Кіріспе

Ornithomimidae (мағынасы "құсқа ұқсаған") - қазіргі страустарға сырттай ұқсас, жойылып кеткен теропод динозаврлар отбасы. Орнитомимидтер - Лавразияның (қазіргі Азия және Солтүстік Америка) соңғы креда кезеңінен негізінен белгілі, жылдам, барлық жейтін немесе шөп жейтін динозаврлар, бірақ олар Австралияның төменгі кредалық Вонтагги формациясынан да табылған.

Сипаттама

Орнитомимидтердің бас сүйектері кішкентай, үлкен көздері және салыстырмалы түрде ұзын, жұқа мойындары болған. Барлығының тісі болмаған, орнына мүсін тәрізді тұмсықтары болған. Алдыңғы аяқтары ұзын және жұқа болып, күшті тырнақтарымен жабдықталған. Артқы аяқтары ұзын, күшті, ұзын табаны және қысқа, мықты саусақтары болған, саусақтары еңкейген тырнақтармен аяқталған. Орнитомимидтер, әдетте, барлық динозаврлардың ең жылдамдарының бірі болған. Көптеген басқа келурозаврлар сияқты, орнитомимидтердің терісі қабыршақты емес, қанаттармен жабылған.

Биология

Орнитомимус тұқымдасының склеральды сақиналарын қазіргі құстар мен бауырымен жорғалаушылармен салыстыру, олардың күндізгі және түнгі уақытта қысқа мерзімдерде белсенді болуы мүмкін екенін көрсетеді. Орнитомидтердің көбеюі туралы көп мәлімет болмаса да, жаңа туған орнитомидтердің ұрықтары немесе балапандарының қазбалары табылды. Орнитомимидтердің кем дегенде кейде басқа тероподтардың жемі болғандығына дәлел ретінде, орнитомидтің құйрық омыртқасында дромаеосауридке (Saurornitholestes) тиесілі тіс іздері сақталған. Белгісіз орнитомидтің бір данасында сау мысалдармен салыстырғанда, аяқ сүйегінің ұшы кеңейген, "саңырауқұлаққа" ұқсас патологиялық өзгеріске ұшыраған.

Диета

Орнитомимидтер, кемістік, калорияның көп бөлігін өсімдіктерден алған болуы керек. Көптеген орнитомимозаврлар, оның ішінде примитивті түрлер, асқазандарында көптеген гастролиттермен табылған, бұл өсімдікқоректілерге тән. Генри Фэрфилд Осборн орнитомимидтердің ұзын, жалқау сияқты "қолдары" тамақтану үшін бұтақтарды тартып түсіруге қолданылған болуы мүмкін деп болжады, бұл идея олардың ерекше, ілгек тәрізді қолдарын одан әрі зерттеу арқылы қолдау тапты. Орнитомимидтердің көптеп кездесуі – Солтүстік Америкадағы ең көп таралған шағын динозаврлар – олардың өсімдік жейтін жануарлар екенін көрсетеді, себебі экожүйеде өсімдік жейтіндер әдетте ет жейтіндерден көп болады. Дегенмен, олар өсімдіктермен және ұсақ жануарлармен қоректенетін барлық жейтін жануарлар болған болуы мүмкін. Орнитомимидтердің тамақтану әдеттері әлі де даулы. 2001 жылы Norell және авторлар Gallimimus (IGM 100/1133) және Ornithomimus (RTMP 95.110.1) түрлерінің бір-бір данасын сипаттады. Бұл екі қазба бас сүйегінің жұмсақ тіндері сақталған, екеуінде де сүйекті жоғарғы жақ сүйегінен төмен қарай созылатын тік жоталары бар кератин тұмсықтары болған. Бұл құрылымдар қаздардағы ламеллаларды еске салады, олар судан өсімдіктер, фораминиферлер, моллюскалар және остракодтар сияқты жеуге жарамды ұсақ заттарды сүзуге арналған. Авторлар орнитомимидтердің ылғалды ортада көптеп кездесетінін, ал құрғақ ортада сирек кездесетінін атап өтті, бұл олардың су арқылы тасымалданатын тамақ көздеріне, мүмкін сүзу арқылы тамақтануға тәуелді болғанын көрсетеді. Олар примитивті орнитомимидтердің жақсы дамыған тістерге ие болғанын, ал олардың эволюциялаған түрлері тіссіз болғанын және ірі жануарлармен қоректене алмағанын көрсетті. Кейінгі бір мақалада Norell және авторлардың тұжырымдарына күмән келтірілді. Барретт (2005) тік қырлар қатаң өсімдікқоректі тасбақалардың тұмсықтарының ішкі бетінде де, сондай-ақ адрозаврид Edmontosaurus-тың тұмсығында да кездесетінін атап өтті. Барретт сонымен қатар есептеулер жасап, сүзу арқылы тамақтанудан қанша энергия алуға болатынын және Gallimimus сияқты үлкен жануардың күтілетін энергия қажеттілігін бағалады. Ол өсімдік жеудің ықтимал екенін тұжырымдады.

Жіктеу

О. С. Марш 1890 жылы атаған Ornithomimidae туысы бастапқыда орнитоподтар тобы ретінде жіктелген. Екі жыл өткен соң Марш қосымша материалды сипаттап, орнитомимидтердің тераподтар екенін анықтады. 20-шы ғасырда тераподтар арасындағы туыстық байланыстар ашыла бастағанда, Фридрих фон Хюне Ornithomimidae туысын Coelurosauria инфраотрядына қосты. Орнитомимидтердің басқа келурозаврлардан өзгешелігін мойындаған Ринчен Барсболд 1976 жылы орнитомимидтерді жеке орнитомимозаврлар инфраотрядына жатқызды. Бүгінде орнитомимозаврлар Coelurosauria кладының бір бөлігі деп есептеледі. 1990 және 2000 жылдары кладистік анықтамалар пайда болғаннан кейін Ornithomimidae және Ornithomimosauria туыстарының құрамы авторлар арасында әртүрлі болды. Төмендегі кладограмма 2015 жылы Клаудия Серрано Бранас және оның әріптестері жүргізген зерттеудің нәтижесі.