Кіріспе
Висенте Аранда Эскверра (испан тілінде Vicente Aranda Ezquerra; 9 қараша 1926 – 26 мамыр 2015) – испандық кинорежиссер, сценарист және продюсер. Оның ерекше және жеке стилінің арқасында ол ең белгілі испан киношілерінің бірі болды. Барселона кино мектебінің негізін қалаушылардың бірі ретінде бастап, ол қазіргі испан романдарын үлкен экранға көшіруімен танылды. Аранда мелодраманың элементтерін пайдалана отырып, ауыр әлеуметтік мәселелерді және құштарлық тақырыбының түрлерін зерттегенімен де көзге түсті. Оның туындыларында махаббат – тежелмес құштарлық, эротизм және қатыгездік жиі кездесетін тақырыптар. Жыныстық қатынас туралы ашық әңгімелеу оның ең танымал халықаралық фильмінде – «Amantes» (1990) («Lovers») фильмінде жақсы көрінеді, бұл оның жұмысының айрықша белгісі.
Vicente Aranda Ezquerra (biˈθente aˈɾanda eθˈkera; 9 November 1926 – 26 May 2015) was a Spanish film director, screenwriter and producer. Due to his refined and personal style, he was one of the most renowned Spanish filmmakers. He started as a founding member of the Barcelona School of Film and became known for bringing contemporary Spanish novels to life on the big screen. Aranda was also noted for exploring difficult social issues and variations on the theme of desire while using the codes of melodrama. Love as uncontrollable passion, eroticism and cruelty are constant themes in his filmography. The frank examination of sexuality is one of the trademarks of his work, as seen in his most internationally successful film: Amantes (1990) (Lovers).
Ерте өмір
Висенте Аранда Эскерра 1926 жылғы 9 қарашада Барселонада дүниеге келді. Ол Арагоннан Барселонаға туылғанға жиырма жыл бұрын көшіп келген үлкен, кедей отбасының кіші ұлы болды. Жеті жасында қайтыс болған, саяхатшы фотограф әкесін ол жақсы білмеді. Оның балалық шағы Испания Азамат соғысымен байланысты, оның отбасы жеңілген республикашылар тарапын ұстады. Соғыс аяқталғаннан кейін Аранда анасының қарсылығына қарамастан, жергілікті кинотеатрда көп уақыт өткізді, анасы оның қайтып келгенде сол кездегі кинотеатрларда шашыратылған дезинфекциялық заттың иісін сезіп тексеріп отыратын. Ол формальды білімін аяқтаған жоқ. Он үш жасында ол отбасын қаржылық тұрғыдан қолдау үшін жұмыс істей бастады. Жеті жылдан кейін 1959 жылы Испанияға оралды. Қайтып келген кезде бай және үйленген ол романдар жазушы болуды ниеттенді, бірақ өзінде жазушы ретінде жеткілікті талант жоқ екенін түсінді. Ол Каталонияның мәдени элитасымен араласып, кино жасауға бейімделді. Орта мектепті бітірмегендіктен Мадридтегі Кино мектебіне қабылдануға рұқсат алмады. Висенте Аранда екі рет үйленді. Оның бірінші әйелі Луиза, ол фильмдеріндегі басты әйел рөлдеріне жиі қолданған есім, олар ажырасқаннан кейін бірнеше жыл өткен соң өзіне-өзі қол жұмсады. Олардың балалары болмады. Аранданың екінші әйелі Тереза Фонт одан отыз жас кіші болды. 1980 жылдардың ортасынан бастап ол оның фильмдерін монтаждады; олардың екі қызы болды, бірақ Аранданың қазасына бірнеше жыл бұрын ажырасып кетті.
