Кіріспе

Адам еместерді адамгершілік сабақ беру үшін бейнелейтін, антропоморфизмді қолданатын қысқа көркем әңгіме. Фабула – проза немесе өлең түріндегі, жануарлар, мифологиялық жаратылыстар, өсімдіктер, жансыз заттар немесе табиғат күштері сияқты антропоморфизмделген нысандарды бейнелейтін және нақты бір моральдық сабақты ("адамгершілік") көрсететін немесе оған жеткізетін әдеби жанр. Фабула, параболадан айырмашылығы, кейіпкерлер ретінде жануарлардың, өсімдіктердің, жансыз заттардың және табиғат күштерінің сөйлеу немесе адам сипаттарына ие болуын қамтиды. Ал жануарлар туралы әңгімелерде сөйлейтін жануарлар міндетті түрде кейіпкер болады. Бұл екі түрінің айырмасы әрқашан да нақты болмайды. Жаңа өсиеттің король Джеймс нұсқасында "μῦθος" ("миф") сөзі Тімотейге бірінші хат, Тімотейге екінші хат, Титке хат және Петірдің бірінші хатында "әңгіме" деп аударылған. Фабула жазатын адам фабулист деп аталады.

Тарих

Мысал – халық әдебиетінің ең берік түрінің бірі, қазіргі зерттеушілердің пікірінше, олар әдеби антологиялармен емес, ауыз әдебиеті арқылы кеңінен тараған. Мысалдарды дерлік барлық елдің әдебиетінде кездестіруге болады.

Эзопиялық немесе Эзоптың аңызы

Эзопика немесе Эзоп аңыздары деп аталатын әртүрлі жиынтық, б.з.б. 550 жылдары ежелгі Грецияда құл болған деп есептелетін аңыздық Эзопқа жатқызылатын ең танымал батыс аңыздарының көпшілігін қамтиды. Бабрий Эзопикадан эллиндік "Александр" ханзадасы үшін аңыздарды өлең түрінде жазғанда, ІІ кітабының басында Эзоптың "гректердің ұлдарына" таныстырған осы "миф" түрінің "Ниннос" (гректерге Ниневияны бейнелейтін) және Белос ("әмірші") дәуіріндегі "сириялықтар" тарапынан ойлап табылғанын нақты айтты. Костың Эпихармы мен Формис комикалық аңыздарды алғаш құрастырушылардың бірі болған деп хабарланады. Эзоптың көптеген танымал аңыздарының ішінде "Қарға мен құмыра", "Тасбақа мен қоян" және "Арыстан мен тышқан" бар. Ежелгі грек және рим білімінде аңыздар – прогимназманың біріншісі болды, яғни прозалық шығармалар мен публицистикалық сөйлеуге арналған жаттығулар. Оқушылар аңыздарды жаттауды, оларды кеңейтуді, өздері ойлап табуды және соңында оларды ұзақ соттық немесе кеңес беру сөздерінде нақты мысалдар ретінде пайдалануды тапсырылды. Оқытушылардың оқытуына, ал оқушылардың оқуына қажеттілік, олардың дебаттарына материал ретінде көптеген аңыздарды жинақтауға, Эзоптың жинақтары сияқты, әкелді.

Африка

Африканың ауызша мәдениеті бай әңгіме айту дәстүрімен ерекшеленеді. Мыңдаған жылдар бойы Африканың барлық жастағы адамдары табиғатпен, оның ішінде өсімдіктермен, жануарлармен және өзендер, жазықтар мен таулар сияқты жер беті құрылымдарымен байланыс күйінде болып келеді. Балалар, және белгілі бір дәрежеде ересектер, жақсы әңгімешілердің қызықты әңгіме айтуға тырысқандағы әрекеттеріне тәнті болады. Ананси туралы ауызша әңгіме Гана тайпаларынан бастау алады. Гарольд Курландер мен Альберт Кофи Премпе аударған "Барлық әңгімелер Анансидікі" әңгімесі әлемдегі барлық әңгімелерді өзіне тиесілі етуді қалайтын құдай сияқты жаратылыс Ананси туралы айтады. Ананси кейіпкері көбінесе өрмекші ретінде бейнеленеді және қалағанын алу үшін өте айлакер екенімен танымал, көбінесе басқа жануар кейіпкерлерін алдап өтеді. Оның Брр Кролик, Брр Түлкі және Брр Аю сияқты жануар кейіпкерлері туралы әңгімелері – афроамерикандықтардың әңгіме айту өнерінің заманауи мысалдары. Алайда, Ремс ағаның расист болғаны немесе құлдықты қолдағандығы туралы сын мен пікірталас ескерусіз қалмауы керек. Диснейдің "Оңтүстік әндері" фильмі көптеген әңгімелерді көпшілікке таныстырды, сондай-ақ әңгіме айтудың мәдениеттер мен топтардың өміріндегі рөліне, сонымен қатар сөйлеу, оқу, жазу білімі жоқ немесе Африкалықтар мен басқа да жергілікті халықтарды құл еңбегі үшін колониялық елдерге көшіру салдарынан жаңа мәдени ортаға бейімделуге мәжбүр болғандарға да таныс етті.

