Балочтар: Тарихы, тілі мен географиясы

Кіріспе

Оңтүстік Азия мен Иранға тән этнолингвистикалық топ.

Екінші тілдері: парсы (Иран мен Ауғанстанда), урду (Пакистанда), пушту (Ауғанстанда).

Діндері: Көпшілігі – Ислам (негізінен сунниттік Ислам). Азшылығы – индуизм, көшпенді малшылардың этникалық тобы, батыс ирандық балуч тілінде сөйлейді және Оңтүстік және Батыс Азияның Балучистан аймағына тән, бұл аймаққа Пәкістан, Иран және Ауғанстан кіреді. Сонымен қатар, көршілес аймақтарда, Орталық Азия және Арабия түбегінде балуч диаспоралары бар. Балух тайпалық жүйесіне балух емес тайпаларды ассимиляциялау балух халқының тарихындағы маңызды құбылыс болды, және бүгінде балухтардың көп бөлігі әртүрлі текті. Балухтардың көпшілігі Пәкістанда тұрады. Балух халқының шамамен 50% Пәкістанның Балучистан провинциясында, 40% Синдте қоныстанған, ал қалған едәуір, бірақ аз бөлігі Пәкістанның Пәнджаб аймағында тұрады. Олар Пакистан халқының 3,6%-ын, ал Иран мен Ауғанстан халқының шамамен 2%-ын құрайды.

Этимология

"Баллох" сөзінің нақты шығу тегі белгісіз. Балуч тарихшысы Насир Даштидің (2012) мәлімдемесіне сәйкес, этникалық топтың атауы Каспий теңізі мен Ван көлі арасындағы Баласағанда тұрған "Балашықтардан" шыққан. Олардың Сасанид дәуірінде Балучистанға көшіп келгеніне сеніледі. Балучистанда "Балучук" және "Балучики" сияқты бастапқы атаулардың іздері әлі де этникалық атау ретінде қолданылады. Кейбір авторлар бұл сөздің санскрит тіліндегі "бал" – күш, ал "оч" – биік немесе ұлы деген сөздерден туындағанын айтады. Балухтарға қатысты ең ерте санскрит тіліндегі сілтеме Гурджара Пратихара әулетінің билеушісі Михира Бхожаның (836–885 жж.) Гвалиордағы жазуында кездеседі. Жазуда әулеттің негізін қалаушы Нагабхат I "Валача Млечкалардың" қуатты әскерін жеңгені айтылады. Д.Р. Бхандаркар бұл "Валача Млечкаларды" "Балух шетелдіктері" деп аударған. Бұл әскер Синдті жаулап алғаннан кейінгі Омейяд халифатының әскеріне жатады.