Алғашқы фильмдер (1964-1974)
Аранда өзінің режиссерлік дебютын төмен бюджетті "Брильянтое порвинер" (1964) фильмімен ("Жарқын болашақ"), Испания режиссерлер гильдиясымен туындаған мәселелерді болдырмау үшін сценарийші Роман Губернмен бірге қою арқылы жасады. Шығарылған кезде назарсыз қалған "Fata Morgana" кейіннен Барселона кино мектебінің (La Escuela de Barcelona) ерекше кич эстетикасына шабыттандырғаны үшін танылды. Арандаға осы фильмтің құқығын қайтаруға көп жыл кетті. Осы тәжірибе оны өзінің "Morgana Film" атты жеке өндіріс компаниясын құруға итермеледі, ол оның келесі алты көркем фильмін өндірді. "La Novia Ensangrentada" (1972) ("Қанға батқан келіншек") фильмі Кармилланың еркін бейімделуі болып табылады, онда лесбиянка-вампир жас келіншекті барлық ер адамдарға кек алуға көмектесу үшін жалдайды. Мәдени элитаға арналған жанрлық фильм цензурадан өту үшін түсініксіздігімен көзге түсті. Аранданың өзі мойындағандай, ол әрбір әрекеттің кинематографиялық және феноменологиялық мүмкіндіктері үшін дәстүрлі дәйектілікті құрбан етті. "Cambio de Sexo" сонымен қатар оның сүйікті актрисасы болған Виктория Абрильмен ұзақ қарым-қатынасының бастамасы болды. Фильмдегі интрига Испанияның демократияға өтуіне қатысты Аранданың түсініктемесіне қарағанда маңызсыз. Фильмдегі оқиғалардың көп бөлігі испан халқының өту кезеңін қалай бастан өткергенін бейнелеу үшін тақырыптар мен телехабарлар арқылы көрсетіледі. "Fanny Pelopaja" алғаш шыққанда көрермендер назарына ілікпеді, бірақ қазір Аранданың ең бағалы туындыларының біріне айналды. Аранданың "El Crimen del Capitán Sánchez" (1984) ("Капитан Санчестің қылмысы") бөлімі – серияның ең жақсы эпизоды деп есептелді. 16 мм-де және өте төмен бюджетте түсірілген "El Lute: camina o revienta" (1987) ("El Lute, өмірің үшін қаш") Санчестің жас кезіне арналған. Өмірінің көшпелі кезеңінен кейін Эль-Люте Мадридтің шетіндегі апатты аудандарына көшіп келеді. Ол тонау мен кісі өлтіруге қатысты, сотталды және 23 жасында өлім жазасынан 30 жыл түрме жазасына ауыстырылуына қол жеткізді. Түрмеден бірнеше рет қашуы оны халықтың батыры және Франко полициясының жауы етіп көрсетті. Аранданың драма, триллер және әлеуметтік реализмді үйлестіруі осы қарақшының қылмыстық жолы мен медиадағы бейнесін саяси тұрақсыздық кезеңінде билік тарапынан манипуляциялау мен пайдаланудың амалы ретінде ашты. Фильмде зорлық-зомбылық пен эротизм бейнеленген, ол Франко режимін және испандық мерчеро мен цыған халқына жасалған қатыгездікті сынады. 1940-шы жылдардағы Барселонаның ескі ауданында, Франконың басқыншылығының алғашқы жылдарында өтетін фильмнің құрылымы лабиринт тәрізді, нақты оқиғалар мен қиял арқылы өрілген. Сюжетте Азамат соғысынан кейін өмір сүруге тырысқан жас жігіт, соғыста мүгедек болған бай фалангист көру үшін проституткамен жыныстық қатынасқа түсуге жалданады. Көптеген актерлер, соның ішінде Виктория Абриль үш түрлі рөлде ойнағандықтан, фильм ауқымды және амбициялы болды.
"Альбаның жылқышылары" (1990)
Пиллар Мироның өтініші бойынша, сол кездегі ТВЕ директоры, Аранда «Лос Жинтес дель Альба» (1990) («Таң аттылары») фильмін, Хесус Фернандес Сантостың испан Азамат соғысы мен анархист қозғалысы туралы романының бейімделуін жасады. Бес бөлімді телесериал ретінде түсірілген бұл фильмде Астуриядағы шағын қаладағы курортты иеленуді армандаған жас әйелдің тағдыры көрсетіледі. Ол мақсатына жеткенімен, қуанғанынан гөрі көңілі толады. Аранданың сүйікті тақырыптары – қатыгездік, зорлық-зомбылық және сексуалдық жағдайлар, осы фильмде 1930 жылдардағы Испанияның қайнаған өмірі, 1934 жылғы Астуриядағы көтеріліс және Испания Азамат соғысының күрделі кезеңдері бейнеленген.
