Кіріспе
Индо-арий тілі
Гуджарати (,/ɡ//ʊ//dʒ//ə/'/r//ɑː//t//i/ GUUJəRAHtee; ,) – Үндістанның Гуджарат штатында туған және негізінен гуджарат халқы сөйлейтін индо-арий тілі. Гуджарати көне гуджарати тілінен (шамамен 1100–1500 ж.б.э.) пайда болған. Үндістанда ол Одақтың 22 тілінің бірі болып саналады. Гуджарати Гуджарат штатының ресми тілі, сондай-ақ Дадра және Нагар-Хавели және Даман және Диу одақтық аумақтарының ресми тілі. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, Гуджаратиде 55,5 миллион адам сөйлейді, бұл Үндістан халқының шамамен 4,5% құрайды. 2007 жылы туған тілдер саны бойынша әлемдегі ең көп таралған тілдердің 26-орында тұр. 2011 жылғы Үндістан халық санағына сәйкес, Гуджарати, Мейтей (Манипури) тілімен бірге, Үндістандағы ең жылдам өсіп келе жатқан тілдердің үшіншісі (бірінші орында – хинди, екінші орында – кашмири тілі). Гуджараттан тыс, Гуджарати Оңтүстік Азияның көптеген аймақтарында, әсіресе Мумбайда және Пәкістанда (негізінен Карачиде) гуджарат мигранттарымен сөйленеді. Гуджарати Оңтүстік Азиядан тыс көптеген елдерде де кең таралған. Солтүстік Америкада Гуджарати АҚШ пен Канададағы ең жылдам дамитын және ең көп таралған үнді тілдерінің бірі. Еуропада гуджараттар британдық Оңтүстік Азия тілдері қауымдастықтарының екінші ірі тобын құрайды, ал Гуджарати Ұлыбританияның астанасы Лондондағы ең көп қолданылатын төртінші тіл. Гуджарати Солтүстік-Шығыс Африкада, әсіресе Кенияда, Танзанияда, Угандада, Замбияда және Оңтүстік Африкада қолданылады. Басқа жерлерде Гуджарати Гонконгта, Сингапурда, Австралияда және Бахрейн мен Біріккен Араб Эмираттары сияқты Таяу Шығыс елдерінде аз қолданылады.
Тарих
Гуджарати (кейде Гуджарати, Гуджарати, Гузратти, Гуджаратти, Гуджарати, Гуджарати және Гуджарати деп те жазылады) Гуджарат, Пенджаб, Раджпутана және Орталық Үндістанда қоныстанған және билік жүргізген гурджарлармен сөйлескен. Бұл тіл 12 ғасырдың басынан бері әдеби тіл ретінде қолданылып келеді. Осы кезеңдегі мәтіндерде гуджарати тіліне тән есімдердің тікелей/көлденең формалары, соңғы қосымшалар және көмекші етістіктер сияқты ерекшеліктер кездеседі. Гуджарати тіліндегідей үш род болған, ал шамамен 1300 жылға қарай осы тілдің біркелкі стандартталған түрі пайда болды. Көбінесе Ескі гуджарати деп аталатын бұл тілге қатысты кейбір ғалымдар гуджарати және раджастхани тілдері әлі толыққанды бөлініп шықпаған деген аргументке сүйене отырып, Ескі Батыс Раджастхани деген атауды қолдануды жөн көреді. Мұндай пікір қазіргі раджастхани тілінде кейде нейтральді родтың кездесуімен байланысты. Бұл тұжырым, мұрындық дауысқа жақын тұрған еркек родтағы [о] дыбысы кейбір аймақтарда [ũ] болып айтылуы, гуджарати тіліндегі нейтральді [ũ] дыбысына ұқсас деген қателігіне негізделген. Бұл тілдің алдындағы Гурджар Апабрамшаның ресми грамматикасы – «Пракрита Вьякарана» джайнизм дінінің жолын ұстанған және көрнекті ғалым Ачарья Хемачандра Сури, Анхильвара (Патан) қаласындағы Чаулукья әулетінің патшасы Джаясимха Сиддхаражаның тұсында жазылған.
