Кіріспе
Эзоптың "Ит және оның көрінісі" (немесе кейінірек аудармаларда "Көлеңкесі") – Эзоптың ертегілерінің бірі және Перри индексінде 133-ші нөмірмен тіркелген. Грек тіліндегі түпнұсқасы латын тілінде қайта айтылып, осылайша Еуропаға тарады, адамды өзінде бар нәрсеге қанағат етуге және мағыналысын көлеңке үшін жоғалтпауға үйретті. Осы оқиғаның үнді нұсқалары да бар. Ертегінің соңындағы нақылы ағылшын және француз тілдерінде мақалдарға айналып, оқиға түрлі әлеуметтік жағдайларда қолданылып келеді.
The Dog and Its Reflection (or Shadow in later translations) is one of Aesop's Fables and is numbered 133 in the Perry Index. The Greek language original was retold in Latin and in this way was spread across Europe, teaching the lesson to be contented with what one has and not to relinquish substance for shadow. There also exist Indian variants of the story. The morals at the end of the fable have provided both English and French with proverbs and the story has been applied to a variety of social situations.
Қиял
Ұрланған етпен жүретін ит өзенді кезіп өту кезінде немесе жағасымен қатар жүргенде судағы өз көрінісін көреді. Оны өзінен де жақсы нәрсе алып жүрген басқа бір ит деп ойлап, аузын ашып, «екінші» ит шабуылға шығады, соның салдарынан өзі алып келе жатқан етін тастап алады. Бұл оқиғаның қаншалықты ежелгі және танымал екенін б.з.д. 5 ғасырдағы философ Демокрит еңбектеріндегі сілтеме көрсетіп тұрады. Адамның бар нәрсесіне қанағаттанбай, көбірекке құмарланатын ақымақтық тілегін «Эзоп аңызындағы итке ұқсас» деп сипаттаған. Бұл аңыздың латын тіліндегі көптеген нұсқалары да болған, соңынан бұл оқиға орта ғасырлық жануарлар туралы әңгімелерге енген. 1200 жыл шамасында Англияда жазылып, суреттелген Абердин бестиарийі (жоғарыда көрсетілгендей) былай деп мәлімдейді: «Егер ит өзеннен жүзіп өту кезінде аузында ет немесе осы сияқты нәрсе алып келе жатса және өз көлеңкесін көрсе, аузын ашып, екінші етті ұстауға асығып, өзімен бірге алып келгенін жоғалтады».
Нұсқалар
Бұл оқиғаның негізгі жоспары көбінесе сақталғанмен, кейбір егжей-тегжейлері уақыт өте келе өзгертілді. Грек деректерінде бұл мысал әдетте "Ет тасыған иттің" (Κύων κρέας φέρουσα) деп аталады, себебі осы сөздермен басталады, ал алынған сабақ – адамның бар жақсылыққа қанағат етуі керек. Латын деректерінде жиі иттің судағы өз көрінісінен (simulacrum) алданып, сыртқы түсқаққа алданудың қажет еместігі туралы қосымша сабақ беріледі. "Көрініс" дегенді білдіретін басқа сөздер мысалға "Ит пен оның көлеңкесі" деген басқа атаудың пайда болуына себеп болды. Мысалы, Вальтер Англиялықтың, Одо Черритондық пен Генрих Штайнхёвельдің Эзоп жырларының латын тіліндегі нұсқаларында umbra сөзі қолданылады. Сол кезде бұл сөз көлеңке де, көрініс те болуы мүмкін еді, ал Уильям Кэкстон, өзінің 1384 жылғы мысалдар жинағының негізі ретінде Штайнхёвельдік нұсқаны пайдаланғанда, көлеңке мағынасын артық көрді. Алайда, ғасырдың басында оқиғаны қайта баяндаған Джон Лидгейт "рефлексия" сөзін қолданды. Ла Фонтеннің француз тіліндегі нұсқасы "Le chien qui lâche sa proie pour l'ombre" ("Көлеңке үшін олжасын тастаған ит" VI.17) деп аталады, онда ombre сөзінің мағынасы да бірдей екіұшты. Содан кейін, әсіресе 19 ғасырда, ағылшын тілінде мысалдың атауында "көлеңке" сөзін пайдалануға басымдық берілді. Осы кезде ит көпірден өтіп бара жатқанда суға түсіп, өзін көреді деп бейнеленеді. Бұл Пол де Востың 1638/40 жылдарға жататын Прадо музейіндегі суретінде де, Виктория және Альберт музейіндегі Эдвин Генри Ландзирдің "Ит пен көлеңке" (1822) деп аталатын суретінде де көрсетілген. Ла Фонтенді сынағандар, егер ит өзенде жүзіп немесе суда қозғалса, өз көрінісін көре алмайды, сондықтан оның көпірден өтуі қажет еді деп атап өткен. Алайда, 12 ғасырдағы Мари де Франстың нормандық французша баяндамасында бұрыннан-ақ көпір енгізілген, ал Лидгейт кейіннен осы егжей-тегжейлі ақпаратты қосуда онымен келісті. Екеуі де иттің ет емес, ірімшік тасымалдайтын нұсқасын ұстанды.