Амантес (1991)
1990 жылдары Аранда коммерциялық табысқа ие болған және дүниежүзілік кинофестивальдарда көрсетілген фильмдер түсіруді жалғастырды. 1991 жылғы "Амантес" (Lovers) фильмімен ол кең халықаралық танымалдыққа және сыншылардың жоғары бағасына қол жеткізді. Бұл – тыйым салынған құмарлық пен адалсыздыққа ұшыраған тазалық туралы трагикалық оқиға, нақты оқиғаларға негізделген фильм-нуар. 1950 жылдардың басындағы репрессивті Испанияда әскери қызметтен оралған жас жігіт өзін жақсы көретін екі әйелдің арасында ойран салады: қарапайым қызметші, нәзік жанды бойжеткен және тартымды, есепшіл жесір – үй иесі. Бастапқыда телевизиялық жоба ретінде жоспарланған "Амантес" азау актерлік құраммен, шағын топпен және аз сыртқы түсірілім алаңдарымен жасалды. Бұл фильм режиссердің ең жетілген туындысы саналады және испан киносының классикасына айналды. Ол Аранданың ең өнімді кезеңінің бастамасы болды.
Екі тілді ғашық (1993)
Махаббат құмарлығын әлі де зерттей отырып, Аранда Хуан Марсенің әңгімесі негізінде түсірілген El Amante Bilingüe (1993) (Екі тілді ғашық) фильмін жасатты. Барселонада өтетін бұл ирониялық фильмде каталон тілі саясаты, ұлтшылдық және эротизм қос өмір салтымен ұштасады. Басты кейіпкер – әдемі, бай әйелге ғашық болған қарапайым адам; олар үйленеді, бірақ оның адалсыз әйелі кейін оны тастап кетеді. Жарылыстан қатты зардап шегіп, сыртқы келбеті бұзылғаннан кейін, ол бұрынғы әйелін қайтадан баурап алу үшін жаңа жеке басын құрайды.
Интрузо (1993)
Висенте Аранданың кейбір фильмдері нақты оқиғаларды, көшеде болып жатқан, бірақ ерекше жағдайлар сияқты көрінетін жайттарды бейнелейді. Онда құмарлық, қаталдық және зорлық-зомбылықтың өзіндік емес, көбінесе әдебиетке тән атмосфераға ие болады. "Intruso" (1993) ("Тікелей кіруші") фильмінде Аранда махаббат пен өлім арасындағы қарым-қатынас тақырыбын, құмарлыққа толы махаббат арқылы соңғы шегіне дейін апарып соқтырады. Бұл фильм – оның ерекше визуалдық стилімен және күшті сезімдермен толы психологиялық триллер. Орта тапқа жататын әйел бала кезінен таныс екі ер адам – күйеуі мен ауырған бұрынғы күйеуі арасында таңдау жасауға мәжбүр болады. Он жылдық үзілістен кейін олар трагедиялық оқиғаға ілігіп кетеді.
"Түрік сезімі" (1994)
Аранданың фильмдерінде әйел басты кейіпкер және оқиғаның орталығы ретінде көрінеді. La Pasión Turca (1994) (Түрік құмарлығы), Антонио Галаның романының бейімделуі, әйелдердің жыныстық құмарлығын зерттейді. Бір үй шаруасындағы үй шаруасындағы әйел күйеуін тастап, Түркияда демалыс кезінде кездескен сүйіктісіне қайтуға шешім қабылдайды. Оның жыныстық ләззат алуына деген құмарлығы оның тәуелділігіне, құлдырауына және өзін-өзі бағалауының толық құлдырауына әкеледі. "Түрік сезімі" Испанияда 1990 жылдары ең көп табыс әкелген фильмдердің бірі болды.
Либертариас (1996)
Аранда «Либертариас» (1996) («Либертариандар») фильмімен Испания Азамат соғысына оралды. Бұл фильм – испандық анархист әйелдерінің Испания Азамат соғысындағы рөлін көрсететін, актерлік құрамы мол эпикалық драма. Оқиға соғыстың басында Барселонада өрбуде, онда жас, тәжірибесіз монах әйел монастырьдан қашып, бордельде пана іздейді. Сол жерде ол және басқа әйелдер анархистік қозғалысқа қосылады. Бірге алты әйелден (Mujeres Libres немесе «Бос әйелдер») тұратын топ соғыстың қауіп-қатерлерімен беттеседі, бірақ олардың жоғары идеалдары зор қатыгездікпен құлатылады.