Үндістан

Үндістанда ертегілердің бай дәстүрі бар, олардың көпшілігі дәстүрлі әңгімелерден алынған және жергілікті табиғат элементтерімен байланысты. Үнді ертегілері көбінесе нақты бір ойды үйретеді. Кейбір әңгімелерде құдайлар жануарлардың қасиеттерін иеленсе, ал басқаларында кейіпкерлер басқа мәдениеттердегідей сөйлейтін жануарлар болып келеді. Ежелгі Үндістанда б.з.д. бірінші мыңжылдықта жүздеген аңыздар жазылған, көбінесе негізгі оқиғалардың ішіндегі шағын әңгімелер түрінде. Үнді ертегілерінде адамдар мен жануарлар бірге бейнеленеді. Диалогтар Эзоп ертегілеріне қарағанда көбінесе ұзақ, сонымен қатар көбінесе қызық, себебі жануарлар бір-бірін алдау арқылы жеңіске жеуге тырысады. Үнді ертегілерінде адамзат жануарлардан жоғары қойылмайды. Үндістандағы аңыздың көрнекті мысалдары – «Панчатантра» мен «Джатака» әңгімелері. Олардың ішінде Вишну Сарманың «Панчатантрасы», «Хитопадеша», «Викрам және вампир», Синтипаның «Жеті дана шебері» кіретін аңыздар жинағы бар, бұл жинақтар кейіннен Ескі әлемде үлкен ықпалға ие болды. Бен Э. Перри (Эзоп ертегілерінің «Перри индексінің» авторы) буддалық «Джатака» әңгімелерінің және «Панчатантра» аңыздарының бір бөлігінің грек және Таяу Шығыс әңгімелерінен әсер алған болуы мүмкін деген пікірді айтып, дау тудырды. Бұрынғы Үнді эпостары, мысалы, Вьясаның «Махабхаратасы» мен Вальмикидің «Рамаянасы» да негізгі оқиғаның ішінде аңыздарды қамтиды, көбінесе қосымша оқиғалар немесе түсіндірмелер ретінде. Таяу Шығыстағы ең танымал халықтық әңгімелер – «Мың бір түн», сонымен қатар «Араб түндері» деп белгілі. «Панчатантра» – ежелгі Үндістанның әңгімелер жинағы. Ең алғашқы жазба жұмысы Вишну Шармаға жатқызылады және шамамен б.з.д. 300 жылға дейін сонау салады. Бұл әңгімелер кітап жинақталғанға дейін ауызша таратылғандықтан, кітаптан әлдеқайда ертерек болуы мүмкін. «Панчатантра» сөзі «панча» (санскрит тілінде «бес» деген мағынаны білдіреді) және «тантра» (ол «тоқу» дегенді білдіреді) сөздерінің біріктірілуінен құралған. Бұл бірнеше сюжеттік желілер мен моральдық сабақтарды кітапты құру үшін біріктіруді білдіреді.

Еуропа

Ертегілер орта ғасырларда ұзақ дәстүрге ие болды және Еуропаның жоғары әдебиетінің бір бөлігіне айналды. 17 ғасырда француз әңгімеші Жан де Ла Фонтен (1621–1695 жж.) аңыздың мәнін – мінез-құлық ережесінде көрді. Эзоп үлгісінен бастау алып, Ла Фонтен өз заманының сарайын, шіркеуді, өркендеген буржуазияны, тіпті бүкіл адамзатты сатиралауға кірісті. Ла Фонтеннің үлгісін кейіннен Англияның Джон Гей (1685–1732); Польшаның Игнаси Красицкий (1735–1801); Италияның Лоренцо Пиньотти (1739–1812) және Джованни Герардо де Росси (1754–1827); Сербияның Доситей Обрадович (1745–1801) және Томас де Ириарте и Оропеса (1750–1791); Францияның Жан Пьер Кларис де Флориан (1755–1794); және Ресейдің Иван Крылов (1769–1844) дамытты.

Қазіргі заман

Қазіргі заманда әңгімелер балалар кітаптарында қарапайымдатылғанмен қатар, ересектер әдебиетінде де толыққанды қолданысқа ие. Феликс Салтеннің "Бэмби" (1923) – кейіпкердің өсіп-жетілу тарихын баяндайтын, Bildungsroman жанрындағы әңгіме. Джеймс Турбер өзінің "Біздің заманға арналған жырлар" (1940) және "Біздің заманға арналған тағы да жырлар" (1956) кітаптарында, сондай-ақ "Мендегі және басқа да жануарлар" (1948) жинағындағы "Принцесса мен қалайы қорап" және "Соңғы сағат: Адамзаттың қазіргі уақыты үшін жыр" (1961) атты "Фантильдер мен найзалар" (1961) кітабындағы әңгімелерінде ежелгі жыр стилін пайдаланған. Владыслав Реймонттың "Қозғалыс" (1922) еңбегі 1917 жылғы большевистік революцияның метафорасы ретінде бейнеленген. Ферманы басып алып, "теңдік" орнатуға тырысқан жануарлардың көтерілісі осы еңбекте суреттелген. Джордж Оруэллдің "Жануарлар фермасы" (1945) жануарлар жырлары арқылы сталиндік коммунизмді және жалпы тоталитаризмді сатиралық тұрғыдан бейнелеген. XXI ғасырда неаполитан жазушысы Сабатино Ския екі жүзден астам жырдың авторы, ол оларды "батыстық наразылық жырлары" деп сипаттайды. Оның жырларында кейіпкерлер тек жануарлар ғана емес, сонымен қатар заттар, тіршілік иелері және табиғаттың элементтері де бейнеленеді. Скияның мақсаты дәстүрлі жырлардағыдай, адам қоғамын ашып көрсету рөлін атқару. Латын Америкасында Хуан және Виктор Атаукури Гарсия ағайындылары жыр жанрының қайта жандануына үлес қосты. Олар оны жаңа идеямен дамытады: жырларды сол аймақтың дәстүрлі әдебиетін тарату құралы ретінде пайдалану. 2003 жылы жарық көрген "Fábulas Peruanas" кітабында Анд және Амазонка Перуінің мифтері, аңыздары мен сенімдерін жинап, оларды жырлар түрінде жазып қалдырды. Нәтижесінде аймақтық ерекшеліктерге толы ерекше туынды пайда болды.