Кіріспе

Эзоптың нақтысы
Эзоптың "Тасбақа мен Қоян" нақтысы – Эзоптың нақтыларының бірі және Перри индексінде 226-шы нөмірде тіркелген. Теңсіз бәсекелес арасындағы жарыс туралы әңгіме түрлі түсіндірулерге себеп болды. Бұл нақтының өзі – халық ертегілерінде жиі кездесетін, күшті қарсыласты жеңу үшін ептілік пен хитролық (жайын батырлық емес) қолданылатын тақырыптың бір түрі.

Екіжақты әңгіме

Бұл әңгіме баяу қозғалатын тасбақаны келемеждеген қоян туралы. Қоянның мақтанды мінезінен шаршаған тасбақа оны жарысқа шақырады. Қоян көп ұзамай тасбақаны артқа тастап, жеңіске жететініне сенімді болып, жарыстың ортасында демалады. Бірақ қоян оянғанда, баяу, бірақ табанды жүретін қарсыласы өзінен бұрын келгенін көреді. Ла Фонтеннің нақылдарындағы (VI.10) әңгіменің кейінгі нұсқасы, көбірек созылған болғанымен, Эзоптың әңгімесінен ешқандай айырмашылығы жоқ. Эзоптың басқа да көптеген нақылдарындағы сияқты, бұл сабақ та екіұшты болып көрінеді. Көне дәуірде, тасбақаның бұрынғысын қабылдауы емес, қоянның ақымақтықпен сенімділігі баса назарда болды. Ежелгі грек деректерінде: "Көп адамның табиғи қабілеттері бар, бірақ олар бекерлікке беріліп құрып кетеді; ал салмақтылық, құлшыныс және табандылық жалқаулықты жеңе алады" делінген. Аңыз еуропалық эмблема дәстүріне енген кезде, Отто ван Вeen өз шығармасында "асықпай бастыру" (festina lente) қағидасын ғашықтарға ұсынды – "Emblemata Amorum" (1608), оны әңгімемен байланыстырып. Онда Эрос бейнесі пейзаж арқылы өтіп, ұйықтаған қоянды басып өткен тасбақаны көрсетіп, "табандылық жеңеді" деген ұранды айтады. Кейінгі түсіндірушілер де нақылдың мәні "асыққаннан зиян" (Самуэль Кроксал) немесе "жарыс шапшаңдарға тимейді" (Екклесиаст 9.11) деген Киелі кітаптағы байқауға қатысты екенін айтты. 19 ғасырда нақыл сатиралық тұрғыдан түсіндірілді. Чарльз Х. Беннетттің "Эзоптың нақылдары" (1857) атты еңбегінің әлеуметтік тұрғыдан берілген түсіндірмесінде қоян капиталистік кәсіпкердің аяғының астындағы ойлы шеберге айналады. Лорд Дансани өзінің "Тасбақа мен қоянның нағыз тарихы" (1915) еңбегінде басқа көзқарас ұсынады. Онда қоян бұл сынақтың ақымақтығын түсініп, одан әрі жалғастырудан бас тартады. Табанды тасбақа финиш сызығына жетеді және оның қолдаушылары оны ең жылдам деп жариялайды. Бірақ Дансани айтады, осы жарыстың нұсқасы көпке таныс болмауының себебі, оған куә болғандардың көпшілігі жарыстан кейін болған үлкен орман өртінен аман қалмады. Ол түнде қатты желмен бірге далаға көтерілді. Қоян мен тасбақа және бірнеше жануарлар оны алыс, биік жалаңаш төбеден көрді, ол ағаштардың шетінде орналасқан еді, және олар асығып жиналыс шақырып, орманды ескерту үшін қандай хабаршы жіберу керектігін шешуге кірісті. Олар тасбақаны жіберді. Бір ғасырдан кейін Викрам Сетт нақылды өлеңмен қайта баяндап, сатираны кеңейтті (1991) және екі жақты да болды. Ешбір кейіпкердің мінез-құлқынан моральдық тұрғыдан ешқандай кеңес беруге болмайды. Тасбақаның жеңісі оның қуанышсыз өзімшілдігін күшейтеді, ал ақымақ жеңілгені бұқаралық ақпарат құралдарында "құмартады, шіріп, ал тасбақа ұмытылды".

Қолданбалар

Классикалық дәуірде бұл оқиға Элеялық Зенонның философиялық мәселесіне қосылды, ол қозғалысты толыққанды анықтау мүмкін емес екенін көрсететін көптеген дәлелдердің бірі. Зенонның екінші парадоксы – Ахилл мен Тасбақаның парадоксы, онда батыр Тасбақаға жарыста артықшылық береді. Бұл аргумент Ахилл Тасбақадан жылдам болса да, оны ешқашан жете алмайтынын көрсетуге тырысады, себебі Ахилл Тасбақа бастаған жерге жеткенде, Тасбақа одан сәл алға жылжып кетеді; Ахилл Тасбақа тұрған жерге жеткенде, Тасбақа тағы да алға жылжып кетеді. Осылайша, Ахилл қанша жылдам жүгірсе де Тасбақаны жете алмайды, өйткені Тасбақа әрқашан алда болады. Бұл парадоксқа толыққанды жауап математикалық тұрғыдан берілді және содан бері осы аңыздың атауы Зенон парадоксында сипатталған функцияға қолданылып келеді. Математика мен компьютер ғылымында «тасбақа мен қоян» алгоритмі – Флойд циклын табу алгоритмінің тағы бір атауы.

