Кіріспе

Композиция зерттеулері (композиция және риторика, риторика және композиция, жазу зерттеулері немесе жай ғана композиция деп те аталады) – жазу, зерттеу және оқытудың кәсіби саласы, ерекше назар АҚШ-тағы жоғары оқу орындарындағы жазуға беріледі. АҚШ және кейбір Канада колледждері мен университеттерінде студенттер бірінші курс немесе одан жоғары деңгейдегі композиция курстарын оқиды. Осы курстарды тиімді басқару үшін жазу дағдыларын меңгеру жөніндегі негізгі және қолданбалы зерттеулер жүргізіледі, сондай-ақ жазу жүйелері мен жазу технологияларының пайдалану және эволюция тарихын түсіну (басқа көптеген зерттеу салаларымен қатар), 70-тен астам американдық университеті риторика және композиция бойынша доктанттура бағдарламаларын ұсынады. Бұл оқу бағдарламаларына әдетте композиция педагогикалық теориясы, лингвистика, кәсіби және техникалық коммуникация, сапалық және сандық зерттеу әдістері, риторика тарихы, сондай-ақ әртүрлі жазу нормалары мен жанрларының жазушылардың жазу процесіне тигізетін әсері кіреді. Композиция ғалымдары ағылшын тілін екінші немесе шетел тілі ретінде оқыту (TESOL) немесе екінші тілде жазу, жазу орталықтары және жаңа сауаттылық салаларында да жарияланым жасайды.

Негізгі жазу

Композиция зерттеулерінің көптеген тарихшылары кімді "негізгі жазушы" деп анықтау және қандай жазу "негізгі жазу" саналатыны мәселесі күрделі екенін айтады. "Негізгі" анықтамасы "стандартты ағылшын тілінде" жазу шеберлігі мәселесіне байланысты пікірталас тудырды, бұл екеуі де жоғары білімнен кейінгі жіктеу талаптарының нәтижесінде пайда болды. Мысалы, "негізгі жазу" термині Мина П. Шонесси Нью-Йорк қалалық университетінде бастаған SEEK бағдарламасына байланысты, ол бұрын колледжге қабылдану мүмкіндігі болмаған ашық қабылдаудан келген студенттерге көмектесу үшін жасалған. Сол кездегі білім беру теорияларымен сәйкес, осы курстардың көптегені орфография, қолдану және құрылым сияқты ресми ағылшын тілінің негізгі ұғымдары деп саналған нәрселерге бағытталды, бірақ сала дамыған сайын бұл курстар бірінші курс композициясындағы оқу бағдарламаларымен үйлесімді болды. Негізгі жазу курстары бастапқыдағы кредиттік емес "колледжге дейінгі" курстарда, соның ішінде кеңейтілген, студиялық және үдетілген бағдарламаларда айтарлықтай түрленді, бірақ олар әдетте бірінші курс композициясына дайындық немесе қосымша ретінде қарастырылады.

Бірінші жылдық құрам

АҚШ-тың көптеген университеттерінде міндетті бірінші курс композициясы пәні болады, ол FYC деп те аталады. Екі пән де әдетте Ағылшыл тілі кафедраларында оқытылса да, бұл курстар әдебиет курстарымен бірдей емес, себебі әдебиет курстары әдеби талдау мен түсіндіруге бағытталған. Кейбір колледждер мен университеттер композициялық курстарына әдебиет пен басқа да гуманитарлық пәндерді қосса бірақ, көбінесе композициялық курстар академиялық стильдегі ойдан шығармаған, мәлімдемелік мәтіндерді жазу бойынша терең білім береді. Жазу оқу бағдарламалары әрбір оқу орнында әртүрлі болады, бірақ олар жазу процесінің көптеген кезеңдерін (ідея табу немесе ой қозғау, жоба жасау, түзету, редакциялау, қателерді жою), жазудың әртүрлі түрлерін (баяндау, мәлімдеме жасау, сипаттау, дәлелдеу, салыстыру және қарама-қарсы қою), жазба жұмысының әртүрлі бөлімдерін (кіріспе, қорытынды, тезис, дәлелдерді ұсыну және құжаттау, цитаталарды енгізу және т.б.) және «жазу» ұғымын кеңейту үшін жазудың әртүрлі жолдарын қарастыруы мүмкін. Жазуды оқыту әдістемелері мен тәсілдері әртүрлі дәстүрлер мен философияларға негізделген.