Тарих

Балухтардың әдебиеттеріне сәйкес, олардың ата-бабалары қазіргі Сириядағы Алеппо қаласынан шыққан. Олар өздерін Ислам пайғамбары Мұхаммедтің ағасы Әмір Хамзаның ұрпағы деп санайды, ол Халабта (қазіргі Алеппо) қоныстанған. 680 жылы Кербеладағы екінші Омейяд халифасы Язид І-ге қарсы болған шайқаста (онда Әмір Хамзаның ұрпақтары Хусейн ибн Әлиді қолдап, бірге шайқасты) Әмір Хамзаның ұрпақтары Орталық Каспий өңірінің шығысына немесе оңтүстік-шығысына, әсіресе Иранның Систан аймағына қарай көшіп кетті. Даярам Гидумал жазғандай, балухтардың аңызын ортағасырлық карматтар қолдаған. Қалматилердің этникалық балухтар болғаны 16 ғасыр парсы тарихшысы Мұхаммед Касим Фериштамен де расталған. Тағы бір тарихшы Әли Шер Канеи, "Тухфатул Кирам" кітабының авторы, 1774 жылы жазған тарихында Мұхаммед ибн Харунның ұрпағы, Макурани лақап атымен белгілі Жалал ханның Ринд тайпасы ғана Хамзаның тікелей ұрпағы деп санайды. Батыстық иран тілдерінің бірі – балух тілінің тілдік байланыстарын талдау нәтижесінде балух тайпаларының бастапқы отаны Орталық Каспий өңірінің шығысында немесе оңтүстік-шығысында болған болуы мүмкін. Балухтар Сасанидтер дәуірінің соңында шығысқа қарай көші-қонды бастады. Көші-қонның себебі белгісіз, бірақ Каспий аймағындағы тұрақсыз жағдайдың салдарынан болған болуы мүмкін. Көші-қон бірнеше ғасырға созылды. 9 ғасырда араб жазушылары балухтардың қазіргі Шығыс Ирандағы Керман, Хорасан, Систан және Макран аймақтарында өмір сүргенін айтады. Карачи университетінің профессоры доктор Ахтар Балухтың сөзіне қарағанда, балухтар Кіші мұз дәуірі кезінде Балучистаннан көшіп, Синд пен Пенджабта қоныстанған. Кіші мұз дәуірі әдетте 16 ғасырдан 19 ғасырға дейін, немесе шамамен 1300 жылдан 1850 жылға дейін созылған кезең ретінде анықталады. Жергілікті деректерді зерттейтін климаттанушылар мен тарихшылар осы кезеңнің басталу және аяқталу мерзімдері туралы келісе алмайды, себебі олар жергілікті жағдайларға байланысты өзгерген. Профессордың айтуынша, Балучистан климаты өте суық болғандықтан, қыс айларында өмір сүру қиын болған, сондықтан балухтар толқындармен көшіп, Синд пен Пенджабқа қоныстанған. Балух тайпалары қоныстанған аймақ парсы Сәфәүилері мен моғол императорлары арасында дау тудырды. Моғолдар аймақтың шығыс бөлігін бақылауға алғанмен, 17 ғасырда Мир Хасан есімді тайпалық брахуи көшбасшысы өзін алғашқы "Балух ханы" деп жариялады. 1666 жылы оның орнына Ахмадзай әулеті тұсында Калат хандығын құрған Мир Ахмад Хан Камбарани келді. Бастапқыда моғолдармен одақтас болған хандық 1839 жылы британдық отаршылдық үкіметпен келісімге келгеннен кейін тәуелсіздігін жоғалтты және аймақ Британдық Радждың құрамына енді. Балух халқының бай мәдениеті мен тарихын тойлау үшін 2 наурызда жыл сайын Балух мәдениет күні тойланады.

According to Baloch lore, their ancestors hail from Aleppo in what is now Syria. They claim to be descendants of Ameer Hamza, uncle of the Islamic prophet Muhammad, who settled in Halab (present day Aleppo). After the fight against second Umayyad Caliph Yazid I at Karbala (in which Ameer Hamza's descendants supported and fought alongside Husayn ibn Ali) in 680, descendants of Ameer Hamza migrated to east or southeast of the central Caspian region, specially toward Sistan, Iran. Dayaram Gidumal writes that a Balochi legend is backed up by the medieval Qarmatians. The fact that the Kalmatis were ethnic Baluchis is also confirmed by the Persian historian in the 16th century Muhammad Qasim Ferishta. According to another historian Ali Sher Kanei, the author of Tuhfatul Kiram, in his history written in 1774 A. D, he believes that only the Rind tribe from Jalal Khan, a descendant of Muhammad ibn Harun, nicknamed Makurani, is a direct descendant of Hamza. Based on an analysis of the linguistic connections of the Balochi language, which is one of the Western Iranian languages, the original homeland of the Balochi tribes was likely to the east or southeast of the central Caspian region. The Baloch began migrating towards the east in the late Sasanian period. The cause of the migration is unknown but may have been as a result of the generally unstable conditions in the Caspian area. The migrations occurred over several centuries. By the 9th century, Arab writers refer to the Baloch as living in the area between Kerman, Khorasan, Sistan, and Makran in what is now eastern Iran. According to Dr. Akhtar Baloch, professor at University of Karachi, the Balochis migrated from Balochistan during the Little Ice Age and settled in Sindh and Punjab. The Little Ice Age is conventionally defined as a period extending from the sixteenth to the nineteenth centuries, or alternatively, from about 1300 to about 1850. Although climatologists and historians working with local records no longer expect to agree on either the start or end dates of this period, which varied according to local conditions. According to Professor Baloch, the climate of Balochistan was very cold and the region was inhabitable during the winter so the Baloch people migrated in waves and settled in Sindh and Punjab. The area where the Baloch tribes settled was disputed between the Persian Safavids and the Mughal emperors. Although the Mughals managed to establish some control over the eastern parts of the area, by the 17th century, a tribal Brahui leader named Mir Hasan established himself as the first "Khan of the Baloch". In 1666, he was succeeded by Mir Aḥmad Khan Qambarani who established the Khanate of Kalat under the Ahmadzai dynasty. Originally in alliance with the Mughals, the Khanate lost its autonomy in 1839 with the signing of a treaty with the British colonial government and the region effectively became part of the British Raj. Baloch Culture Day is celebrated by the Balochi people annually on 2 March with festivities to celebrate their rich culture and history.