Демографиялық көрсеткіштері мен таралуы
2022 жылы 62 миллионға жуық гужарати тілінде сөйлейтін адамның шамамен миллионға жуығы Үндістанда, 250 мың адам Танзанияда, Кенияда және мыңдаған адам Пәкістанда тұрады. Пәкістандағы көптеген гужарати тілінде сөйлейтіндер урду тіліне ауысуда. Махатма Ганди гужарати тілін әдеби өркендеу құралы ретінде пайдаланды. Ол оның әдебиетін жаңаруға көмектесті және 1936 жылы Гуджарати әдеби қоғамының 12-ші отырысында қазіргі орфографиялық ережелерді енгізді. Кейбір маврикийліктер мен Реюньон аралдарының көптеген тұрғындары гужарати тегінен шыққан, олардың кейбіреулері әлі де гужарати тілінде сөйлейді. Гужарати тілінде сөйлейтін көптеген адамдар Солтүстік Америкада, әсіресе Нью-Йорк қаласы және Торонто аймағында қоныстанған, олардың саны 100 000-нан астам және 75 000-нан астам адамды құрайды, сондай-ақ АҚШ пен Канаданың ірі қалаларында да таралған. 2016 жылғы халық санауы бойынша гужарати тілі Торонтода индустани, панджаби және тамил тілдерінен кейін төртінші орында тұр. Ұлыбританияда 200 000-нан астам адам гужарати тілінде сөйлейді, олардың көпшілігі Лондон аймағында, әсіресе Солтүстік-Батыс Лондонда, сондай-ақ Бирмингемде, Манчестерде, Лестерде, Ковентриде, Рагбиде, Брэдфордта және Ланкаширдегі бұрынғы диірмен қалаларында орналасқан. Бұл көрсеткіштердің бір бөлігі Шығыс Африка гужаратилерінен құралған, олар жаңадан тәуелсіз мемлекеттерде (әсіресе Угандада, Иди Амин 50 000 азиялықты қуған кезде) күшейген кемсітушілік пен африкалықтандыру саясаты салдарынан болашағы мен азаматтығы белгісіз қалды. Көбінесе британдық паспорттарымен Ұлыбританияға қоныс аударды. Гуджарати тілі Ұлыбританиядағы студенттерге GCSE пәні ретінде ұсынылады. Диаспорадағы кейбір гужарати ата-аналары балаларының тілді жетік меңгермеуі мүмкін деген мүмкіндіктен алаңдайды. Бір зерттеуде малаялам тілінде сөйлейтін ата-аналардың 80%-ы «балалардың ағылшын тілінде жақсы болатынын» айтса, каннада тілінде сөйлейтін ата-аналардың 36%-ы және гужарати тілінде сөйлейтін ата-аналардың 19%-ы ғана осы пікірді қолдады.
Ресми мәртебесі
Гуджарати тілі – Үндістанның жиырма екі ресми және он төрт аймақтық тілінің бірі. Ол Гуджарат штатында және Дадра мен Нагар-Хавели, Даман мен Диу одақтық аумақтарында ресми түрде мойындалған. Гуджарати тілі Раджастан, Мадхья-Прадеш, Махараштра және Тамил Наду штаттарында, сондай-ақ Дели одақтық аумағында азшылық тілі ретінде мойындалады және оқытылады.
