Кіріспе

Үндістан субконтинентінің толық немесе бір бөлігін табатын тарихи және географиялық термин. Hindūstān – Үндістанның атауы, көбінесе Үндістан субконтинентімен байланысты қолданылады. Үнді тіліндегі Sindhu сөзімен туыс болғандықтан, бастапқыда төменгі Инд өзені алабының жерін (қазіргі Синд) білдірген. 1947 жылы Үндістанның бөлінуінен кейін, Хиндустан Үндістан Республикасының тарихи атауы ретінде бүгінге дейін қолданылып келеді. Араб тілінде бұл термин "Хинд" деп аударылады.

Этимология

Хиндустан парсы тіліндегі Хинду сөзінен алынған, ол санскрит тіліндегі Синдху сөзімен туыс. Аско Парполаның мәлімдемесіне сәйкес, протоирандық дыбыс өзгерісі *s > h б.з.д. 850 және 600 жылдары аралығында болған. Осылайша, Ригведадағы сапта-синдхава (жеті өзеннің жері) Авестада хапта-хинду болып өзгерген. Бұл Ахура Мазда жаратқан "он бесінші аймақ" деп есептелген, көрінетіндей, 'ерекше ыстық' жер. Б.з.д. 515 жылы Дарий I Инд аңғарын, Синдхуді, қазіргі Синдхті, парсы тілінде Хинду деп аталған аймақты жанекке бітірген. Ксеркс патшалық құрған кезеңде "хинд" термині Инд өзенінің шығысындағы жерлерге де қолданылды. Орта парсы тілінде, шамамен бірінші ғасырда, ел немесе аймақты білдіретін stān жұрнағы қосылып, қазіргі Hindūstān сөзі пайда болды. Осылайша, Синдті Хиндустан, яғни "Индус жері" деп атаған, бұл Нақш-ы Рустам жазуында Шапур I б.з.д. 262 жылы көрсетілген. Тарихшы Б. Н. Мукерджинің сөзіне қарағанда, төменгі Инд бассейнінен бастап Хиндустан термині біртіндеп "субконтиненттің көп бөлігіне" тарады. Грек-римдік "Индия" және қытайлық "Шен ту" атаулары да ұқсас эволюциядан өтті. Араб тіліндегі Hind термині, парсы тіліндегі индус сөзінен шыққан, бұрын арабтар Макран жағалауынан Индонезия архипелагына дейінгі әлдеқайда кеңірек индиялық аймаққа сілтеме жасау үшін қолданған.

Үндістан Республикасы

"Хиндустан" – қазіргі Үндістан Республикасын білдіретін бейресми, әдеттегі қолданыстағы термин. Бұл терминмен байланысты ұрандар спорттық жарыстарда және Үндістанның қазіргі мемлекетін ұсынатын командалар немесе ұйымдар қатысатын басқа да қоғамдық шараларда жиі естіледі. Маркетингте бұл термин жарнамалық кампанияларда ұлттық тегін көрсету үшін және көптеген компаниялардың аттарында қолданылады. Пәкістанның негізін қалаушы Мұхаммед Әли Жинна және оның партиясы – Мұсылман лигасы, қазіргі Үндістан Республикасын оның көпшілік бөлігін құрайтын индуистеріне сілтеме жасай отырып, "Хиндустан" деп атауға талап етті.

Адамдар

Хиндустани термині – үнді халқының бейресми эндоними, ол негізінен Индо-арий тілдерінде Парсы билігінің Субконтинентте болған кезінен бері қолданылып келеді. Алайда, бұл термин орталық Индо-Ганга жазығының (Харяна, Дели және Батыс және Орталық Уттар-Прадеш) халқын белгілі бір рет атау үшін де пайдаланылады, себебі Парсы мәдениеті мен халқының көп бөлігі осы аймақта шоғырланған болатын және олар өз мемлекетін ресми түрде Хиндустан деп атаған. Хиндустани терминін ата-бабалары қазіргі Үндістанның Уттар-Прадеш және Бихар штаттарынан шыққан Индо-Суринам және Индо-Маврикийліктер қолданады.

Тіл

Хиндустани тілі – Хиндустанның тілі және Үнді субконтинентінің солтүстік бөлігіндегі лингва франка. Хиндустани Батыс Уттар-Прадеш және Дели аймақтарындағы ежелгі хинди тілінен туындаған. Оның әдеби стандартты түрлері – Қазіргі стандартты хинди және Қазіргі стандартты урду әртүрлі жазу жүйелерін пайдаланады. Хинди тілінің тіркелісі өзінің атын қысқартылған түрінен, яғни Хинд (Индия) сөзінен алған.

