Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс математигі және нацистік партияның шенеунігі (1869–1945)
German mathematician and Nazi Party official (1869–1945)
Карл Теодор Вален (30 маусым 1869 – 16 қараша 1945) – математик және профессор, нацистік партияның мүшесі. Ол Померанияның алғашқы гаулейтері қызметін атқарды және SA мен SS-тің мүшесі болды.
Karl Theodor Vahlen (30 June 1869 – 16 November 1945) was a mathematician and professor who was a member of the Nazi Party. He served as the first Gauleiter of Pomerania and was a member of both the SA and SS.
Алғашқы жылдар
Теодор Вахлен Венада дүниеге келді, неміс классикалық филологы Иоганнес Вахленнің (1830–1911) ұлы. Ол Берлиндегі халық мектебі мен гимназияда оқығаннан кейін Берлин университетінде математиканы оқыды және 1893 жылы докторлық диссертациясын қорғады. 1893 жылдан бастап Вахлен Кенигсберг Альбертина университетінде математикадан жеке доцент болып жұмыс істеді. 1904 жылы Грайфсвальд университетінде оқытумен айналыса бастады, ал 1911 жылы онда профессор атанды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда 68-ші (6-шы Корольдік Саксон) далалық артиллерия полкінде гауптман шенімен әскери қызметке шақырылды. Ол 1914-1915 жылдары батыс майданында, ал 1916-1917 жылдары шығыс майданында артиллериялық батарея командирі болды. Үш рет жарақаттанған, ол бірінші және екінші дәрежелі Темір кресімен марапатталды. 1918 жылдың 30 қыркүйегінде резервтегі майор шенімен әскерден босады. Ол Грайфсвальд университетінде оқытумен айналысуын жалғастырды.
Theodore Vahlen was born in Vienna, the son of a German classical philologist Johannes Vahlen (1830–1911). He went to volksschule and gymnasium in Berlin before studying mathematics at the University of Berlin and receiving his doctorate there in 1893. From 1893, Vahlen was a Privatdozent in mathematics at the Königsberg Albertina University. In 1904, he began teaching at the University of Greifswald, and in 1911 he became an ordinarius professor there. He entered military service at the beginning of World War I with the rank of Hauptmann in the 68th (6th Royal Saxon) Field Artillery Regiment. He was an artillery battery commander on the western front (1914 1915) and the eastern front (1916 1917). Wounded in action on three occasions, he earned the Iron Cross, first and second class. He left the service on 30 September 1918 with the rank of Major of the reserves. He returned to teaching at the University of Greifswald.
Саяси мансап
1919 жылы Вален бастапқыда Немец ұлттық халық партиясының (DNVP) мүшесі болды. 1922 жылы Померанияда ол völkische топтың негізін қалады. 1923 жылы қарашада ол әйелімен бірге нацистік партияға (NSDAP) қосылды, дәл сол кезде ол Бир зал көтерілісінің нәтижесінде тыйым салынғанға дейін. Содан кейін ол нацистік партияның фронт ұйымы – Ұлттық-социалистік бостандық партиясына қосылды және 1924 жылғы 4 сәуірде Померанияда оның гаулейтері болды. 1924 жылғы мамыр айында оның қолдауымен 6-шы сайлау округінен (Померания) Рейхстаг депутаты болып сайланды. 1924 жылдың ортасынан 1926 жылдың қыркүйегіне дейін ол күнделікті шығатын Norddeutscher Beobachter (Солтүстік Германия бақылаушысы) газетінің бас редакторы болды. Нацистік партияға тыйым алынғаннан кейін, Гитлердің Солтүстік Германиядағы өкілі Грегор Штрассер 1925 жылғы 22 наурызда оны Гау-Померанияның алғашқы партиялық гаулейтері етіп таңдады, ал Гитлер бұл тағайындауды бекітті. Вахлен 1925 жылғы 11 мамырда партияға ресми түрде қайта қосылды (мүшелік нөмірі – 3961). 