Диалектілері
Британдық тарихшы және филолог Уильям Тисдаллдың айтуынша, гуджарати грамматикасын алғаш зерттеген ол, гуджарати тілінің үш негізгі түрі бар: стандартты «хиндұ» диалектісі, «парси» диалектісі және «мұсылман» диалектісі. Дегенмен, гуджарати тілі лексика мен тіркестердегі кең таралған аймақтық айырмашылықтарға байланысты заманауи жіктемеден өтті, нашар куәландырылған диалектілердің көптігіне және атаулардағы аймақтық вариацияларға қарамастан. Стандартты гуджарати: жаңалықтар, білім беру және мемлекеттік басқару салаларында қолданылатын гуджарати тілінің нормативті түрі. Ол Махараштраның кейбір аймақтарында да қолданылады. Оның түрлері: Мумбаи гуджарати, Нагари. Саураштра: негізінен Саураштра халқы қолданады, олар орта ғасырларда қазіргі Гуджараттың Лата аймағынан Оңтүстік Үндістанға көшіп келген. Саураштра гуджарати тілімен және раджастхани мен синдхи тілдерінің ескі диалектілерімен тығыз байланысты. Бұл тілдің жазуы деванагари жазуынан алынған және қазіргі гуджарати тілімен ұқсастықтары бар. Амдавади гуджарати: негізінен Ахмадабад пен оның айналасындағы аймақтарда, сондай-ақ Баруч пен Суратта қолданылады, онда ол «Сурати» деп аталады. Оның түрлері: Ахмадабад Гамадия, Анаула, Братхела, Чаротари, Шығыс Броч гуджарати, Грамия, Патани, Патидари, Сурати, Вадодари. Катхиавари: негізінен Катхиавар аймағында қолданылатын ерекше диалект, синдхи тілінің күшті ықпалына ұшыраған. Оның түрлері: Бхавнагари, Гохилвади, Холади/Халари, Джалавади, Соратхи. Харва, Какари және Таримуки (Гисади) де гуджарати тілінің қосымша диалектілері ретінде жиі аталады. Парси: зороастрий парси азшылықтары қолданады. Бұл ерекше диалект Авестанға, зороастрийлердің қасиетті тіліне айтарлықтай лексикалық ықпал еткен. Лисан уд Дават: негізінен гуджарати мұсылман бохра қауымдастықтары қолданады, араб және парсы тілдерінен лексикалық ықпал алған және араб әрпімен жазылады. Кутчи көбінесе гуджарати диалектісі ретінде қарастырылады, бірақ көптеген тіл білімі мамандары оны синдхи тіліне жақын деп санайды. Сонымен қатар, мемони де гуджарати тілімен байланысты, бірақ алыс. Гуджарати халқының қоныс аударған аймақтарындағы жергілікті тілдерден (мысалы, Шығыс Африкадағы суахили) алынған сөздер гуджарати тілінің жергілікті диалектілерінде қарыз сөздерге айналған. Үндістанның тілдік шолуы гуджарати тілінің екі ондаған диалектін тіркеген: Стандартты, Ескі, Стандартты Ахмадабад, Стандартты Броч, Нагари, Бомбей, Сурати, Анавла немесе Бхаттала, Шығыс Броч, Парси, Каротари, Патидари, Вадодари, Ахмадабадтың Гамадия, Патани, Тар және Паркар, Катч, Катхиявади, Мұсылман (Вораси және Харва), Патули, Какари және Таримуки немесе Гисади.
Қосындылар
+Дауыссыз дыбыстар Еріндік Тістік/Альвеолярлық Ретрофлекстік Пост-альвеолярлық/Жақырғылық Жегілдік Көмейлік Мұрындық Тоқтау/Жанама дауыссыз дауысты аспирацияланған ысырық фрикативті дауыссыз дауысты жуық жапырақша
Жазу жүйесі
Басқа Нагари жазу жүйелеріне ұқсас, гужарати әрпі – абугида. Ол гуджарати және кутчи тілдерін жазу үшін қолданылады. Бұл деванагари әрпінің бір түрі, әріптердің үстінен өтетін ерекше көлденең сызықтың жойылуымен және қалған әріптердегі шағын өзгерістермен ажыратылады.
Санаттау және көздер
Қазіргі үнді-арий тілдерінде сөздердің үш негізгі түрі бар: тадбхав, татсам және қарыз сөздер.
