Кіріспе

XIX ғасырдағы жапон суретшісі Шибата Зешин (柴田 是真) – Эдо дәуірінің соңы мен Мейдзи дәуірінің басындағы жапон лак суретшісі және гравюра шебері. Ол "Жапонияның ең ұлы лак суретшісі" деп аталған, бірақ суретші және гравюра шебері ретіндегі беделі күрделі: Жапонияда оны тым заманауи, батыстың ықпалына бой алдырған, сондай-ақ өз замандастарынан ешқандай айырмашылығы болмаған, консервативті дәстүрді сақтаушы деп есептейді. Жапонияда оның беделі осылай күрделі болғанына қарамастан, Зешин Батыс әлемінде, әсіресе Ұлыбритания мен АҚШ-та кеңінен танылып, зерттеледі.

Өмірбаян

Зэшин Эдода (қазіргі Токио) туып өскен. Оның атасы Идзуми Чобей және әкесі Ичигоро ғибадатхана ағаш ұсталары (миядаику) және шебер ағаш кесушілер болған. Әкесі, әйелі Шибатаның тегін алғаннан кейін, Кацукава Шуншодан тәлім алған тәжірибелі укиё-э суретшісі болды. Бұл оған суретші және қолөнерші жолында керемет бастама берді. Он бір жасында Каметаро, бала кезінде Зэшин деп аталған, Кома Кансай II есімді лак өнер шеберінің шәкірті болды. 13 жасында болашақ Зэшин Каметаро есімін тастап, Джундзо атанды. Кома Кансай жас шәкіртінің ұлы лак өнер шебері болуы үшін сурет салуды, бояу салуды және ерекше суреттер жасауды үйренуі керек деп шешті. Ол жас Шибатаның Шидзё мектебінің көрнекті суретшісі Судзуки Нанрейден білім алуын ұйымдастырды. Содан кейін Шибата тағы бір суретші есімін қабылдады, Джундзодан бас тартып, өзінің туындыларына «Рейсай» деп қол қойды, Судзуки Нанрейден «Рей» және Кома Кансайдан «сай» әрпін алды. Нанреймен бірге болған кезінде оған Зэшин есімі берілді, ол оны өмірінің соңына дейін сақтап қалды. Бұл есімнің мағынасы «осы шындық» немесе «Ақиқат» дегенге жақын, ол көптеген суретшілермен кездескен патша туралы ежелгі қытай аңызына сілтеме жасайды. Суретшілердің көбі патшаға тиісінше құрмет көрсетіп, оның алдында иіліп, лайықты мінез-құлық танытса, біреуі жартылай жалаңаш күйде келіп, иіліп, еденге отырып, қылқаламын жалады; патша «Міне, осы – нағыз суретші!» деп айғайлады. Осыдан Зэшин есімі пайда болды. Зэшин сурет салу мен сызудың негіздерін ғана емес, сонымен қатар жапондық шай ішу рәсімін, хайку және вака поэзиясын, тарихты, әдебиет пен философияны үйренді. Бұл оның дәстүрлі өнердің техникасын ғана емес, сонымен қатар жапондық дәстүрлі өнердің эстетикасы мен философиясын меңгеруіне негіз болды. Нанреймен бірге оқыған кезіндегі көптеген жұмыстары қол шамыршықтары болды. Ұлы укиё-э суретшісі Утагава Куниёси осы қол шамыршықтарына қатты әсер етіп, жас суретшіге жақындасып, көп жылдарға созылатын достық қарым-қатынас орнатты. Кейіннен Зэшин Киото мектебінің басқа да көрнекті суретшілерінен, соның ішінде Маруяма Окё, Окамото Тойохико және Гошиннен білім алды. Кейіннен лак өнерімен танымал болғанымен, Зэшин дәстүрлі сиялы сурет салуда да шебер болды және жолбарыстар мен шарлауықтар сияқты дәстүрлі тақырыптарда көптеген туындылар жасады. Жапондық ұстаздар (сенсейлер) көбінесе шәкірттеріне өте өзімшіл және мақтанқор болып келеді, бірақ Зэшиннің бір ұстазы «Фудзияма тауының үлкендігін таудың үстінен тұрғанда бағалай алмайтыныңыздай, менің шеберлігім мен беделімді Киотода тұрғанда толыққанды түсіне алмайсыз; Эдоға оралғанда менің зор маңызымды және менің қолымнан білім алғаныңыз үшін қаншалықты бақытты екеніңізді түсінесіз» деген пікір білдірген. Ал Зэшин өз шәкірттеріне «Менің шәкіртіме» деп емес, «Зэшин деген кісіден білім алған ұлы суретші» деп аталуын қалағанын айтқан. Кома Кансай 1835 жылы қайтыс болды, ал Зэшин Кома мектебінің шеберханасын мұра етті. Ол Икеда Тайшин есімді жас жігітті шәкірті ретінде қабылдады; Тайшин 1903 жылы қайтыс болғанға дейін оның шәкірті және жақын досы болып қала берді. 1849 жылы Зэшин үйленіп, тұңғыш ұлына Рейсай деп ат қойды, бірақ көп ұзамай анасы мен әйелінен айырылды. 1830 және 1840 жылдары Жапония экономикалық дағдарысқа ұшырады, ал суретшілер күміс пен алтынды пайдалануда заң бойынша қатаң шектелді, екеуі де лак безендірудің дәстүрлі стильдері үшін өте маңызды. Зэшин темірдің көрінісі мен текстурасын имитациялау үшін қоланы, сонымен қатар өзінің жұмысын әдемі етіп, дәстүрлі және жүзеге асырылатын етіп сақтау үшін басқа да түрлі заттар мен сәндік стильдерді пайдаланды. Оның көптеген туындылары уаби ұғымын, яғни, жапондық шай рәсімінде көрсетілгендей, өте қарапайым сұлулық пен сәнділік ұғымын қамтиды деп айтуға болады. Эдо дәуіріндегі (1868 жылға дейінгі) бұйымдарының өте аз бөлігі сақталған болса да, оның кейінірек жасаған көптеген бұйымдарында гүлдер мен қамыс сияқты дәстүрлі дизайндарды қолдануды жалғастыра отырып, кейде өте қарапайым және түссіз безендіру стилін қолданатыны айқын көрінеді. 1869 жылдан бастап Зэшинге Император үкіметі үшін жұмыс істеу тапсырылды және олар үшін көптеген өнер туындыларын жасады, олар қазір жоқ. Бұлардың ішінде сакура (шере гүлінің) мотивімен безендірілген Император сарайы үшін алтынмен қапталған орындықтар жиынтығы болды. Кейіннен ол бірнеше халықаралық көрмелерге Жапонияның ресми өкілі болды, соның ішінде 1873 жылы Венада, келесі жылы Филадельфияда және Парижде, бірақ олардың ешқайсысына жеке қатыспады. 1891 жылы қайтыс алғаннан бір жыл бұрын Зэшин жаңа құрылған Императорлық өнер комитетіне мүше болып қабылданды және бүгінгі күні сурет салу және маки-э салаларында танылған жалғыз суретші болып табылады. 1890 мен 1944 жылдар арасында Императорлық тапсырыспен жасалған суретшілер құрметіне ие болған барлық 53 суретшінің ішінде Зэшин де бар. Бүгінде Зэшиннің ең үлкен туындылар жиынтығы Лондонның Халили коллекциясында сақталады, онда суретшінің 100-ден астам жұмысы бар.