Дәстүр

Дәстүр бойынша, Жалал хан 12-ші ғасырда бірінші белучи конфедерациясын құрған және оған басшылық еткен адам. (Ол Харезм империясының соңғы билеушісі Жалал ад-Дин Мингбурнумен бір адам болуы мүмкін.) Жалал ханның төрт ұлы болды – Ринд хан, Лашар хан, Хот хан, Қорай хан, сондай-ақ оның немересі Мурадқа үйленген қызы Биби Жато.

Бөлімдер

2008 жылы Ауғанстан, Иран және Пәкістанда сегіз-тоғыз миллионға жуық балух халқы тұратыны бағаланды. Олар 130-дан астам руға бөлінген. Кейбір есептер бойынша, бұл сан 150-ден астам тайпаны құрайды, бірақ субтайпаларды қалай есепке алуға байланысты бағалаулар әртүрлі. "Таман" деп аталатын руларды ру басшысы – "тумандар" басқарады. "Парас" деп аталатын кіші руларды "мукаддам" басқарады. Бес балух руы өз атауларын хан балаларынан алған. Көптеген, тіпті барлық балух руларын олардың нақты тегіне немесе тарихи тайпалық байланыстарына сәйкес "Ринд" немесе "Лашари" деп жіктеуге болады, бұл байланыстар ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан. Бұл негізгі бөлініс 15 ғасырда Ринд және Лашари рулары арасындағы 30 жылдық соғыспен күшейді.

Генетика

Балуштардың көпшілігі үшін R1a гаплотобы ең көп кездесетін әкелік клад, ал Макранда L M20 гаплотобы ең көп кездесетін әкелік клад болып табылады.

Дін

Пәкістанның балуч халқының көпшілігі сүннит мұсылмандары, олардың 64,78%-ы Деобанди қозғалысына, 33,38%-ы Барельви қозғалысына және 1,25%-ы Ахли Хадис қозғалысына жатады. Шиит мұсылмандары балухтардың 0,59%-ын құрайды. Балуч басшылары дәстүрлі ғылыммен қолдау көрсетсе де, балуч халқы дінсіз деп санайды. Алайда, Кристин Фэйр мен Әли Хамза 2017 жылғы зерттеулерінде исламизмге қатысты "қалыпты түсінікке қайшы, балухтар Балучистанның немесе Пәкістанның қалған бөлігіндегі басқа пакистандықтардан ешқандай айырмашылыққа ие емес" деген қорытындыға келді. Балучи мұсылмандары мен Пәкістанның басқа мұсылмандары арасында діни сенім, шариғат заңдарына негізделген Пәкістан мемлекетін қолдау, мұсылмандарды қысымнан босату және т.б. мәселелерде ешқандай статистикалық маңызды немесе мазмұнды айырмашылықтар байқалмайды. 800 000 пакистандық балухтың Зикри сектасын ұстанатыны есептеледі. Балухтардың аз бөлігі мұсылман емес, әсіресе Бугти руында индустар мен сикхтер кездеседі. Бугти, Марри, Ринд, Безенжо, Зехри, Менгал және басқа да балух тайпаларында индуист балухтар бар. Бағнарилер – Үндістанда тұратын индуист балух қауымы, олардың тегі Оңтүстік Балучистанға дейін жетеді, бірақ Бөлініс кезінде Үндістанға көшіп келген.