Басқаның қарашығы (1998)
La Mirada del Otro (1998) (Жылаңаш көз) - Фернандо Г. Дельгадоның романы негізінде түсірілген эротикалық психодрама. Арандада 30-ға жуық әйел жыныстық құмарлықты іздеуге шығады, бірақ бұл оған тек жалғыздық әкеледі. Көрермендер мен сыншылар сюжеттің кейіпкерлердің шынайылығын жоққа шығаратындай, әдепсіз деп тапты; фильм сәтті болмады.
Селос (1999)
Аранда Celos (1999) ("Қызғаныш") арқылы таныс аумаққа оралды, бұл сүйіспеншілік үшбұрышын зерттейтін трилогияның үшінші туындысы, оның бұрынғы "Amantes" және "Intruso" еңбектерімен бірге. Ол апатқа ұшырататын құмарлық туралы әңгіме құрды. Көлік жүргізушісі әдемі никелесінің бұрынғы жігітіне деген қызғанышпен мазасыздыққа түседі. Жүргізуші сол жігітті тауып, олардың бұрынғы қарым-қатынасы туралы көбірек білуге тырысады. "Қызғаныш – құмарлық туралы әңгімелердің төрі", - деп түсіндірді Аранда. "Азапты ләззатпен басу үшін, жақсырақ нәрсе жоқ – белгісіздік. Жақсы әңгіме көрермендердің басты кейіпкерлермен бірдей күмәнмен бөлісуін қажет етеді: адалдық бұзылған ба, жоқ па? Біздің арамызда әрқашан біреу тығылып жүреді және қылмыс бар екенін білеміз, тіпті ол тек жүрегіміздің түбінде ғана болса да."
Хуана ла Лока (2001)
XXI ғасырдың басында Аранда тарихи костюмдік драмалар трилогиясын бастады. «Juana La Loca» (2001) («Жыртқыш махаббат») – 15 ғасырдағы испан патшайымы Жоанна Кастилияның трагикалық тағдырын жаңаша бейнелеу. Патшалық үйленулер саяси одақтар құру үшін жасалған дәуірде, ол күйеуіне жанынан кетіп, оның адалсыздығынан күйреп қалды. Испанияда коммерциялық және сын тұрғысынан табысқа ие болған бұл фильм 2001 жылғы «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Бұл Аранданың ең табысты фильмі болды.
Тиран ло Бланк (2006)
Аранда өзінің костюмдік драма трилогиясын «Тирант ло Бланк» (2006) («Қыздардың құйрықтары») – 15 ғасырда Жанот Марторелл жазған, маңызды Каталондық рыцарлық романының бейімделуімен аяқтады. Сюжет Византия империясының қарапайым отбасынан шыққан Тиранте рыцарінің басынан өткен оқиғаларды баяндайды. Ол түріктердің Константинопольге шабуыл жасауына қарсы күрестегі жеңістері арқылы ауырып жатқан императордың құрметіне ие болады. Кейін Тиранте патшалық отбасының жалғыз аман қалған баласын – жас, қиялдауы жоғары және оңай әсерленетін ханшайымды баурап алады. Бұл Аранданың ең қымбат жұмысы және ол үлкен бюджетпен түсірілді. Фильмде юмор мен драма, зәулімдік, ашық көріністер және шеберлікпен салынған кадрлар бар, бірақ ол сыртымнан қарағанда және толыққанды емес деп есептелді. «Тирант ло Бланк» режиссердің бұрынғы екі фильміне қарағанда сәттілікке жете алмады.
Canciones de Amor en Lolita's club (2007) - "Арман әндері мен Лолита клубы"
Аранда Хуан Марсенің романдарын киноға бейімдеуде ерекше шеберлік танытты.
Луна Калиенте (2009)
Аранданың соңғы фильмі «Luna Caliente» (2009) («Ыстық Ай») – ақынның туған қаласына қысқа ғана уақытқа оралып, сексуалдық және зорлық-зомбылықтың күрделі желісіне ілігіп қалуы туралы әңгімелейді. Ол үй иесінің қызын зорлайды. Сценарий аргентиналық Мемпо Джандинеллидің романы негізінде жазылған, онда оқиға Аргентинадағы соңғы әскери төңкеріс кезінде болған. Аранда бұл оқиғаны 1970-ші жылдардағы Испанияда, Бургос процесі кезінде өткізеді, сол кезде Франко режимі тұсында Испаниядағы соңғы өлім жазалары орындалған. «Luna Caliente» 2009 жылдың қазан айында Вальядолид халықаралық кинофестивалінде тұсаукесерге шықты, бірақ көрермендердің ықыласын тудыра алмады.