Үнді аналогтары
Эзоптың әңгімесіне ұқсас әңгіме буддалық кітаптарға "Калладануггаха Джатака" деп енгізілген, онда еткесуін алып келе жатқан шакал өзен жағасымен келеді де, онда жүзіп жүрген балықты көріп, суға секіреді. Сәтті аң аулаудан оралмаған шакал, екінші жемісін бір құстың алып кеткенін көреді. Осыдан Бідпайдың "Түлкі мен ет" әңгімесінің нұсқасы туындады. Онда түлкі етімен үйге қайтып бара жатқанда, бірнеше тауықты көріп, олардың біреуін аулауға бейімделді; осы нұсқада ол қалдырған етпен бір құс ұшып кетіпті.
Мақал-мәтелдік мораль
Лайдгейт оқиғаны қайта баяндап, «Кімде-кім барлығын тілесе, ол бәрін жоғалтады» деген сабақ алды. Ол бұл «ежелгі мақал» екенін айтты, ал кейін Роджер Л’Эстрандж оны «Барлығы тілесе, бәрі жоғалады» түрінде аңыздың моральдық тұжырымы ретінде келтірді. Жан де ла Фонтен өзінің аңыз нұсқасын баяндау алдында, оның негізгі ойын айтты. Мақсаты – суға құлап кеткен ит сияқты сыртқы көрініске алдану емес. Ол жағаға жүзіп барғанда, олжасын жіберіп, «көлеңкесі де, мәні де» жоғалады. Осыдан «Lâcher sa proie pour l’ombre» (олжадан көлеңке үшін бас тарту) деген мақал пайда болды. Бірақ, бұл идиома галлицизмдер сөздігінде «көлеңке үшін мәнді құрбан ету» деп аударылды, бұл аңыздың ағылшын тіліндегі нұсқаларындағы көлеңке мен мәннің арасындағы қарама-қарсылыққа негізделген. Афра Бен 1687 жылы Фрэнсис Барлоудың «Ит пен ет кесегі» атты суреттелген нұсқасын қорытындылап, ежелгі мақалды жаңамен біріктірді: Құмарлыққа берілген ит барлығын тіледі. Көлеңкені ұстау үшін мәнді құлату керек. Роджер Л’Эстрандждің «Ит пен көлеңке» баяндамасында «Ол көлеңкеге шабады да мәнін жоғалтады»; ал Брук Бутби Федрдың аңыздарын аударғанда «Ит пен оның көлеңкесі» поэмасын «Көлеңке де, мән де ұшып кетті» деген жолмен аяқтады. Жақындағы сөздікте бұл мақал «Көлеңкеге құмар болмай, мәнді жоғалтпа» деп түсіндірілген. Тағы бір автор, Уолтер Поуп өзінің «Әдептік және саяси аңыздар, ежелгі және қазіргі заман» (1698) еңбегінде, иттің дұрыс емес шешіміне «Қолдағы бір құс, бұтадағы екеуден артық» деген басқа мақалды қолдануға болатынын айтты.
The wishing Curr growne covetous of all. To catch the Shadow letts the Substance fall. In Roger L'Estrange's relation of "The Dog and a Shadow", "He Chops at the Shadow and Loses the Substance"; Brooke Boothby, in his translation of the fables of Phaedrus, closes the poem of "The Dog and his Shadow" with the line "And shade and substance both were flown". The allusive proverb is glossed as "Catch not at shadows and lose the substance" in a recent dictionary. One other author, Walter Pope in his Moral and political fables, ancient and modern (1698), suggested that the alternative proverb, "A bird in the hand is worth two in the bush", could be applied to the dog's poor judgment.