Тарихи қолданысы

Алғашқы парсы ғалымдары Үндістанның аумағы туралы шектеулі білімге ие болды. Исламның пайда болуы мен мұсылман жаулап алуларынан кейін, Хиндустанның мағынасы парсы тілінен де шыққан араб тіліндегі Хинд нұсқасымен өзара әрекеттесті және олармен дерлік синонимге айналды. Теңіз саудасымен айналысқан арабтар, батыс Белуджистанның Тисінен (қазіргі Чабахар маңында) Индонезия архипелагына дейінгі барлық жерлерді, әсіресе "Әл-Хинд" кең пікірде қолданғанда, Хинд түсінігіне қосты. Хиндустан мұндай кең мағынаға ие болған жоқ. Андре Винк атап көрсеткендей, ол Синд (шамамен қазіргі Батыс Пәкістан) мен Хинд (Инд өзенінің шығысындағы жерлер) арасындағы айырмашылықты да жоғалтқан; басқа да дереккөздер Синд пен Хинд ерте заманнан бері синоним ретінде қолданылғанын және Үндістанда ислам үкімдігі орнағаннан кейін "Хинд және Синд нұсқалары бүкіл субконтинент үшін синоним ретінде қолданылды" деп мәлімдейді. 10 ғасырға жататын "Худуд әл-Алам" мәтіні Хиндустанды Үндістан субконтиненті деп, батыс шекарасы Инд өзенімен, оңтүстік шекарасы Үлкен теңізге дейін, ал шығыс шекарасы қазіргі Ассам – Камарупада орналасқан деп анықтады. Келесі он ғасыр бойы Хинд және Хиндустан атаулары осы мағынада, сондай-ақ олардың туынды сөздері – Хиндави, Хиндустани және Хиндимен бірге қолданылды. Шындығында, 1220 жылы тарихшы Хасан Низами Хиндті "Пешауардан [Үнді] мұхитының жағалауына дейін, екінші жағынан Сивистаннан Чин төбелеріне дейін" деп сипаттады.

Солтүстік Үндістан

XI ғасырда түркі-парсы шапқыншылықтары басталғанда, Индустанның нақты мағынасы қалыптасып, Инд өзенінің аймағын анықтады. Шапқыншылар өз билігіндегі жерлерді Хиндустан деп атауға бейім болды, ал субконтиненттің қалған бөлігін ескермеді. XI ғасырдың басында Газнавилердің Пенджабтағы, астанасы Лахордағы қарасты мемлекеті "Хиндустан" деп аталды. Дели сұлтандығы құрылғаннан кейін Солтүстік Үндістан, әсіресе Ганг жазығы мен Пенджаб "Хиндустан" деп аталды. Ғалым Братиндра Натх Мукерджи бұл тар мағынадағы Хиндустанның кең мағынамен қатар болғанын, ал кейбір авторлар оларды бір уақытта қолданғанын айтады. Дели сұлтандығы "Хиндустан" мен "Хинд" арасындағы айырмашылықты орнатты, онда "Хиндустан" бүгінгі Солтүстік Үндістан мен Пенджаб, Инд өзенінің жерлерін білдірді. Мұсылмандық саяси билік астындағы Миян Доаб және іргелес аймақтарда. Мысалы, Дели сұлтандығының әскері "һиндустар" шабуылдаған "һиндустандық" әскерлер деп аталды. Моғол империясы (1526–1857) өз жерлерін "Хиндустан" деп атады. "Моғол" термині ешқашан жерді атау үшін қолданылмады. Империя кеңейген сайын, "Хиндустан" да кеңейді. Сонымен қатар, "Хиндустан" терминінің бүкіл Үндістан субконтинентін білдіретін мағынасы Бабурнама мен Айн-и Акбариде де кездеседі. Моғолдар "һиндустани" мен "хинд" арасындағы айырмашылықты одан әрі анықтады. Моғол деректерінде "һиндустани" әдетте Хиндустандағы мұсылмандарды білдірсе, мұсылман емес үндістер "хинд" деп аталды.

Непал патшалығы

Соңғы Горхали патшасы Притви Нараян Шах, Солтүстік Үндістанды исламдық Моғол билеушілері басқарғандықтан, жаңадан біріккен Непал Корольдігін "Асал Хиндустан" (Нағыз Хиндустан) деп өзі жариялады. Бұл өзін-өзі жариялау оның билігінде индуистік әлеуметтік кодекс – Дхармашастраны күшіне енгізу және өз елін индустар үшін тұруға лайықты жер деп көрсету мақсатымен жасалды. Ол сондай-ақ Солтүстік Үндістанды "Моғлан" (Моғол елі) деп атады және аймақты мұсылман шетелдіктер басып алған деп сипаттады.

Индиялық колониялық қолданыс

"Индия", "Хиндустан" және "Мұғол империясы" терминдерінің екі мағынасы еуропалықтар келгеннен кейін де сақталды. Мысалы, Реннел 1792 жылы "Үндістан немесе Моғол империясының картасы туралы естелік" атты атлас жариялады, ол іс жүзінде Үндістан субконтинентін көрсетті. Реннелдің осы терминдерді шатастыруы сол кездегі осы ұғымдардың күрделілігі мен бір-бірімен байланысын көрсетеді. Гиндустанды Мұғол империясы деп түсінген Ж. Бернулли өзінің француз тіліне аудармасын "Индияның жалпы картасы" деп атады. Британдықтардың бұл "Хиндустаны" британдық биліктегі территорияларға (көбінесе "Британдық Үндістан" деп аталатын) және жергілікті билеушілер басқаратын территорияларға бөлінді. Дегенмен, британдық шенеуніктер мен жазушылар үндістер "Хиндустан" сөзін тек Солтүстік Үндістанды білдіру үшін қолданды деп ойлады. Осы себепті, "Хиндустан" атауы Үндістан Конституциялық Ассамблеясынан ресми мақұлдама алмады, ал "Бхарат" ресми атау ретінде қабылданды. Бірақ "Хиндустан" атауының бейресми түрде қолданыла беретіні мойындалды. Үндістан қарулы күштері "Джай Хинд" сәлемдемесін жауынгерлік шақыру ретінде пайдаланады.