1925 жылғы желтоқсанда Вахлен Штрассермен тығыз байланысты болған солтүстік және солтүстік-батыс неміс гаулейтерлерінің тобы – Ұлттық социалистік жұмысшы қауымдастығына қосылды. 1926 жылғы 1 наурызда Вахлен Штрассер мен оның ағасы Отто Штрассерге қосылып, Берлинде Kampf Verlag баспасын құрды. 1927 жылы Адольф Гитлер партияның тиімді басқарушы болу үшін қажетті қасиеттеріне ие емес деп санаған көптеген партия басшыларын алмастырды. Нәтижесінде Вахлен 1927 жылғы 1 мамырда мерзімсіз демалысқа жіберілді, ал оның жаңа тағайындалған орынбасары Вальтер фон Корсвант іс жүзінде жауапкершілікті өз мойнына алды. 21 тамызда Вахлен ақыры қызметтен босатылды, ал Корсвант ресми түрде гаулейтер болды. 1927 жылғы мамыр айында Вахлен бірнеше жыл бұрын Грайфсвальд университетінің ректоры болған кезде болған оқиғаға байланысты тәртіптік шараларға ұшырады. 1924 жылғы 11 тамызда Конституция күнінде Вахлен университетте Веймар Республикасына қарсы наразылық тудырды, нәтижесінде Республика мен Пруссия еркін мемлекетінің тулары алынып тасталды. Университет оны өкілінің лауазымын саяси мақсатта пайдаланғаны үшін жұмыстан босатты, ал 1927 жылғы мамыр айында ол зейнетақысыз босатылды. Фридрих Шмидт Отт жұмыстан босатылғаннан кейін Вахленнің 1922 жылдан бері неміс теңіз флотындағы жұмысы үшін алған қаржылық көмегін арттырды. Вахлен Йоханнес Старктің жеке физика зертханасында қысқа уақыт көмекші болып жұмыс істеді. 1930 жылы Вахлен туған жеріне оралып, Вена Техникалық жоғары мектебінде математика пәнінің лекторы болды. 1933 жылғы 30 қаңтарда Гитлер Германияның канцлері болғаннан кейін Вахленнің мансабы қайтадан қарқын алып, Германияда NSDAP-ты қолдауының нәтижесінде өркендеді. Сол жылы ол Берлиннің Гумбольдт университетінде математика профессоры болды, ол Германиядан кәсіби мемлекеттік қызметті қалпына келтіру туралы заңның нәтижесінде Германиядан көшіп келген Рихард Эдлер фон Мизестің орнына келді. 1933 жылдан кейін Вахлен Deutsche Mathematik қозғалысын, Deutsche Physik-ке параллель қозғалысты, Нобель сыйлығының лауреаты физиктер Филипп Ленард пен Йоханнес Старк қолдады; екі қозғалыс та антисемиттік болды. 1934 жылдан бастап ол Берлин университетінде профессорлық дәреже алды, бұл лауазымда 1937 жылы зейнеткерлікке шықты. Осы лауазымынан бастап, 1936 жылы Вахлен Deutsche Mathematik журналын шығара бастады, оның редакторы Берлин математигі Людвиг Бибербах болды; журналда ғылыми мақалалардан бұрын саяси мақалалар жарияланды. 1937 жылғы 1 қаңтарда Вахлен өзінің өтініші бойынша министрліктегі міндеттерінен босатылды. Вахлен мен оның жақтастары сайлау процесін манипуляциялау арқылы ол 1939 жылғы 1 қаңтардан бастап Пруссия ғылым академиясының президенті болып сайланды және бұл лауазымда 1943 жылғы 1 сәуірге дейін қызмет етті. 1944 жылғы сәуірде Вахлен Берлиндегі пәтері әуе шабуылынан қирағаннан кейін Венаға көшіп барды және тағы да Вена Техникалық жоғары мектебінде сабақ берді. 1944 жылғы тамызда Прагаға көшіп барып, Карл университетінде лекция оқыды. Соғыс аяқталғаннан кейін 1945 жылғы мамыр айында ол түрмеге қамалды, ал 1945 жылғы қарашада чех күзетінде қайтыс болды.