Ағылшынша
Перс-араб тілінің әсері тоқтағаннан кейін, ағылшын тілі жаңа сөздердің қазіргі шетелдік көзіне айналды. Ағылшын тілі үнді тілдеріне елеулі әсер етті және осы әсері жалғасуда. Қарыз сөздерге жаңа өнертабыстар мен ұғымдар кіреді, олар алғаш рет британдық отаршылдық билік арқылы тікелей енгізілді, содан кейін Үндістан Республикасында ағылшын тілінің басымдығы негізінде тарады. Жаңа идеялар санатынан өзге, гуджарати тілінде баламасы бар ағылшын сөздері де бар, олар олардың орнына қойылған немесе олармен бірге қолданылады. Осы соңғы категорияның басты себебі – ағылшын тілінің қазіргі Үндістанда білім беру, мәртебе және мүмкіндік тілі ретіндегі үздіксіз рөлі болуы керек. Осылайша, үнді тілінде ағылшын сөздері мен тіркестер жиі кездеседі, тіпті толық сөйлемдерге ауысу орын алады. Мысалы, Хинглиш, кодты ауыстыру. Дыбысталу жағынан, ағылшын тіліндегі альвеолярлық дауындар тіс дауындары емес, кері тіл дауындары ретінде бейнеленеді. Гуджарати тілінде ағылшын тіліндегі /æ/ және /ɔ/ дыбыстарын көрсететін екі жаңа әріп жасалды. Гуджарати тіліндегі дыбысталу деңгейі әртүрлі. Кейбір сөздер осы қарапайым алмастыру ережесінен аса кетпейді және ағылшын тіліндегі түпнұсқасына ұқсас естіледі, ал басқалары тіс дауындарын сақтап қалу сияқты айырмашылықтарға ие. Үнді ағылшын тілін қараңыз. Ағылшын тілінен алынған сөздер салыстырмалы түрде жаңа құбылыс болғандықтан, олар ағылшын грамматикасын сақтайды, сияқты татсам сөздері санскрит грамматикасын сақтайды. Бұл ең негізгі өзгерістер болып жатыр деген сөз емес: көптеген ағылшын сөздері ағылшын тіліндегі "s"-қа қарағанда гуджарати тіліндегі "o" арқылы көпше түріне келтіріледі. Сонымен қатар, гуджарати тілінде үш род бар, сондықтан родтық белгісі жоқ ағылшын сөздері бірінші родты қабылдауы керек. Көбінесе түсіндіру қиын болса да, родтық тағайындама гуджарати тіліндегідей негізге ие болуы мүмкін: дауыстылардың типі және сөз мағынасының сипаты.
Португал тілі
Португалдардың Үндістандағы кеңірек аймақтардағы бекіністері тілдік әсерге ие болды. Гуджарати тілі бірқатар сөздерді қабылдады, ал басқа жерлерде әсері соншалықты күшті болды ki креол тілдерінің пайда болуына себеп болды (Португалдық Үндістан, Үндістан мен Шри-Ланкадағы португал тіліне негіделген креол тілдеріне қараңыз). Салыстырмалы түрде португал тілінің жағалау тілдеріне әсері зор болды және олардың қарыз сөздері португал тілінің түпнұсқасына жақын. Бұл қарыз сөздердің бастапқы диалектісі ch әрпінің қазіргі стандартты аффрикат емес, ертеректегі айтылуын көрсетеді.
Грамматика
Гуджарати тілі – бастауыш соңындағы немесе сол жақтан тармақталатын тіл. Сын есімдер есімдерден бұрын келеді, тура нысаналар етістіктерден бұрын келеді және кейін қосылатын сөздер қолданылады. Гуджарати тілінде сөздердің реті SOV болып келеді, және үш род пен екі сан бар. Белгілі және белгісіз артикльдер жоқ. Етістік түбіріне көмекші сөздер қосылып, етістіктің түр-кейпі мен сөйлеушіге қатысты келісімдері білдіріледі, сондай-ақ, уақыт пен модальдық мағынаны көрсететін «болу» етістігінен алынған көмекші форма да болуы мүмкін. Себептік (екі ретке дейін) және пассивтік конструкциялар морфологиялық негізде жасалады.