Бенгал тілі: шығу тегі, даму тарихы, сөздік қоры (75 мың сөз). Мағадхи пракрит, санскрит, араб, түркі тілдерінен алынған сөздер. Лингвистикалық мақала.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бенгал тілі (বাংলা Бангла) – Шығыс Үнді-Арий тілдерінің бірі, Магадхи пракрит тілінен пайда болған және Үнді субконтинентінің шығыс бөлігіне тән. Бенгал тілінің негізгі сөздік қоры этимологиялық тұрғыдан Магадхи пракрит тіліне қатысты, сонымен қатар аймақтың ежелгі тілдерінен көптеген сөздер қарызға алынған. Дегенмен, орта ғасырларда санскрит, араб, классикалық парсы, түркі және басқа тілдерден сөздер қарызға алу жиі болды, бұл шетел тілдерінен алынған кең ауқымды сөздерді қабылдауға әкелді. Осының нәтижесінде, бенгал тіліндегі қарыз сөздердің шығу тегі көп және әртүрлі.
Bengali (বাংলা Bangla) is one of the Eastern Indo Aryan languages, which evolved from Magadhi Prakrit, native to the eastern Indian subcontinent. The core of Bengali vocabulary is thus etymologically of Magadhi Prakrit origin, with significant ancient borrowings from the older substrate language(s) of the region. However, in medieval times, more borrowings have occurred, from Sanskrit, Arabic, Classical Persian, Turkic and other languages has led to the adoption of a wide range of words with foreign origins; thus making the origins of borrowed words in the Bengali vocabulary numerous and diverse, due to centuries of contact with various languages.
Түпнұсқа түрлерін жіктеу
Бенгал тілінің сөздіктерінде 75 000 жеке сөз бар, оның 50 000-ы (67%) – т̣адбхав tôdbhôbô (еріксіз үнді-арий лексикасы), 21 100-ы (28%) – тат̣сам tôtśômô (санскриттен тікелей алынған сөздер), ал қалғаны – деши deśi "жергілікті" және видеши bideśi "шеттен" алынған сөздер. Барлығында бенгал тілінде бес жүргеннен астам бенгал сөздері бар, оның ішінде бенгал тілінде қолданылатын басқа тілдердің сөздері де кіреді. Дегенмен, бұл көрсеткіштер осы сөздердің көп бөлігінің ескірген немесе арнайы техникалық терминдер екенін ескермейді, бұл олардың нақты қолданысын шектейді. Шындығында, қазіргі әдеби туындыларда қолданылатын лексиканың өнімді бөлігі көбінесе 67%-ын т̣адбхав tôdbhôbô сөздері құрайды, ал тат̣сам tôtśômô сөздері барлық сөздердің 25%-ын ғана құрайды. Деши және видеши сөздерінің үлесі қазіргі бенгал әдебиетінде қолданылатын лексиканың қалған 8%-ын құрайды.
The typical Bengali dictionary lists 75,000 separate words, of which 50,000 (67%) are considered to be তদ্ভব tôdbhôbô (inherited Indo Aryan vocabulary), 21,100 (28%) are তৎসম tôtśômô (words directly borrowed from Sanskrit), and the rest being borrowings from দেশী deśi "indigenous" and বিদেশী bideśi "foreign" sources. There are more than five lac Bengali vocabulary in this language overall including other languages which is used as Bengali. However, these figures do not take into account the fact that a huge chunk of these words are archaic or highly technical, minimising their actual usage. The productive vocabulary used in modern literary works, in fact, is made up mostly 67% of native tôdbhôbô words, while tôtśômô borrowings only make up 25% of the total. Deśi and bideśi borrowings together make up the remaining 8% of the vocabulary used in modern Bengali literature.
Қарыз сөздер мысалы
Мұғалдар, арабтар, парсылар, Орталық Азия халықтары және еуропалықтармен ғасырлар бойы байланыс орнату нәтижесінде бенгал тілі көптеген шет сөздерді сіңіріп алды, олардың көпшілігі негізгі сөздік қорына толыққанды енді. Шет тілдерінен сөз қарызданудың ең көп таралғандары үш түрлі байланыс арқылы жүзеге асты. Персия мен Таяу Шығыспен ғасырлар бойығы қарым-қатынас, одан кейін Моғол империясының шапқындары нәтижесінде көптеген түркі, араб және парсы сөздері сіңіріліп, лексикаға толық интеграцияланды. Кейіннен еуропалық колонизация португал, француз, голланд тілдерінен, ең бастысы – ағылшын тілінен сөздерді әкелді. Ең көп қолданылатын қарыз сөздердің мысалдары төменде көрсетілген.
Due to centuries of contact with Mughals, Arabs, Persians, Central Asians, and Europeans the Bengali language has absorbed countless words from foreign languages, often totally integrating these borrowings into the core vocabulary. The most common borrowings from foreign languages come from three different kinds of contact. After centuries of contact from Persia and the Middle East, followed by the invasions of the Mughal Empire, numerous Turkic, Arabic, and Persian words were absorbed and fully integrated into the lexicon. Later, European colonialism brought words from Portuguese, French, Dutch, and most significantly English. Some very common borrowings are shown below.
Классикалық парсы тілі (فارسی Farsi)
Сөздің мағынасы Түпнұсқа түрі: আবহাওয়া abohawaa. бо.ɦa. wa ауа-райы آب و هوا āb o hawā চাকরি cakrit͡ʃak. ri жұмыс چاکری čakri আয়না aynaaj. на зеркало آینه āynah আরাম arama. ram жайлылық آرام ārām বকশিশ bôkśiśbok.ʃiʃtip сыйлық بخشش baxšiš মুসলমান musôlmanmusol. мұсылман مسلمان musalmān আস্তে asteas. t̪es баяу, жұмсақ آهسته āhistah "баяу" কম kômkɔmless, few аз كم kam কাগজ kagôjka.ɡoj қағаз کاغذ kāğaz খারাপ kharapkʰa. rap нашар خراب xarāb খোদা khodakʰo. d̪agod құдай خدا xoda খুব khubkʰuˑb өте, зор خوب xūb "жақсы" গরম gôrômɡɔ. rom ыстық گرم garm চশম côśômt͡ʃɔʃomeye چشم čašm চাকুর cakôrt͡ʃa. koremployee, servant қызметкер چاکر čākar চাদর cadôrt͡ʃa. d̪or көрпеше چادر čādar জান jand͡ʒaˑnd жақын, сүйікті جان jān জায়গা jaygad͡ʒae.ɡaplace جايگاه jāegāh ডেগচি ḍegciɖeɡ. t͡ʃipot қазан ديگچه dēgčah দম dômd̪ɔˑm тыныс دم dam দের derd̪e. r кешігу دير dēr দোকান dokando. kan дүкен, сауда орын دكان dukān पर्দা pôrdapɔr. d̪acurtain перде پرده pardah বদ bôdbɔˑd̪bad жаман, нашар بد bad বাগান baganba.ɡangarden бақша باغوان bāğwān রাস্তা rastaras. t̪aroad, way жол راسته rāstah রোজ rojroˑd͡ʒ күнделікті روز rōz "күн" হিন্দু Hinduhin. d̪u индус هندو Hindū পছন্দ pôchôndôpɔ. t͡ʃʰon. d̪olike, appreciate ұнату پسند pasand টেক্কা ṭekkaʈek. ka келісімшарт تيكه tika "келісімшарт" খুন khunkʰuˑn өлтіру خون xūn "қан" আঙ্গুর āṅguraŋ. gurg жүзім انگور angūr আওয়াজ aoaja. wad͡ʒ дыбыс آواز āwāz