Қалыптасқан композиция

Кейбір университеттер жазу бойынша қосымша оқытуды талап етеді және бірінші курс композициясында дамыған дағдыларды кеңейтетін курстар ұсынады. Екінші деңгейдегі немесе кеңейтілген композиция аргументация және көндіру формаларына, цифрлық медиаға, зерттеулер мен дереккөздерді көрсету форматтарына және/немесе түрлі салалардағы және жанрлардағы жазу түрлеріне баса назар бөлуі мүмкін (төменде қараңыз). Мысалы, іскерлік хаттар немесе жылдық есептерді жазуға қажетті дағдылар тарихи немесе ғылыми зерттеулерді немесе жеке естеліктерді жазуға қажетті дағдылардан едәуір өзгеше болады.

Жоғары оқу орны

Композиция зерттеулеріндегі докторлық бағдарламалар 94 университетте, ал магистрлік бағдарламалар 170-тен астам университетте бар. Мұндай бағдарламалар көбінесе ағылшын тілі пәні немесе білім беру бағдарламаларының құрамында ұйымдастырылады. Дегенмен, соңғы кезде осы мамандыққа арналған жекелеген факультеттердің саны артып келеді (мысалы, Композиция зерттеулері, Жазу және Риторика, Композиция және Лингвистика сияқты).