Аңыздың суреттері

Бұл аңыздың грек тіліндегі нұсқасы бар, бірақ ертедегі латын тіліндегі нұсқасы жоқ. Осы себепті ол Эзоптың ертегілерінің баспа басылымдарында 16 ғасырға дейін пайда бола бастаған жоқ, ал ең алғашқыларының бірі – Бернард Соломонның «Эзоптың фригиялық ертегілері, француз тіліндегі ұйқаспен» (1547) еңбегі. Голландиядан (голландия тілінде, 1567) және Фландриядан (француз тілінде, 1578) нұсқалар жарық көрді, бірақ Фрэнсис Барлоудың 1667 жылғы басылымына дейін ағылшын тілінде жарияланбады. Аңыздың көптеген суреттерінің арасында француз карикатурисі Жан Гранвильдің бейнелеген торғайының тік жүгіріп бара жатқан түрі ерекше көзге түседі. Осылайша ол Уолт Диснейдің «Қабылан мен Тортуза» мультфильмінде де (1935) көрсетілген. Гранвильдің суретіндегі ерекшелік – финиш сызығындағы төреші ретінде әдеттегі түлкінің орнына, қара көзілдірі бар тышқанды таңдауы. Огюст Делиер Ла Фонтеннің 1883 жылғы ертегілерінің басылымында төрешіні маймыл етіп суреттеген. Ла Фонтен өлеңінде төрешінің кім екенінің маңызды еместігін айтады; оның аудармашылары оның сөзін нақты қабылдады. Кітап шығарудан басқа, фламанд пейзаж суретшісі Ян Вильденстің 17 ғасырдың басындағы аңызға арналған майлы суреті бар. Қабылан сол жақтан кіріп, таң атып келе жатқанда биік жолмен жүгіріп келеді; ал тортузаны ешқайда көріспейсіз. 19 ғасырдың ортасында француз жануарларын суретке түсіруші Филиберт Леон Кутюрье де аңызға арналған майлы сурет жасады, онда Гранвильдің суреті сияқты тортуза тік жүгіріп бара жатқан күйде бейнеленген. Эдвард Бауденнің 1970 жылғы композициялық дизайнында қабылан жарыстың әртүрлі кезеңдерінде жүгіріп, жатып жатқанда, ал оның сергелең қарсыласына қарағанда тортуза үздіксіз жолға түседі. Балаларға арналған екі танымал мүсін де жасалды. Нэнси Шон бұл мүсінді 1996 жылы Бостон марафонының 100 жылдығын мерекелеу үшін жасады және ол жарыстың финиш сызығындағы Копли алаңында орналасқан. Тортуза қабылан құлағының артынан қысылған қабыланға қарағанда, нық қадаммен алға жылжып бара жатқаны көрінеді. Келесі жылы Майкл Браун мен Стюарт Смит жасаған боялған болаттан жасалған мүсін Бронкстағы Ван Кортландт саябағындағы кросс-кантри финиш сызығының жанына орнатылды. Қабылан тортузаның қабығына мініп, одан секіруге тырысып жатқандай көрінеді.

Халықтық нұсқалары

Оралды халықтық дәстүрдегі осы әңгіменің көптеген басқа нұсқалары дүние жүзінде кездеседі және Арне-Томпсон-Утердің 275-ші түріне жатқызылады. Көбінесе оларда тең емес қарсыластар арасында жарыс болады, бірақ көбінесе ес еңбекке қарсы тұрады және жарыс алаялықпен жеңіледі. Мұндай жарыстар екі түрлі болады: бірінде баяу жануар екіншісінің арқасына немесе құйрығына мінеді де, қарсыласы қайда екенін көру үшін бұрылғанда секіріп түседі, ал екіншісінде оны жол бойында өзіне ұқсас біреулер алдап жібереді. Америка жергілікті халықтарының мәдениетінде де осындай тақырыптағы, жанымен берілгендікке баса назар аударатын әңгімелер жазылған. Құсқорек пен Крейн бір мұхиттан екінші мұхитқа жарысуға келіседі. Құсқорек жылдамырақ ұшса да, түнде ұйықтап қалады. Ал Крейн түні бойы ұшып, күндіз Құсқорек оны қайта-қайта есіп жетеді де, соңында бірінші болып келеді. Жүлде әр нұсқада әртүрлі болады, оған мекен таңдау, қыздың махаббаты немесе қарсыласты кемсіту құқығы кіруі мүмкін.