Vahlen in 1919 initially became a member of the German National People's Party (DNVP). He co founded a völkische group in Pomerania in 1922. In November 1923, he and his wife joined the Nazi Party (NSDAP) just before it was outlawed as a result of the Beer Hall Putsch. He then joined the National Socialist Freedom Party, a Nazi front organization, becoming its Gauleiter in Pomerania on 4 April 1924. In May 1924, under its auspices, he was elected to the Reichstag for electoral constituency 6 (Pomerania). From mid 1924 through September 1926, he was the co publisher of the daily newspaper Norddeutscher Beobachter (North German Observer). When the ban on the Nazi Party was lifted, Gregor Strasser, Hitler's authorized representative for northern Germany, selected him to be the first Party Gauleiter for Gau Pomerania on 22 March 1925 and Hitler confirmed this appointment. Vahlen formally rejoined the Party on 11 May (membership number 3,961). In December 1925, Vahlen joined the National Socialist Working Association, a group of north and northwest German Gauleiters closely associated with Strasser. On 1 March 1926, Vahlen joined Strasser and his brother Otto Strasser in founding the publishing house Kampf Verlag in Berlin. By 1927, Adolf Hitler was replacing many early Party leaders whom he considered not to have the attributes to be effective party administrators. Consequently, Vahlen was placed on indefinite leave on 1 May 1927 and his newly appointed Deputy, Walther von Corswant, was effectively put in charge. On 21 August, Vahlen was finally dismissed and Corswant officially became Gauleiter. Also in May 1927, Vahlen faced disciplinary actions stemming from an incident a few years earlier when he was Rector at the University of Greifswald. On 11 August 1924, Constitution Day, Vahlen had incited a crowd at the university against the Weimar Republic, which resulted in taking down the flags of the Republic and the Free State of Prussia. The university suspended him for political abuse of his function, and in May 1927 he was dismissed without a pension. Upon his dismissal, Friedrich Schmidt Ott increased the funding Vahlen had been receiving for his work for the German Navy since 1922. Vahlen worked briefly as an assistant in Johannes Stark's private physics laboratory. In 1930 Vahlen returned to his birthplace and became a lecturer of mathematics at the Technische Hochschule Wien. Once Hitler became Chancellor of Germany on 30 January 1933, Vahlen's career again gained momentum and flourished in Germany as a result of his support for the NSDAP. In that year, he became an ordinarius professor of mathematics at the Humboldt University of Berlin, as successor to Richard Edler von Mises, who emigrated from Germany as a result of the Law for the Restoration of the Professional Civil Service, which was in part directed against professors with Jewish ancestry, which von Mises had. After 1933, Vahlen was a strong advocate of Deutsche Mathematik, a parallel movement to Deutsche Physik, advocated by the Nobel Laureate physicists Philipp Lenard and Johannes Stark; both movements were anti Semitic. From 1934, he was ordinarius professor at the University of Berlin, a position he held until attaining emeritus status in 1937. From this position, in 1936, Vahlen began publishing the journal Deutsche Mathematik, for which the Berlin mathematician Ludwig Bieberbach was the editor; in the journal, political articles preceded the scholarly articles. On 1 January 1937 Vahlen was relieved of his duties at the Ministry at his own request. Through a manipulation of the election process by Vahlen and his supporters, he was selected as president of the Prussian Academy of Sciences effective 1 January 1939 and remained in this post until 1 April 1943. In April 1944, Vahlen moved to Vienna after his Berlin apartment was destroyed in an air raid and again taught at the Technische Hochschule Wien. In August 1944 he moved to Prague and worked as a lecturer at the Charles University. At the end of the war in May 1945 he was imprisoned, and he died in Czech custody in November 1945.