Екінші тіл жазуы

Екінші тілде жазу – ағылшын тілінде ана тілінен өзге тілде сөйлейтін және жазатын адамдарға ағылшын тілінде жазуды үйрету практикасы. ESL студенттеріне жазуды оқытуға көп көңіл бөлінбейді, себебі тіпті ESL сабақтарында да мұғалімдер жазуға ғана емес, сөйлеуге, тыңдауға және оқуға баса назар аударады. Пол Кей Мацуда «ESL жазуын салааралық контекстте орналастыру» атты мақаласында ESL студенттерінің жазуын жақсарту үшін олардың қажеттіліктерін түсіну арқылы жазуды оқытудың маңыздылығын айтады. АҚШ білім беру тарихында жазуды оқыту бірнеше кезеңнен өтті. ESL мұғалімдері ESL жазушыларының қажеттіліктерін қанағаттандыратын және олардың қиындықтарын жеңуге көмектесетін тәсілді жасау үшін танымдық, әлеуметтік және экспрессивтік теориялар сияқты әдеттегі әдістерді зерттеуі қажет. Осы тәсілдердің біріншісі – танымдық көзқарас, ол жазудың бір кезеңнен екіншісіне қадам-қадаммен дамитынын айтады. Яғни, «жақсы» жазу – жоспарлау, аударма және түзетуді қамтитын жоспарланған процесс. Сондра Перлдің «Композицияны түсіну» кітабында осы тәсіл егжей-тегжейлі түсіндірілген. Ол жазудың құрастырылуы рекурсивті процесс ретінде жүзеге асады деп санайды. Бұл ойды ол әртүрлі жазушыларды бақылаудан алған. Оның пікірінше, жазушылар жалпы құрастырманы «алға» жылжу үшін процестің бұрынғы бөліктеріне оралады. ESL мұғалімдері бұл тәсілді жаңа бастаған ESL студенттерін оқытуда пайдалы деп таба алады, себебі осы деңгейде студенттердің сөздік қоры, грамматикасы жеткіліксіз болады немесе ағылшын тілінде жазудың негізі – эссе стилі туралы білімдері аз болады. Ал Буайнайн Хайфа «EFL-де студенттік қателер» атты мақаласында зерттеуші ESL студенттерінен сауалнама арқылы жазу сабақтарында нені үйренгісі келетінін немесе жақсырақ үйренгісі келетінін сұрағанда, олардың көп бөлігі сөздік және грамматикалық қажеттіліктерін білдіргенін көрсетеді. Көптеген грамматикалық ережелер ESL студенттерін шатастырады, әсіресе көптеген ерекшеліктер болғандықтан. Жазу стилі әртүрлі тілдерде әртүрлі болғандықтан, ESL студенттеріне оларды меңгеру үшін уақыт керек. Сондықтан, ESL мұғалімдері ESL студенттеріне сөздік, грамматика және стильді үйретудің тиімді жолын табуы керек, өйткені ағылшын тілінде жазу үшін олар қажет. Танымдық тәсіл осы қажеттіліктерді қанағаттандыруға көмектеседі, себебі ол жазудың қадамдарын, ұйымдастырылуын және процесін баса назарға алады. Тағы бір тәсіл – әлеуметтік көзқарас, ол студенттерге әртүрлі дискурс қауымдастықтарының тілдерін үйрету арқылы жазуды оқытудың маңыздылығын көрсетеді. Бұл туралы Дэвид Бартоломей «Университетті ойлап табу» атты мақаласында айтады. Ол «Университетті ойлап табу» сөз тіркесін студент жазу мұғалімдері олардан жаңа дискурс қауымдастығына қатысты тақырып туралы жазуды сұрағанда болатын жазу процесін сипаттау үшін қолданады. Дискурс қауымдастығын академиялық пәннің мүшелері немесе белгілі бір аудитория деп қарастыруға болады. ESL студенттері грамматика мен стильді жақсы меңгергеннен кейін, олар таңдаған академиялық салаға кіргенде үлкен қиындыққа тап болады. Бартоломей осы мақалада әр академиялық қауымдастықтың өзіндік тілі немесе сөздік қоры бар екенін көрсетеді. Мәселе мынада, әр академиялық саланың өзіндік тілі, тіпті жаргоны бар, ол бір саладан екіншісіне өте әртүрлі. Бұл мәселе тек ESL студенттеріне ғана емес, барлық американдық студенттерге де олар академиялық өмірінің бірінші жылында осымен күреседі. Әлеуметтік тәсілді ESL мұғалімдері екінші қадам ретінде қолдана алады, бірақ олар өз оқушыларының грамматика мен стиль сияқты ағылшын жазуының негіздерін меңгергеніне көз жеткізуі керек. Сонымен қатар, Дональд Мюррейдің «Жазуды өнім емес, процесс ретінде үйрету» мақаласында көрсетілген экспрессивтік көзқарас, ақылға қонымды шығармашылыққа және еркін қозғалуға мүмкіндік береді. Ол «жақсы» жазудың үш элементін ұсынады: тұтастығы, түпнұсқалығы және спонтандылық. Алайда, оларды қағаз жүзінде бағалау қиын. Сондықтан бұл стандарттарға жазуды бағалау үшін сүйенуге болмайды. Сонымен қатар, бұл элементтер «жақсы» жазуды бағалауға көмектесетін маңызды элементтер емес. ESL мұғалімдері бұл тәсілді қолдана алады, бірақ оны тек жоғары деңгейдегі ESL студенттері үшін қолдануға болады. ESL студенттерінен сөздік қоры немесе грамматикасы шектеулі болса, еркін жазуды сұрау қиын. Оларға көмектесу үшін мысалдар қажет, оларды танымдық тәсілден табуға болады. ESL мұғалімдері жазуды оқытудың осы әдеттегі тәсілдерін қолдана алады, бірақ ең алдымен олар өз студенттерінің қиындықтарын түсінуі керек. Жазуды үйрену – ESL студенттері үшін ағылшын тілін оқығанда туындайтын маңызды қиындықтардың бірі, әсіресе жазу академиялық ортада маңызды болғандықтан. Кейбір ESL студенттерінің ағылшын тілінде сөйлейтін болмай, академиялық тілді қолдануға қабілетті студентке айналуы үшін қысқа мерзім ішінде үлкен күш жұмсауына тура келеді. Сондықтан, ESL студенттеріне жазуды оқыту ана тілінде жазатын адамдарға жазуды оқытудан өзгеше. ESL мұғалімдері ESL студенттерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тиімді тәсілді таңдауы керек. ESL мұғалімдері осы жазуды оқытудың әртүрлі тәсілдерін қарастырса, олардың қайсысы ESL студенттерінің қиындықтарын ең жақсы шешеді немесе осы теориялардың комбинациясы жақсырақ болар еді, бұл оларға көмектесер еді.

