the local communist leadership was tired of his reign of terror. In his book The Storm Petrels, Gordon Brook Shepherd relates that the GPU sent Blumkin to Paris in October 1929 to assassinate the defector and former Stalin personal secretary, Boris Bazhanov. In fact, the information comes from Bazhanov himself. Although it became common gossip among the inmates of the labor camps that Blumkin had indeed killed Bazhanov, and Aleksandr Solzhenitsyn repeats that legend in The Gulag Archipelago, the truth is that Bazhanov died in 1983. Bazhanov was then also aware of the rumour of his own murder and wrote that Stalin had probably planted the rumour to instill fear.

Кейінгі өмірі

1929 жылы Блюмкин Түркиядағы басты құпия резидент болды, онда ол Украина мен Оңтүстік Ресейдің синагогаларынан, тіпті Мәскеудегі Ленин кітапханасы сияқты мемлекеттік мұражайлардан жинаған еврей инкунабулаларын Таяу Шығыстағы тыңшылық желісін қаржыландыру үшін сатты деген күдік туды. Ол Украинаға сирек кездесетін еврей кітаптарын іздеу үшін жеке барып, бірақ Палестинада және басқа жерлерде діншіл еврей кір жуушісі немесе Әзірбайжаннан келген еврей сатушысы болып көрініп, желіні ұйымдастырды. Соңында, оны Палестинадан британдықтар депортациялады. Түркиядағы жұмысы кезінде Блюмкиннің Троцкиймен кездескені белгілі болды, ол Кеңес Одағынан қуылғаннан кейін онда тұрды. Троцкий Блюмкинге, өзінің бұрынғы қолдаушысы және досы Карл Радекке жеткізу үшін құпия хабарлама берді, Сталин мұны Кеңес Одағындағы «бірдей ойлы» және «оппозициялықтармен» байланыс желісін құру әрекеті ретінде қарады. Кездесу туралы ақпарат ОГПУ-ға жетті. Кейін Троцкий Радек Блюмкинды Сталинге сатқан деді, ал Радек өзінің кінәсін мойындады, бірақ ақпарат Троцкийдің жанындағы ОГПУ жеделхабары арқылы берілген болуы мүмкін. Блюмкин Радекпен Мәскеуде кездескеннен кейін ОГПУ Сыртқы істер бөлімінің басшысы Михаил Трилиссер, тартымды агент Лиза Горскаяға (сонымен қатар Елизавета Зубилина деп танылған) «буржуазиялық көзқарастардан бас тартып, Блюмкинды сүйікті етуді» бұйырды. Олар бірнеше апта бойы махаббатқа берілді, ал Горская олардың жақын сөздерін Трилиссерге жеткізді. Блюмкинды тұтқындауға жіберілген агенттер оның пәтеріне келгенде, ол Горскаямен бірге көлікке отырып жатты. Қуалау басталды, оқтар атылды. Блюмкин көлікті тоқтатып, Горскаяға бұрылып: «Лиза, сен мені сатып кеттің!» деді. Қамауға алынғаннан кейін Блюмкин Ягода, Менжинский және Трилиссерден тұратын ОГПУ трибуналына әкелінді. Дезертир Жорж Агабеков: «Ягода өлім жазасын тағайындады. Трилиссер оған қарсы болды. Менжинский шешімге келе алмады». Мәселе Политбюроға жіберілді, онда Сталин өлім жазасын қолдап, дауды шешті. Виктор Серж өзінің «Революционердің естеліктері» (1941) еңбегінде Блюмкинге өзінің өмірбаянын жазу үшін екі апталық мерзім берілгенін айтты. Егер мұндай қолжазба болған болса, ол әлі күнге дейін табылған жоқ. Александр Орлов Блюмкиннің атыс жасағының алдында тұрып: «Троцкийге ұзақ өмір!» деп айқайлағанын жазды. Ресей үкіметі Блюмкинды ешқашан ақтаған жоқ.

In 1929, Blumkin was the chief illegal resident in Turkey, where he allegedly sold Hebrew incunabula that he collected from synagogues all over Ukraine and Southern Russia and even from state museums such as the Lenin Library in Moscow, to finance an espionage network in the Middle East. He supposedly travelled personally to Ukraine to look for rare Hebrew books, but he also spent time in Palestine and elsewhere organizing the network by posing as a devout Jewish laundry owner or as a Jewish salesman from Azerbaijan. Eventually, he was deported from Palestine by the British. It is known that during his work in Turkey, Blumkin met with Trotsky, who lived there after his expulsion from the Soviet Union. Trotsky gave Blumkin a secret message to transmit to Karl Radek, Trotsky's former supporter and friend in Moscow, which was seen by Stalin as an attempt to set up lines of communication with "co thinkers" and "oppositionists" in the Soviet Union. Information about the meeting reached the OGPU. Trotsky later claimed that Radek had betrayed Blumkin to Stalin, and Radek would later acknowledge his complicity, but it is also likely that the information was passed along by an OGPU informer within Trotsky's entourage. After Blumkin met with Radek in Moscow, Mikhail Trilisser, head of the OGPU Foreign Section, ordered an attractive agent, Lisa Gorskaya (also known as Elizabeth Zubilin) to "abandon bourgeois prejudice" and to seduce Blumkin. The couple carried on an affair lasting several weeks, and Gorskaya revealed their pillow talk to Trilisser. When agents sent to arrest Blumkin arrived at his apartment, he was getting into a car with Gorskaya. A chase ensued, and shots were fired. Blumkin stopped the car, turned to Gorskaya and said, "Lisa, you have betrayed me!" After his arrest, Blumkin was brought before an OGPU tribunal consisting of Yagoda, Menzhinsky and Trilisser. The defector Georges Agabekov claimed: "Yagoda pronounced for the death penalty. Trilliser was against it. Menzhinsky was undecided". The matter was referred to the Politburo in which Stalin ended the deadlock by declaring himself for the death penalty. In his Memoirs of a Revolutionary (1941), Victor Serge related that Blumkin was given a two week reprieve so that he could write his autobiography. That manuscript, if indeed it ever existed, remains undiscovered. Alexander Orlov wrote that Blumkin stood before a firing squad and shouted, "Long live Trotsky!" The Russian government has never rehabilitated Blumkin.