Математика
Вален «Beiträge zu einer additiven Zahlentheorie» еңбегі бойынша докторлық дәрежесін алды және сандар теориясы саласында маманданған, бірақ кейін қолданбалы математикаға көшті. Теодор Вален геометриялық алгебраның ерте жақтаушыларының бірі болды. 1902 жылы «Mathematische Annalen» журналында жариялаған мақаласында Уильям Кингдон Клиффордтың n-1 антикоммутативті квадрат түбірі бар 2n өлшемді алгебрасын құру жолын баяндады. Вален Клиффордтың екіге бөлінген бикватерниондар мен параболалық бикватерниондар туралы да айтады. Алайда, Вален Эдуард Студиді ең көп сілтеме жасайды, себебі Студи де алгебрада жасырын түрде қамтылған геометриялық қозғалыстарға (аударма және бұрылу) назар аударды. Вален Клиффорд алгебраларының бөлшекті сызықтық түрлендірулерін зерттегендіктен, оны кейде Вален матрицаларымен еске алады. Бұл – сақинадағы проективті түзуге әсер ететін Клиффорд алгебрасының коэффициенттерінен тұратын матрицалар. 1985 жылы Ларс Ахлфорс осы мақаланы былай еске алды: «Бұл әдіс 1901 жылы К.Т. Валеннің қысқа, бірақ керемет мақаласында ұсынылды. Оның мақсаты – Эвклидтік, гиперболалық және эллиптикалық кеңістіктегі қозғалыстар теориясын біріктіру болды, бұл, әрине, Клиффордтың рухына сай. Осы тұрғыдан алғанда, мақала сәл көне болып көрінеді, бірақ оның мәні – ұсынған әдісінде». Туыстық теориясы нацистік Германияда қырғи қабақ соғысқа ұшыраған мәселе болды. Марк Уокердің жазуынша, Вален аталған теорияны басқа «арий» физиктеріне жатқызудың жалпы тактикасын қабылдады, осылайша Эйнштейнді плагиаттауда айыптап, сонымен қатар теорияны ұлттық-социалистік мемлекетке қабылдатарлық етті. 2-ші басылым, 1940, Deutsche Mathematik, 2-ші қосымша. 1911: Konstruktionen und Approximationen in systematischer Darstellung (яғни Құрылыстар мен жуықтаулардың жүйелі көрсетілісі), Teubner. 1922: Ballistik (яғни Баллистика), de Gruyter, 2-ші басылым, 1942. 1929: Deviation und Kompensation (яғни Ауытқу және Компенсация), Vieweg Verlag. 1942: «Die Paradoxien der relativen Mechanik» (яғни «Салыстырмалы механиканың парадокстары»), Лейпциг, Deutsche Mathematik, 3-ші қосымша.
Vahlen gained his doctorate with Beiträge zu einer additiven Zahlentheorie, and continued to specialise in number theory, but later turned to applied mathematics. Theodor Vahlen was an early proponent of geometric algebra. His 1902 paper in Mathematische Annalen recounts William Kingdon Clifford's construction of his 2n dimensional algebra with n − 1 anti commuting square roots of −1. Vahlen also recounts split biquaternions and parabolic biquaternions originated by Clifford. But Vahlen cites Eduard Study most of all since Study also focussed on the geometric motions (translation and rotation) as implicit in algebra. Since Vahlen explores some of the fractional linear transformations of Clifford algebras, he is sometimes remembered for the Vahlen matrices. These are matrices with coefficients in a Clifford algebra that act on a projective line over a ring. In 1985 Lars Ahlfors recalled the article as follows: "The method was introduced as early as 1901 by K. T. Vahlen in a rather short, but remarkable, paper. His motivation was to unify the theory of motions in Euclidean, hyperbolic, and elliptic space, which is obviously in the spirit of Clifford. In this respect the paper seems somewhat antiquated, but the essence is in the method it advocates." The subject of relativity was a polemical issue in Nazi Germany. As Mark Walker writes
Eventually Vahlen adopted the common tactic of ascribing the theory of relativity to other "Aryan" physicists, thereby accusing Einstein of plagiarism, but also making the theory palatable to the National Socialist state. 2nd edition 1940, Deutsche Mathematik, 2nd supplement
1911: Konstruktionen und Approximationen in systematischer Darstellung, (i. e. Systematic Representations of Constructions and Approximations) Teubner
1922: Ballistik (i. e. Ballistics) de Gruyter 2nd edition 1942
1929: Deviation und Kompensation, (i. e. Deviation and Compensation) Vieweg Verlag
1942: "Die Paradoxien der relativen Mechanik", (i. e. "Paradoxes of relative mechanics") Leipzig, Deutsche Mathematik, 3rd supplement