Құрастыру зерттеулерінің негізі

Көпмәдени педагогика екінші тілді жазу педагогикасына тікелей байланысты болмаса да, композиция мамандары студенттердің мәдени білімі мен американдық редакцияланған ағылшын тілінен (AEA) өзгеше идиомаларды, диалекттерді және/немесе тілдерді қолдануы ағылшын тіліндегі жазуды оқытуды қалай жақсартатынын жиі қарастырған. Мысалы, Максин Хейрстонның «Әртүрлілік, идеология және жазуды оқыту» еңбегінде студенттердің шығармашылық жазуы композиция курсының негізгі бөлігі болуы керек екенін айтады және студенттерге «өздері не білетінін анықтау және тиімді өзін-өзі жеткізуге сенімді болу үшін жазу қажет» (186) дейді. Хейрстон сондай-ақ мұғалімдер «мәдениеттер аралық сананы» арттыру үшін жазу тапсырмаларын жобалай алады деп санайды (191). Аарон Шутц пен Энн Рагглз Геренің «Колледж ағылшын тілі» журналындағы «Қызметтік оқу және ағылшын тілі зерттеулері» мақаласында Шутцтың курсы негізінен қызметтік оқу мен жергілікті белсенділікке бағытталғаны, студенттерді кампустың мәселелерін қамтитын бірлескен зерттеулер мен жазуларға тартқаны көрсетілген. Сонымен қатар, Ира Шор «Білім беруді күшейту» кітабында, бірнеше он жыл бұрын «Нью-Йорк қаласындағы төмен бюджетті колледждің» жұмысшы табының студенттерімен өткізген негізгі жазу курсының мысалын келтіре отырып, мұғалімнің студенттер ұсынған генеративтік тақырыптарды талқылауға көмектесетін педагогикасын сипаттайды (10). Шор «Білім беруді күшейту» кітабында сауаттылықты және жазуды оқытудың Фрейралық тәсілін қарастырғанда, генеративтік сөздер студенттердің қауымдастықтарындағы жергілікті мәселелер мен тілді зерттеу арқылы қалай көрінетінін көрсетеді. Педагогтар көптеген лингвистикалық және әлеуметтанулық тақырыптардың ішінде негізгі мәселелерді таңдап алды (55). Осылайша, Фрейр мен Шор проблемалық білім беруді көпмәдени және сындық сауаттылық тәжірибелерінде қолдануға болады деп санайды. Шор «Пән материалдары оқушының тәжірибесімен байланысты проблемалар ретінде, оларға таныс тілмен ұсынылғанда ең жақсы» дейді. Сонымен қатар, Лазер ғалымдардың редакцияланған американдық ағылшын тілінің (EAE) күшін төмендетуге және студенттердің аймақтық тілінің күшін бұрмалауға бейімділігін сынады (116). Ол өзінің оқыту арқылы көпмәдени педагогикалық тәжірибелер әлі де зерттеуге, сындық сауаттылыққа және проблемалық білім беруге негізделуі мүмкін деген сұраққа жауап беруге тырысады. Өзінің тәсілінде ол студенттерді сындық мәтіндерді талдау және бағалау үшін қажетті әдеби сынға тартады: «Мен гибридтік постколониалды жеке тұлғаларды таныстыруға жұмыс істеймін, тіпті кейде орта заманауи колледж студенті үшін жеке тұлғаның қалыптасу процесі ретінде түсінетін нәрсеге ұқсас етемін. Шетелдік мәтіндерде бейнеленген мәдениеттердің өзгешелігін американдық таныс нәрсені шеттету үшін пайдаланамын» (579). Басқаша айтқанда, Уилсон сипаттайтын курстың төрт негізгі элементі, әсіресе ол сындық жазу тапсырмалары үшін ұсынатын идеяларға қатысты, студенттерге басым қоғамдық дискурстың әртүрлі салаларында бейнеленген мәдени және саяси идеологияларды бұзуға мүмкіндік беретін жазуды жасау үшін баламалы жолдарды құрайды. Мысалы, «жергілікті тақырыптарды» қосудан басқа, Уилсон студенттерге «белгілі бір қауымдастықтарда, қоғамдарда немесе мәдениеттердегі тілдің қолданылуын зерттеу» және тіл мен билік арасындағы қарым-қатынасты «зерттеу» мүмкіндіктерін ұсынады (8-9).