Стиль

Зэшин лактардың техникалық аспектілерін зерттеді. Ол лактарын әртүрлі түстер мен текстураларға қол жеткізу үшін, сондай-ақ олардың тұтқырлығы мен икемділігін реттеу үшін түрлі заттармен қостырды. Лакталған суреттерін орағанда жарылмас үшін, лак қоюын тікелей доса (алам мен жануарлар желімінің ерітіндісі) қосылған қағазға жағу әдісін ойлап тапты. Ол лактарында темірдің көрінісі мен текстурасын шығару үшін қоланы, ал батыс майлы бояуының әсерін имитациялау үшін лақты қалыңдату үшін астық крахмалын пайдаланды. Шындығында, Зэшин уруши өнерінде сәтті жұмыс істеген жалғыз суретші, себебі бұл техника үшін арнайы өңделген қағаз және бояу ретінде қолдануға қолайлы лақтың нақты тұтқырлығы қажет. Зэшин сондай-ақ секай ха деп аталатын күрделі лак техникасын қайта жаңғыртты, ол тез қаттылатын лак арқылы тарақ өткізу арқылы толқын тәрізді пішіндер жасауға мүмкіндік береді. Бұл техника өте қиын болғандықтан, бір ғасырдан астам уақыт бойы қолданылмаған. Дегенмен, Зэшин өзінің туындыларында көптеген революциялық элементтерді пайдаланса да, техникалық және шығармашылық тұрғыдан оның туындылары көбінесе дәстүрлі болды. Лак өнерінің жаңа саласында ол құстар, гүлдер, жәндіктер, сарқырамалар және аждаһарлар сияқты дәстүрлі сюжеттерді бейнеледі. Ол ұстазы Маруяма Окёның жолбарыстың лактан жасалған атақты суретін көшірді. Зэшин жасаған қызыл, қара және алтын лактан жасалған пикник жиынтығы осы революциялық дәстүрліліктің тамаша мысалы. Пикник жиынтығы дәстүрлі стильде жасалған, көбінесе қызыл және қара лактан тұрады, ал жапырақтар мен бұтақтар алтынмен әшекейленген. Бірақ, тағамдарды қоятын табақта көбелектер мен стрекозалар бейнеленген, олар табақтың бетіне орнатылып, аналық перленген қабықтан қашалған. Зэшиннің қолы қойылған жері әдетте қарапайым болды, кейде ол қолтаңба идеясымен әдемі ойын жасады. Ол жасаған сәнді цубада (қылыш сақшысы) лакпен бейнеленген құмырсқа Зэшиннің қолы қойылған жерінен "шин" (真) әрпін алып кетеді. Зэшиннің көптеген туындылары ики (粋) эстетикалық ұғымын көрсетеді, оны "шик" деп аударуға болады. Икидің Эдо дәуіріндегі түсінігі, Кансай аймағында суи деп белгілі, Куки Шудзо ең толыққанды сипаттаған, бірақ ағылшын тіліндегі "шик", "стильді" және "әдемі" сияқты ұғымдар сияқты, икиді құрайтын нақты түстерді, өрнектерді және басқа стильдік элементтерді анықтау өте қиын. Дегенмен, Зэшиннің туындылары көбінесе ики деп сипатталады, олар дәстүр мен жаңалықтың дұрыс тепе-теңдігін көрсетеді, әдемі, бірақ әсем емес, қарапайым, бірақ жаман емес, ақылды, бірақ мақтанқор емес. Кейбіреулер оның стилін хайкумен салыстырады, себебі оның сұлулығы мен мағынасы көрсетілмеген нәрседе көрініске қарағанда күштірек. Накаяма Комин және Шираима Шосаймен бірге ол Жапонияның үш ұлы соңғы лак шеберінің бірі саналады.