Оқу мен шәкірттікке байланысты

Кейбір жазу теорияларының пікірінше, ләззат алу үшін оқу, жазу өнерін меңгеруде ресми жазу, тіл, грамматика және сөздік қорын зерттеуден гөрі тиімдірек жол ұсынады. "Грамматиканы оқудың орнына немесе қосымша жазу практикасын беру арқылы жазуды жақсартуға бағытталған зерттеулер, мұндай тәжірибелер грамматиканы оқудан немесе қосымша жазу практикасынан кем емес, тіпті артық пайдалы екенін көрсетті." "Оқу арқылы үйрену" тәсілі оқу байланысының бір түрін ұсынады, бұл оқу бойынша сыныптар керамика немесе фортепиано шеберханаларына ұқсауы керек дейді, бұл артық өзіндік талдау, аудиторияға ден қою және қатаң ережелерге тәуелділікті азайтады. Майкл Поланьидің сөзіне сәйкес, шеберді бақылаған "оқушы өнердің ережелерін, тіпті шебердің өзі білмейтін ережелерді де бейсана түрде үйренеді". Осы тәсіл бойынша жазу оқытушылары үлгі және бапкер рөлінде болып, оқушының жұмысына жауап ретінде нақты кері байланыс береді. Оқушылар назарын "көптеген түсініксіз және қиын ережелер мен стратегияларға" емес, қолдағы міндетке шоғырландырады.

Пәндер бойынша жазу

Көптеген университеттердің жазу бағдарламаларында пәндік жазу (WID) курстары бар, олар нақты ғылыми салаларда қолданылатын жанрлар мен жазу тәсілдеріне бағытталған.

Жазу орталығы

Көптеген колледждер мен университеттерде жазу орталығы бар, ол ағылшын тіліндегі пәндерде және/немесе жалпы оқу бағдарламасында жазу бойынша қосымша оқу-әдістемелік көмек көрсетеді. Солтүстік Америкада орналаспаған көптеген университеттерде жазуды оқыту жазу орталықтары арқылы жүзеге асырылады. Мысалы, Еуропалық академиялық жазуды оқыту қауымдастығы (EATAW) Еуропадағы жазу орталықтарын зерттеу және дамыту мәселелерімен айналысады. Жазу орталықтары жазу процесін әлеуметтік өзара әрекеттесу ретінде қарастырады, онда оқытушылар мен жазушылардың белсенді қатысуы қажет. Композицияны зерттеу саласында мультимодальдыққа қызығушылық артқандықтан, көптеген жазу орталықтары студенттердің мультимодальдық және мультимедиалық жұмыстарын қолдау үшін қосымша орталықтар құрды. Мұндай орталықтардың мысалдары – цифрлық студия және көпсауаттылық орталығы.